قىتايدى قۇبىجىقتاي كورەتىندەر قاتتى قاتەلەسەدى - ەلشى چجان حانحۋەي
حانحۋەي مىرزا ءوز ەلىندەگى جاعدايدان باستاپ، قازىرگى گەوساياساتقا دەيىن وي ءوربىتتى.
امەريكانىڭ قيتۇرقى ارەكەتتەرىنە دە توقتالدى. ءسويتىپ، ەكى ساعاتقا سوزىلعان كەزدەسۋدە «قىتايلىق قاتەرگە» قاتىستى جاڭساق پىكىردى جوققا شىعارۋعا تىرىستى.
قازاقپارات ءتىلشىسى ەلشى سۇحباتىنىڭ قىزىقتى تۇستارىن نازارلارىڭىزعا ۇسىنۋدى ءجون كوردى.
قىتايدىڭ ءوز پروبلەماسى جەتىپ ارتىلادى
بۇگىندە حالىقتىڭ سانى ءبىر ميللياردتان اساتىن اسپان استى ەلىندە شەشىلمەي جاتقان ماسەلەلەر شاش-ەتەكتەن. وتكەن جىلى قىتايداعى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ كولەمى 74 تريلليون يۋاندى نەمەسە 11 تريلليون دوللاردى قۇرادى.
بۇل - وتە ۇلكەن كورسەتكىش. ماسەلەن، بۇعان دەيىن قازاقستاندا اتالعان كورسەتكىش 116,15 ميلليارد دوللار بولعان. دەمەك، قىتايدىڭ ەكونوميكاسى بىزدەن 95 ەسەگە (!) ۇلكەن.
دەگەنمەن، مۇنداي الىپ ەكونوميكانى دوڭگەلەتىپ وتىرۋ دا وڭاي ەمەس. جىل سايىن جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشىپ، ميلليونداعان ادامدى كەدەيشىلىكتىڭ قامىتىنان شىعارىپ وتىرۋ قاجەت. بىلتىر قىتايدا 13,1 ميلليون جاڭا جۇمىس ورنى اشىلدى. قازىرگى جۇمىسسىزدارمەن قاتار جىلدا جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ 5,5 ميلليون تۇلەگى ەڭبەك نارىعىنا جولداما الادى. ولاردى دا جۇمىسپەن قامتۋ قاجەت. ال وندىرىستىك وشاقتار ۇنەمى اۆتوماتتاندىرىلىپ وتىراتىنىن ەسكەرسەك، جۇمىسسىزدار ارمياسىنا تاعى ميلليونداعان ادام قوسىلىپ وتىرادى. وسىلايشا، جۇمىسسىزدىق لەگى ەش تولاستامايدى.
قىتايدىڭ كوممۋنيستىك پارتياسى ءبىر جاعىنان جاستاردى جۇمىسقا ورنالاستىرىپ جاتسا، ەكىنشى جاعىنان قىسقارتۋعا ۇشىراعان ازاماتتار كەزەككە تۇرىپ جاتادى. قازىرگى كەزدە ونداي ادامداردى قايتا دايارلاپ، جۇمىسپەن قامتۋ شارالارى اتقارىلىپ كەلەدى. قازاقستاندا تۋرا سونداي شارالار بار. قىتايدىڭ ەندىگى ماقساتى - كەدەيشىلىكتەن قۇتىلۋ.
ولار اتالعان ماقساتتى الداعى بەس جىلدا ورىنداۋدى كوزدەپ وتىر. ول ءۇشىن جىل سايىن 10 ميلليون ادامدى كەدەيشىلىكتەن شىعارىپ وتىرۋ قاجەت. «بىزدە ءالى كۇنگە دەيىن تاۋدا، ءشول دالادا تۇرىپ جاتقاندار كوپ. ول جەردە سۋ دا جوق. ءبىر مىڭ مەترلىك تەرەڭدىككە قازساڭ دا، سۋ شىقپايدى. وسىنداي جاعدايدا كۇن كەشىپ جۇرگەن قىتايلىقتار بارشىلىق. ولار اتا-باباسىنىڭ جەرىن تاستاپ كەتكىسى كەلمەيدى. سودان ءبىز شالعاي جەرلەرگە جول تارتامىز، ەلەكتر ەنەرگياسىن جالعايمىز. ايتپاقشى، وتكەن جىلى سوڭعى اۋىلعا جارىق جەلىلەرىن تارتتىق. الىس اۋىلعا جەتۋ ءۇشىن تاۋلاردى تەسىپ، ينفراقۇرىلىم جاسايمىز. ارينە، ونداي شارالارعا بيۋدجەت اقشاسىن جۇمساعان ءتيىمسىز. ويتكەنى الىس جەرلەرگە تارتىلعان جولمەن كوپ ادام جۇرمەيدى، وعان جۇمسالعان قارجى دا اقتالمايدى. سوندىقتان كەي كەزدە جەرگىلىكتى تۇرعىندار وزدەرى اقشا جيناپ، تاۋدى تەسىپ، جول سالادى. تاستىڭ استىندا قالعان قۇرباندار دا بار. دەگەنمەن، 10-20 جىلدىڭ ىشىندە تاۋ ارقىلى ءبىر جولدى سالىپ شىعادى. مىنە، قىتايلىقتاردىڭ ەڭبەكقورلىعى، جانكەشتىلىگى وسىنداي»، - دەيدى ەلشى حانحۋەي.
جۇمىس بەرۋشى زەينەتاقى جارنالارىن ءوزى تولەيدى
قىتايدا ەكونوميكانىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزى بار سالالاردا مەملەكەتتىك كورپوراتسيالار جۇمىس ىستەيدى. ولار مەملەكەتتىك مۇلىك، ياعني تابيعي رەسۋرستاردىڭ باسىم بولىگىن ۇستايدى. سوندىقتان قانداي دا ءبىر باعدارلامالار قابىلدانعاندا الدىمەن مەملەكەتتىك مۇلىك ماسەلەسى ەسكەرىلەدى.
سونى بارىنشا قورعاۋ شارالارى قاراستىرىلادى. دەگەنمەن، سوڭعى جىلدارى اتالعان كورپوراتسيالار ءبىراز پروبلەمالارعا تاپ بولىپ، ەل بيۋدجەتىنە سالماق تۇسىرە باستادى. سوندىقتان ولاردى باسەكەلەستىك ورتاعا بەرۋگە شەشىم قابىلداندى. ەندىگى كەزەكتە مەملەكەتتىك كورپوراتسيالاردىڭ اكسيالارى جەكەمەنشىك ينۆەستورلارعا ساتىلادى. ال قانداي دا ءبىر كورپوراتسيا مەملەكەتتىڭ كومەگىنە جۇگىنەمىن دەسە، الدىمەن ءوزىنىڭ باسەكەلەستىك كورسەتكىشىن كورسەتۋى كەرەك.
سودان بارىپ ءتيىستى شەشىم شىعارىلادى. «سەبەبى كەز كەلگەن كاسىپورىندا مىڭداعان ادام جۇمىس ىستەيدى. ولاردى ۇستاۋ قاجەت. جۇمىسشىلاردان بولەك ميلليونداعان زەينەتكەر بار. بۇرىن زەينەتاقىنى كورپوراتسيالاردىڭ وزدەرى تولەيتىن. قازىر ولار ءاربىر جۇمىسشىنىڭ زەينەتاقى جارناسىن ارنايى قورعا اۋدارادى. اتالعان قور مەملەكەتكە قارايدى. جۇمىسشى زەينەت جاسقا شىققاننان كەيىن وعان ءتيىستى تولەمدەر بەرىلەدى»، - دەيدى حانحۋەي مىرزا.
ال اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ نەگىزگى سالالارى بويىنشا ساقتاندىرۋ جۇيەسى ەنگىزىلگەن. اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعىنان زارداپ شەككەن شارۋالارعا ساقتاندىرۋ قورىنان اقشا تولەنەدى. ءبىراق «سۋبسيديا» دەگەن قولداۋ شارالارى اتىمەن جوق. بۇدان بولەك، قىتايلىقتار جاڭا تەحنولوگيالاردى كەڭىنەن ەنگىزۋدى قولعا العان. كوممۋنيستىك پارتيانىڭ ورتالىق كوميتەتى دە وسى سالادا ۇگىت-ناسيحاتتى قاتتى جۇرگىزەدى. سونىڭ ارقاسىندا قىتايدا كۇن سايىن 15 مىڭ (!) جاڭا كاسىپورىن اشىلادى.
ال حالىقتىڭ كاسىپكەرلىككە توسەلگەنى سونشا، كۇندە 45 مىڭ (!) شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرى تىركەۋگە تۇرادى. «ولاردىڭ اربىرەۋى ءبىر-ءبىر يدەيانى ۇستاپ، سونى ىسكە اسىرۋعا تىرىسادى. نارىقتا ءوز ورنىن تابۋعا كۇش سالادى. قىتايلىق ەكونوميكانى ءدال وسى شاعىن جانە ورتا بيزنەس دوڭگەلەتىپ وتىر دەۋگە بولادى. بۇرىن ءبىزدى «حالىقارالىق زاۋىت» دەيتىن. قازىر ولاي ەمەس. بۇرىن ءبىز «قىتايدا جاسالعان» دەپ ايتساق، قازىر «قىتايدا دۇنيەگە كەلگەن» دەيمىز.
ءبىزدىڭ سۋپەركومپيۋتەرلەرىمىز امەريكالىق كومپيۋتەرلەردەن بەس ەسەگە جىلدام جۇمىس ىستەيدى. وسىنىڭ ارقاسىندا كومپيۋتەرمەن ەڭ ساپالى وپەراتسيالاردى جاساۋعا بولادى. قازىر كۆانتتىق چيپتەر سالاسىنداعى باسەكەلەستىك كۇشەيىپ كەلەدى. سەبەبى ونداي چيپتەردىڭ نەگىزىندە كومپيۋتەر 10 مىڭ ەسەگە جىلدام جۇمىس ىستەي الادى»، - دەپ اتاپ كورسەتتى حانحۋەي مىرزا.
قىتايلىقتارعا تىنىشتىق كەرەك
چجان حانحۋەيدىڭ مىرزانىڭ ايتۋىنشا، بۇگىندە قىتايدىڭ ءبىرقاتار سالالار بويىنشا وق بويى وزىق شىققانىن كورە الماي، قيتۇرقى ساياساتىن جۇرگىزەتىن مەملەكەتتەر دە بار. ولاردىڭ ءبىرى - امەريكا. «مەن كەي كەزدە تاڭ قالامىن، كەزىندە ونداعان الەمدىك دەرجاۆا قىتايعا شابۋىل جاساپ، بەيجىڭگە دەيىن جەتكەندە ەشكىم ەشتەڭە ايتپادى. ال قىتايلىقتار اياققا تۇرىپ، ءوزىن-ءوزى قورعاي الاتىن دارەجەگە جەتكەن كەزدە «قىتايلىق قاتەر» تۋرالى ايتا باستادى.
ول دۇرىس ەمەس. قىتاي حالقى بىرەۋگە كۇش قولدانىپ، ءوز ىقپالىن جۇرگىزۋدى كوزدەپ وتىرعان جوق. ءبىز ءوزارا ارىپتەستىك نەگىزىندە جۇمىس جاساۋدى قالايمىز»، - دەيدى ەلشى.
ونىڭ سوزىنە قاراعاندا، قازىرگى كەزدە قىتايدىڭ قورعانىس سالاسى جاقسى دامىپ كەلەدى. ولار كوزگە كورىنبەيتىن جويعىش ۇشاقتى دا قۇراستىرىپ شىقتى. جىل سايىن ونداي ۇشاقتىڭ 50 شاقتى داناسىن شىعارۋعا مۇمكىندىگى دە بار. «ارينە، ءبىز «قىرعي-قاباق سوعىستىڭ» مەنتاليتەتىنەن ارىلدىق. دەگەنمەن، تاريحتى ۇمىتپاۋ قاجەت. قازىرگى كەزدە بازبىرەۋلەر سان الۋان اقپاراتتار تاراتىپ، «قىتايلىق قاتەر» جايىندا ءجيى ايتادى.
ءبىزدىڭ كىمگە جانە قالاي شابۋىل جاسايتىنىمىزدى بۇگە-شۇگەسىنە دەيىن اڭگىمەلەيدى. الايدا، قىتاي ەشكىمگە شابۋىل جاساعان جوق، جاسامايدى دا»، - دەپ اتاپ كورسەتتى حانحۋەي مىرزا.
شىنىمەن دە، بۇگىندە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا قىتايلىقتاردى الەمگە قاۋىپ ءتوندىرىپ وتىرعان قۇبىجىق رەتىندە كورسەتىپ جاتقاندا ىشتەي ءبىر قورقىنىش- ۇرەي پايدا بولادى. دەگەنمەن، وزدەرىن كورگەندە قۇمىرسقانىڭ ەڭبەكقورلىعىنان ارتىق ارام ويى بايقالمايدى. ال ول حالىقتىڭ قانشالىقتى سەزىمتال ءارى ەموتسياعا جاقىن ەكەنىن ديماشتىڭ ۆيدەولارىنان انىق اڭعارۋعا بولادى.
قازاقتار ءۇشىن قىتايدىڭ مادەني نارىعىنا جول اشىق ەلشى حانحۋەي قازاقستاندىق ءانشى ديماش قۇدايبەرگەننىڭ قازىرگى جەتىستىكتىكتەرى جايىندا جاقسى بىلەتىن بولىپ شىقتى. ونىڭ ويىنشا، ديماش ءوز جەتىستىگىمەن بارشا قازاقستاندىقتارعا قىتايدىڭ مادەني نارىعىنا جول اشىپ بەردى.
«ديماش تاڭعاجايىپ جەتىستىككە جەتتى. ول قىتايدىڭ جارقىن جۇلدىزىنا اينالدى. ارينە، قازاقستاندىقتار ءۇشىن بۇل - وتە ۇلكەن بونۋس. ءوزىم سىزدەردى شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتايمىن! نەگىزى، قازىرگى بايقاۋدى كورسەتىپ جاتقان «حۋنان» ارناسى كەڭىنەن تانىمال.
ونىڭ ەفيرىنەن سان الۋان باعدارلامالار كورسەتىلەدى. الايدا، شەتەلدىڭ ازاماتتارى كوپ تۇسە بەرمەيدى. ديماش بولسا، بىردەن جارق ەتىپ، جاستاردىڭ كوزىنە ءتۇستى، سولاردىڭ كوزايىمىنا اينالدى. اسىرەسە، جاس جەتكىنشەكتەر ونى قاتتى سۇيەدى، قاتتى ەمەس، قۇلاي سۇيەدى دەۋگە بولادى. ونىڭ داۋسىنا عانا ەمەس، مىنەزىنە دە ءتانتى بولدى. ديماشتىڭ بويىنان قازاق حالقىنىڭ مادەنيەتى، ۇلى دالانىڭ مىنەزى بارىنشا بايقالادى. مىنە، ءدال وسى قاسيەت قىتايلىق كورەرمەندەردىڭ قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرىپ وتىر. قىتايدا ديماش وتە تانىمال، بارلىق كورەرمەندەر دەرلىك ونى بىلەدى. سوندىقتان ول ءوزىنىڭ كاسىبىن قىتايدا دامىتا الادى دەپ ويلايمىن. ول - ءبىر. ەكىنشىدەن، ول قىتايدىڭ مادەني نارىعىندا قازاقستاننىڭ تانىستىرىلىمىن وتە جاقسى جاسادى. ەندى، قازاقستاندىقتارعا قىتايدىڭ مادەني نارىعىنا جول اشىق»، - دەپ اتاپ كورسەتتى ەلشى.
ونىڭ ايتۋىنشا، قازىردىڭ وزىندە ديماش قۇدايبەرگەن استاناداعى ەكسپو كورمەسىنە قىتايلىق تۋريستەردىڭ كوپتەپ كەلۋىنە دە ىقپال ەتىپ وتىر.
قازاقستاننىڭ مۇددەسى كەز كەلگەن ۋاقىتتا ەسكەرىلەدى
باسپا ءسوز ءماسليحاتى بارىسىندا ەلشى ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى وزەن-سۋلاردى ءبولۋ ماسەلەسىنە قاتىستى سۇراققا دا جاۋاپ بەردى. «ارينە، قىتاي مەن قازاقستان ارسىنداعى ترانسشەكارالىق وزەندەر كوپ. سونىڭ بارلىعى - ورتاق بايلىق، قۇدايدىڭ ەكى حالىققا بەرگەن نەسىبەسى. ول - ءبىر. ەكىنشىدەن، ءبىز وسى ماسەلە بويىنشا تىعىز جۇمىس ىستەپ كەلەمىز. اشىعىن ايتايىن، ونداي ماسەلە ءبىزدىڭ بارلىق كورشىلەس ەلدەرىمىزبەن بار. الايدا تەك قازاقستانمەن عانا وزەن-سۋلاردى ءبولۋ بويىنشا كەلىسسوزدەردى باستاپ وتىرمىز. ءيا، ونى كەش باستادىق، ءبىراق بارىنەن بۇرىن ناقتى ءبىر ناتيجەگە جەتەتىن ءتۇرىمىز بار. ول كەلىسسوزدەر ءساتتى اياقتالادى دەپ بىلەمىن. ءبىز ءارقاشان قازاقستاننىڭ مۇددەسىن ەسكەرەتىن بولامىز. قىتايدىڭ باسشىلىعى ءاۋ باستا ەشقاشان قازاق حالقىنىڭ قۇقىقتارىنا قىسىم جاسامايتىنىنا ۋادە بەرگەن»، - دەدى حانحۋەي مىرزا استانادا وتكەن باسپا ءسوز ءماسليحاتىندا.
ونىڭ ايتۋىنشا، بۇگىندە ترانسشەكارالىق وزەن سۋلارىن ءبولۋ كەزىندە عىلىمي تۇرعىدا سول سۋدىڭ ناقتى كولەمىن ەسەپتەپ شىعارعان ءجون. قازىرگى جاھاندىق جىلىمىقتى دا ەسكەرۋ كەرەك. سۋدى ءبولۋدىڭ ناقتى پرينتسيپتەرىن انىقتاۋ قاجەت.
اۆتور: ارمان اسقاروۆ
