عالىمدار قىتايداعى تيبەت ۇلتىنىڭ ۇستىرتتە ءومىر سۇرۋگە بەيىمدىلىگىنىڭ سىرىن اشتى
عالىمدار توبى وزدەرىنىڭ بۇل زەرتتەۋ قورىتىندىسىن ا ق ش- تىڭ مەملەكەتتىك عىلىم اكادەمياسىنىڭ جۋرنالىندا جاريالاعان. شينحاي- سيكان- تيبەت تاۋلى قىراتى - جەر شارىنداعى ەڭ بيىك جانە اۋماقتى تاۋلى قىرات.
جەر اۋماعى 2 ميلليون ك م². ورتاشا بيىكتىگى 4000 - 5000 م، كوپتەگەن جوتالاردىڭ بيىكتىگى 6000 - 7000 مەترگە جەتەدى. ۇستىرتتەگى وتتەگىنىڭ مولشەرى جازىق جەردەگىنىڭ %40 دايى عانا، ۋلترا كۇلگىن ساۋلەسى دە جازىق جەردەگىدەن %30 جوعارى.
سول سەبەپتى دە بۇل اۋماق «تىرشىلىككە ۇيلەسىمسىز ءوڭىر» دەپ اتالعان. وسىعان قاراماستان تيبەت حالىقتارى عاسىرلار بويى وسى ءۇستىرتتى ولكەدە ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتىر. ولاردىڭ ءۇستىرتتى ورتاعا ۇيلەسۋ سەبەبىن تەرەڭ زەرتتەۋ ءۇشىن، قىتايدىڭ ۋىنجوۋ مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى مەن اۆستراليانىڭ كۆينسلەند (Queensland, UQ) ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ماماندارى بىرلەسە وتىرىپ، ۇستىرتتە مەكەندەيتىن تيبەت ۇلتىنا تاريحتاعى ەڭ ۇلكەن گەنەتيكالىق زەرتتەۋ الىپ بارعان. عالىمدار 3000 تيبەت ازاماتىنىڭ گەنىن، جازىق وڭىردە مەكەندەيتىن قىتاي ۇلتىنان 2000 ادامنىڭ گەنىمەن سالىستىرۋ ارقىلى MTHFR، RAP1A، NEK7, ADH7, FGF10, HLA－DQB1, HCAR2 سىندى 7 ءتۇرلى گەننىڭ تيبەت ۇلتىنىڭ ۇستىرتتە تىرشىلىك ەتۋگە بەيىمدەلۋىندە ماڭىزدى ءرول اتقارعانىن انىقتادى.
مامانداردىڭ ايتۋىنشا، گەنگە قاتىستى بۇل جاڭا بايقاۋ ۇستىرتتە ءومىر سۇرۋگە بەيىمدەلۋدىڭ تۇقىم قۋالاۋ سىرىن اشۋدا ماڭىزدى ءمان الادى ەكەن.
اۆتور: باقىتجول كاكەش
