قازاقتىڭ ۇلى اقىن-جازۋشىلارى جايلى كوركەم فيلم نەگە تۇسىرىلمەيدى
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارىندا ءومىر ءسۇرىپ، از عۇمىرىندا جاسىنداي جارق ەتكەن تۇرىكتىڭ ەكى اقىنى ريۋشتيۋ ونۋر مەن مۋززافەر تاييپ ۋسلۋ تۋرالى فيلم. 150 ميلليون دوللارعا ءتۇسىرىلىپ، 2013 -جىلى جارىققا شىققان. فيلمگە ەكى اقىننىڭ ءومىرى مەن ولەڭى ارقاۋ ەتىلگەن. رياسىز دوستىق، كىرشىكسىز ماحاببات، ولەڭگە دەگەن عاشىقتىق، الەۋمەتتىك احۋال تۇگەل كورىنىس تاپقان. تۇرىكتەردىڭ ءوز كينوسىن قازاقستانعا اكەلىپ، تەگىن كورسەتىپ، سول ارقىلى مادەنيەتىن ناسيحاتتاپ جاتقانى ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە.
ايتسە دە، شىتىرمانعا تولى شيرىقپالى سيۋجەتى بولماسا دا قارجى اياماي وسىنى تۇسىرگەنىن، كەيىن «وسكار» جۇلدەسىنە ۇسىنعانىن ايتا كەتۋ كەرەك. فيلم كوكەيدە ءبىر سۇراقتىڭ ۇشىن شىعاردى. نەگە ءبىزدىڭ ەلدە اقىن- جازۋشىلار ءومىرى جايلى، ادەبيەتتى، ونەردى ناسيحاتتايتىن كوركەم فيلمدەر جوق؟ رەجيسسەر قۇلىقسىز با؟ الدە كورەرمەن تاراپىنان سۇرانىس جوق پا؟ ءارىسىن قويىپ، بەرىسىن ايتساق، كىتاپ پەن ادەبيەتتەن الىستاپ كەتكەن بۇقارانىڭ بەتىن بەرى بۇرىپ، بۇگىنگىنىڭ «توقال»، «تاراز» سىندى كوممەرتسيالىق كينولارىمەن كۇرەستە كۇشتى قۇرال بولار ەدى. اباي مەن شاكىرىمنەن باستاپ، وتكەن عاسىرداعى قۋعىن- سۇرگىندى كوپ كورگەن جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ، ماعجان جۇمابايەۆ، مۇحتار اۋەزوۆتەردىڭ، بەرتىن كەلە بەردىبەك سوقپاقپايەۆتاردىڭ تاعدىر تالايى تاماشا تاريحي كوركەم فيلمگە سۇرانىپ-اق تۇرعان جوق پا؟ قازاقتىڭ كينوكارتينالارىن سانامالاپ، داتكە قۋات بولار دۇنيە تاپپاعان سوڭ، وسى سۇراقتاردى كينو بىلگىرى دوسحان جولجاقسىنوۆ پەن ەرلان تولەۋتايدىڭ الدىنا تارتقان ەدىك.
دوسحان جولجاقسىنوۆ: ارزانقول كينو ارقىلى كورەرمەننىڭ تالعامىن بۇزىپ الدىق
«بۇل ءوزى كۇردەلى ماسەلە. وعان الدىمەن سەناري جازۋ قاجەت. سەناريدىڭ كىلتىن تابۋ كەرەك. ونىمەن نە ايتقىڭىز كەلەدى؟ نەنى جەتكىزگىڭىز كەلەدى؟ كەز كەلگەن دراماتۋرگيالىق دۇنيە كەدەرگىدەن تۇرۋى ءتيىس. كەدەرگىسىز ەشتەڭە شيراتىلىپ شىقپايدى. ءار رەجيسسەردىڭ الدىنا قويعان ءوز ماقساتى بار. ول ماقساتتىڭ ءبارى ىشكى سۇرانىسقا بارىپ بايلاناتىنى حاق. كورەرمەننىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىراتىنداي بولۋ ءۇشىن ابدەن قورىتىپ، جان- تانىڭنەن وتكىزىپ شىعارۋ قاجەت. جانە «ونى كورەرمەن كورە مە؟ ول قاجەت پە؟» دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن اقىن مەن قوعامنىڭ بايلانىسىن جەتكىزە ءبىلۋ كەرەك. ءبىر ادامنىڭ باسىنا بايلانىپ قالۋعا تاعى بولمايدى. ءبىز «ءبىرجان سالعا» بەس جىل، «قۇنانبايعا» بەس جىل دايىندالدىق. تالاسبەك اسەمقۇلوۆ دۇنيە سالعاننان كەيىن مۇنداي دۇنيەلەردى جازاتىن ادام دا جوق. ماسەلەن ءبىر فيلمگە مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ءومىربايانىن وزەك ەتىپ الۋعا بولادى. باتىر قىزدارىمىز، بيگەلدينوۆ، قوشقاربايەۆتار ءبىر-ءبىر تاقىرىپقا تۇرارلىق. كۇلاش اپامىز، نۇرعيسا، ءشامشى اعالارىمىز تۋرالى تۋىندىلار شىقتى. بۇگىنگى كۇنى ءبارى بىردەي كوركەم فيلم بولىپ شىقپاۋى مۇمكىن، باسىم بولىگى اقپاراتتىق دۇنيەلەر. قوعامدا اقىن-جازۋشىلاردىڭ ورنى زور عوي. جالپىلاما تۇسىرە بەرمەي وعان دا ويلانىپ كەلۋ كەرەك. قازىر كەز كەلگەن دۇنيەنى ەكران كوتەرە بەرمەيدى. ءبىز كورەرمەندى «توقال»، «تاراز» فيلمدەرىمەن جامان ۇيرەتىپ الدىق. كورەرمەن امالسىز الدىنان شىققاندى كورە بەرەدى. تالعامىن بۇزدىق. ول دۇنيەلەر شيكىزات سياقتى. نە وي سالمايدى، نە ەسىڭدە قالمايدى، نە شەشىمى تابىلمايدى. كينو ما سول؟ كينو ءجۇردىم-باردىم تۇسىرىلە سالاتىن دۇنيە ەمەس. قوعامنىڭ تالابىنا ساي بولۋى ءتيىس. كۇنى تۋعاندا اقىن- جازۋشىلار تۋرالى كوركەم فيلم تۇسىرىلەدى. جانە ونى كەز كەلگەن رەجيسسەر تۇسىرمەيدى. سەبەبى ۇلكەن تاقىرىپتاردى جەتكىزۋ ءۇشىن، ۇلتتىق رەجيسسەر بولۋ ءۇشىن قازاقشا ءتۇس كورەتىن، قي مەن جۋساننىڭ ءيىسىن سەزەتىن رەجيسسەر بولۋى كەرەك. قازىرگىلەردىڭ كوبىسى قازاقستاندا تۋعان، وزگە ەلدە ءبىلىم العان، ورىسشا سويلەيدى، قازاقشاسى ءجۇردىم-باردىم. ال ارعى جاعىندا ۇلتتىق تۇعىر جوق. كوشەلى دۇنيەلەرگە بارا المايدى. مارگينالدىق دۇنيەلەردىڭ تۋىنداپ جاتقانى سوندىقتان. ۇلتتىق مىنەز بولماعاننان كەيىن ءبارى بەكەر».
ەرلان تولەۋتاي: اباي تۋرالى ءجونى ءتۇزۋ فيلم تۇسىرە الماعانىمىز ەلدىگىمىزگە سىن
كەيىنگى جىلدارى ساكەن سەيفۋللين، ماعجان جۇمابايەۆ، قاسىم امانجولوۆ، مۇقاعالي ماقاتايەۆ، مۇحتار اۋەزوۆ، ءالجاپپار ابىشەۆ، مۇحتار ماعاۋين، ءابىش كەكىلبايەۆ، نۇرلان ورازالين تۋرالى، ت. ب. كوپتەگەن دەرەكتى فيلمدەر ءتۇسىرىلدى. ءبىراق كوركەم فيلمدەر جوق.
وتكەن عاسىردىڭ 40-جىلدارى عانا اباي تۋرالى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ كۇشىمەن ءبىر فيلم ءتۇسىرىلدى. سونىمەن توقتادى. جامبىل تۋرالى شاكەن ايمانوۆ سومداعان ءبىر جاقسى فيلم بار. 90 -جىلدارى جامبىل تۋرالى فيلم اسا ءساتسىز شىقتى. ماحامبەت تۋرالى سلامبەك تاۋەكەلدىڭ فيلمى بار. مۇنداي فيلم تۇسىرۋگە ۇكىمەت تاراپىنان ىقىلاس بولعان ەمەس. تەك ابايدىڭ 150 جىلدىعىنا ارناپ ءبىر فيلم ءتۇسىرىلدى. ول دا ءساتسىز شىقتى. بارلىعى قارجىنىڭ جوقتىعىن سىلتاۋراتادى. ءبىراق بۇل سىلتاۋدىڭ ار جاعىندا ىقىلاسسىزدىق جاتىر. وسى ۋاقىتقا دەيىن اباي تۋرالى ءجونى ءتۇزۋ فيلم تۇسىرە الماعانىمىز ەلدىگىمىزگە سىن.
ماسەلەن، قىتايلار اباي تۋرالى 100 سەريالى مۋلتفيلم تۇسىرەمىز دەپ اناۋ جىلى فيلمنىڭ كونسەپسياسى مەن ەكى سەرياسىن ماعان جازدىرىپ الىپ كەتكەن. ولار قازاقستانمەن بىرلەسىپ تۇسىرۋگە ىقىلاستى بولدى. ءبىراق ءبىزدىڭ جاق وڭ قاباق تانىتپادى. اقىرىندا مەنىڭ يدەيام، ەكى سەريام قولدى بولدى. قازىر قىتايلار «اباي» انيماتسيالىق فيلمىن وزدەرى ءتۇسىرىپ جاتىر. ال ەندى قىتايلار قازاقستاندا ەكى جىل ءومىر سۇرگەن قىتاي كومپوزيتورى تۋرالى فيلم تۇسىرەمىز دەپ ەدى، ءبىزدىڭ ۇكىمەت «ۇشىپ» كەتتى. قازىر ءبارى دۇرلىگىپ وسى فيلمنىڭ سوڭىندا ءجۇر. ال اباي، ماعجان، سۇلتانماحمۇت، قاسىم، مۇقاعالي، جۇمەكەن تۋرالى فيلم تۇسىرەيىك دەسە بىرەۋى قوزعالمايدى.
مەنىڭشە، بۇل ۇلتتىق يدەولوگيانىڭ جوقتىعىنان. ءبىز ءالى رەسەيگە جالتاقتايمىز، ەندى قىتايعا جالتاقتاي باستادىق. ەكىنشى ءبىر ماسەلە ءبىز شەتەلدىك مادەني ەكسپانسيانىڭ قۇرساۋىندا قالدىق. «تاراز»، «كەلينكا» دەگەن كينوسىماقتى ءتۇسىرىپ جۇرگەن رەجيسسەرسىماقتارعا توبىرلىق مادەنيەتتىڭ شالىعى تيگەن. ولار ەشقاشان دا اباي مۇحيتىنا، مۇحتار اۋەزوۆ تەرەڭىنە بويلاي المايدى. سوسىن ەلىمىزدە ۇلتتىق كينو تۇسىرۋگە دۇنيەتانىمى ساي، ءبىلىمى مەن بىلىگى جەتەتىن ۇلتتىق دەڭگەيگە كوتەرىلگەن رەجيسسەرلەر ازايىپ بارادى.
قازىر بىزدە ۇلتتىق تاقىرىپقا بارا الاتىن ساۋساقپەن سانارلىقتاي عانا رەجيسسەر قالدى. ولار ساتىبالدى نارىمبەتوۆ، دوسحان جولجاقسىنوۆ، رۇستەم ابدىراشەۆ، اقان ساتايەۆ، ءسابيت قۇرمانبەكوۆ. بۇل تىزىمگە الەم تانىعان اتاقتى رەجيسسەر دارەجان ومىربايەۆتى قوسار ەدىك. كەيىنگى كەزدە جاس بۋىننان ەلزات ەسكەندىر اتتى رەجيسسەر شىقتى. ەلزاتتىڭ كورەيادان اكەلگەن بايگەسى ءبىزدى شىن قۋانتتى. بولاشاقتا ۇلتتىق فيلم تۇسىرۋگە دەڭگەيى جەتەتىن رەجيسسەرلەرىمىزدى مەملەكەت قورعاۋىنا، قولداۋىنا الۋى كەرەك. ويتكەنى ەلىمىزدە كۇلدىبادام كينولاردىڭ ءداۋىرى باستالىپ كەتتى. تۇككە تۇرمايتىن سەريالدار تۇسىرىلە باستادى. الاياق پروديۋسەرلەردىڭ داۋرەنى ءجۇرىپ تۇر. پروديۋسەرلەرگە باقىلاۋدى كۇشەيتەتىن زاڭدىق تۇرعىداعى تەتىكتەر بولۋى كەرەك. مەملەكەت بولگەن اقشاسىنىڭ ءار تيىنىنا دەيىن قاداعالايتىن باقىلاۋ تەتىكتەرى جۇمىس ىستەۋى كەرەك. سوسىن ۇلتتىق فيلمدەر ءتۇسىرۋ جونىندە ۇزاق مەرزىمدى كونسەپسيامەن ۇلكەن باعدارلاما جاسالۋى قاجەت. وسىلايشا ۇلى اقىندارىمىز بەن جازۋشىلارىمىز تۋرالى فيلم ءتۇسىرۋدى قولعا الۋ كەرەك. ول جونىنەن گولليۆۋد دەپ اۋزىمىزدى كەرمەي-اق، مىنا كورشى رەسەيدەن ۇيالماي ۇلگى الۋعا بولادى».
P. S: ءتۇيىن وقىرمان مەن رەجيسسەرلەردىڭ ەنشىسىنە.
اۆتور: اقبوتا كۇنتۋعان قىزى
