دوس كوشىم ۇسىنعان مينيسترلەردى قازاقشا سويلەتۋدىڭ ءادىسى
ال قازىرگى قولدانىستاعى زاڭ اياققا بايلانعان تاس سەكىلدى قوعامدى ارتقا تارتۋدا.
ءبىز ءبىر ورنىمىزدا «بۋكسوۆات» ەتىپ، كوپ تۇرىپ قالدىق
مۇنداي ۇسىنىستى ساياساتتانۋشى دوس كوشىم kaz.365info.kz سايتىنىڭ «نەگە سولاي؟» باعدارلاماسىندا قوناقتا بولىپ، ايتقان اڭگىمەسىندە ءمالىم ەتتى. ساياسات تانۋشىنىڭ ايتۋىنشا، 1989 -جىلى قابىلدانعان بىزدەگى ءتىل تۋرالى زاڭ كەزىندە ەكى توپتى (قازاقتىلدىلەر مەن ورىستىلدىلەردى - اۆت. ) تىنىشتاندىرۋ ءۇشىن جاسالعان، الايدا قازىر ول قازاقستاندى ىڭعايسىز جاعدايعا قالدىرىپ جۇرگەن جايى بار.
ويتكەنى قازىر ۆيكيپەديانى اشىپ قاراساڭىز، مەملەكەتتىك ءتىل مەن رەسمي ءتىل ەكەۋى ءبىر ۇعىم سەكىلدى سيپاتتا تۇر.
مەملەكەتتىك ءتىل دەگەننىڭ جانىندا جاقشا ىشىندە رەسمي ءتىل دەپ جازۋلى تۇر. مەملەكەتتىك ءتىل دەگەن تىلدىك مارتەبە. ادامنىڭ اتى سەكىلدى. ال رەسمي ءتىل دەگەنىمىز ونىڭ قولدانۋ مۇمكىنشىلىگى. ياكي، ول رەسمي تۇردە مەملەكەت ىشىندە بارلىق جەردە قولدانىلادى دەگەندى بىلدىرەدى. سوندا ەكەۋىنىڭ ءبىر- بىرىنەن ەشقانداي ايىرماسى جوق.
شىندىعىندا، قازاقستاندا مەملەكەتتىك ءتىل تۋرالى زاڭ جوق.
سوندىقتان مەملەكەتتىك ءتىل زورعا ارەڭ تالتىرەڭدەپ ورنىنان كوتەرىلىپ كەلە جاتىر. ول زاڭدى دا. ويتكەنى ونى كوتەرەتىن زاڭدىق نەگىز جوق قوي. بۇل - بىرىنشىدەن.
قازاق حالقى ەكى ەسەگە ءوستى، مۇنىمەن ۇكىمەت نەگە ساناسپايدى؟
- ەكىنشىدەن، لاتۆيا، ليتۆا سىندى بالتىق جاعالاۋى ەلدەرى ءتىل تۋرالى زاڭدى ءبىز سەكىلدى 1989 -جىلى قابىلدادى، ءبىراق ودان سوڭ 1995 -جىلى ونى قايتادان وزگەرتتى، 2014 -جىلى تاعى دا قارادى. وسىلايشا ءۇش رەت زاڭ قابىلدادى، ويتكەنى ەلدەگى تىلدىك احۋال الماستى، كەزىندە ساياسي امالمەن قابىلدانعان نارسەلەر وزگەرتۋدى قاجەت ەتتى. ياعني، ولار زاڭدى 4-5 جىل سايىن وزگەرتىپ جاتتى، ال
ءبىز 27 جىل ءبىر زاڭمەن وتىرمىز، قوعامدا ەشقانداي وزگەرىس بولماعانداي. ءبىراق ءبىز وزگەردىك قوي. باستاپقىدا قازاقتىڭ سانى 39 پايىز بولاتىن، ال قازىر - 70 پايىزدايمىز. ەكى ەسەگە وستىك، تىلگە دەگەن سۇرانىس 2 ەسەگە ارتتى.
دەمەك، قازاق ءتىلى ءوز ينەرتسياسىمەن ءتىرىلىپ كەلەدى. قازىر قازاق ءتىلدى قولداناتىن ازاماتتار كوبەيدى. قازاق ءتىلىن قولدايتىن توپتار كوبەيدى. قىسقاسى، ءبىز ءبىر بەلەستەن وتتىك...
شەنەۋنىكتەردە ۇلتتىق يممۋنيتەت تە، ۇيات تا جوق
ساياسات تانۋشى بيلىككە كەلەتىن مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ ۇياتتان، ەتيكادان جۇرداي ەكەنىن ايتتى. ونىڭ ايتۋىنشا، قازاقستاندا مينيسترلىك قىزمەتكە تاعايىندالاتىنىن بىلە تۇرىپ، قازاق ءتىلىن بىلمەۋ، ءتىپتى ونى ۇيرەنۋگە قۇلىق تانىتپاۋ قالىپتى جاعدايعا اينالعان. ناقتىسىندا،
بۇل - وتە ۇيات نارسە، ءوزى قىزمەت ەتەتىن حالىقتى مەنسىنبەۋ، ءتىپتى وزىنە ورىستاندىرۋ ساياساتىنىڭ ءوتىپ كەتكەنىن، ياعني ۇلتتىق يممۋنيتەتى جوق وسال تۇلعا ەكەنىن اشكەرەلەۋ.
سوندىقتان زاڭعا مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردى مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋدى مىندەتتەۋگە ەرىكسىز بارۋىمىز كەرەك.
- كەز كەلگەن مەملەكەتتە، مىسالى گەرمانيادا مەملەكەتتىك قىزمەتكە كەلەتىن ادام نەمىس ءتىلىن، فرانسيادا فرانسۋز ءتىلىن ءبىلۋ مىندەتتى. ول ءۇشىن ەشكىم داۋلاسپايدى. ويتكەنى ول - جازىلماعان اكسيوما. سوندىقتان ونى زاڭعا دا جازىپ جاتپايدى. سەبەبى ادام اۋزىمەن تاماق ىشەدى، اياعىمەن جۇرەدى دەگەندى زاڭعا جازبايمىز عوي. بۇل - ءدال وسىنداي جايت. سودان كەيىن دە ءبىز وسىلاي اشۋ-ىزامىزدى ايتامىز. نەگە بيلىكتەگى ادامدار مەملەكەتتىك تىلدە سويلەمەيدى، نەگە وسىنداي ادامدار باسشىلىقققا كەلەدى دەيمىز. تاعى ءبىر جاعىنان، بىزدە بيلىككە، مەملەكەتتىك قىزمەتكە كەلەتىن ادامنىڭ ار- ۇياتى ازداۋ. ەگەر مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلمەسە، مينيسترلىككە تاعايىندالعان ادام:
«مەن قازاقشا بىلمەيمىن، ەرتەڭ حالىق الدىنا قالاي شىعامىن، ۇيات ەمەس پە» دەپ ايتۋى كەرەك قوي.
كەشە عانا ءبىر جەردەن وقىدىم. چەحيادا مينيستر بولعان قازاقتىڭ كەلىنشەگى بار عوي. سول سۇقباتىندا ايتادى. ونى ءبىر مينيسترلىككە ۇسىنىپتى. مادەنيەت جاعىنان بولۋى كەرەك. سول ۋاقىتتا مەن وعان بارمادىم دەيدى. سەبەبى مەن چەح ءتىلىن ءبىر ادامداي بىلەمىن، ءبىراق ول مادەنيەت مينيسترلىگى عوي، مەن سونداي جوعارى دەڭگەيدە ءتىلدى يگەرمەگەم، سوندىقتان ۇيالىپ، ول ۇسىنىستان باس تارتتىم دەيدى. مىنە، بۇل - جوعارى مادەنيەتتىلىكتىڭ بەلگىسى.
مەملەكەتتىك قىزمەتكە مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلمەي كەلەتىن ادامداردى، ءوز باسىم، مادەنيەتسىز، بۇل ونىڭ اقىماقتىعى دەپ بىلەمىن. ەگەر جاعداي تۇزەلمەيتىن بولسا، وندا امال جوق، زاڭعا مەملەكەتتىك قىزمەتكەر مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋى مىندەتتى دەپ جازۋ كەرەك. بۇل العاشقىدا مۇمكىن 10 جىلعا ارنالعان ۋاقىتشا زاڭ بولادى، مۇنىڭ زاڭدىلىق ەكەنىن تۇسىنگەنگە دەيىن. سىرت جاق كۇلەتىن شىعار، ءبىراق ىڭعايسىز بولسا دا وسىلاي ەتۋگە تۋرا كەلەدى. ءبىراق بۇل ءبىزدىڭ بولمىسىمىز، ءبىزدىڭ شىندىعىمىز، ءومىردىڭ تالابى. تالاپ - زاڭداستىرۋ، - دەيدى دوس كوشىم مىرزا.
ساياسات تانۋشىنىڭ ايتۋىنشا، جاڭا زاڭدا قازاقستاندا مارتەبەسى بار ءبىر-اق ءتىل بار دەپ جازىلۋى شارت.
- ول - مەملەكەتتىك ءتىل - قازاق ءتىلى. ال ورىس ءتىلى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن جەرگىلىكتى ءوزىن- ءوزى باسقارۋ مەكەمەلەرىندە قازاق تىلىمەن قاتار قولدانىلادى دەلىنىلۋى ءتيىس. ال مەملەكەتتىك ەمەس ورىنداردا - باسقا جەرلەردە، ماسەلەن بانك قازاق تىلىندە سويلەۋى كەرەك.
قازاق ءتىلىنىڭ جولىن بايلاپ وتىرعان - ءوزىمىزدىڭ ورىستانىپ كەتكەن قازاقتار
دوس كوشىم 25 -جىل بويىنا قازاق ءتىلىنىڭ دامۋىنا بيلىكتىڭ نەگە ىجداھاتتىلىق تانىتپاۋىنىڭ سەبەپتەرىن اتادى. وسى سەبەپتەر الدا دا قازاق تىلىنە تۇساۋ بولادى، الايدا ىسكە قوسىلعان پروتسەستى تەجەۋگە ولاردىڭ شاماسى جەتپەيدى.
- ءبىز - ورىستاندىرۋ ساياساتى ءوتىپ كەتكەن ەلدىڭ بىرەۋىمىز. باسقا 14 پوستكەڭەستىك مەملەكەتكە قاراعاندا بىزدە بۇل پروتسەسس وتە جوعارى دەڭگەيدە ءجۇردى. سوندىقتان ورىس ءتىلى، بولمىسى قانىمىزعا ءسىڭىپ كەتتى. ءيا، حالقىمىزدىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگى ءالى دە بولسا - ورىستانعان قازاق. اسىرەسە، سولار مەملەكەتتىك ءتىلدى قابىل المايدى. وزدەرى بارلىق جەردە وتىر. مەملەكەتتىك بيلىكتە دە، بارلىق جەردە دە.
ەكىنشىدەن، ۇكىمەتىمىزدىڭ ورىس ءتىلدى بولۋى. ولاردىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى يگەرۋگە دەگەن نيەتى شامالى. ەلىمىزدە مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسى، ونىڭ قولدانۋ اياسى تۋرالى دەكلوراتيۆتى قۇجاتتار قابىلداپ، زاڭداردى قولدانىسقا ەنگىزەدى. الايدا ونىڭ بارلىعى جۇزەگە اسپايدى. ويتكەنى ونى جۇزەگە اسىرۋى ءتيىس اتقارۋشى بيلىك، زاڭ شىعارۋشى بيلىك بولسىن مەملەكەتتىك تىلگە دەگەن كوزقاراسى وتە تومەن. جوق دەپ ايتا المايمىز، ءبىراق وتە تومەن. بۇل ارادا ولاردىڭ جەكە باستارىنىڭ مۇددەسى ءبىرىنشى ورىندا تۇرادى. ويتكەنى
وزدەرى ورىس ءتىلدى، بالالارى ورىس ءتىلدى، نەمەرەلەرى ورىس ءتىلدى، بيلىكتىڭ ءتىلى قازاقشا بولىپ كەتسە، ەرتەڭ ولار قاي جاققا بارىپ كۇن كورەدى؟ ولار قازاق حالقىنىڭ بولاشاعىن نەمەسە قازاق مەملەكەتىنىڭ ەرتەڭىن ەمەس، وزدەرىنىڭ كۇيكى-تىرلىگىن، قارنىنىڭ قامىن كوبىرەك ويلاپ كەتكەن.
ءۇشىنشى ماسەلە - باسقا ەلدەرگە قاراعاندا باستى ايىرما - قوس تىلدىلىك تۋرالى 1989 -جىلعى زاڭنىڭ سول كۇيىندە ساقتالىپ كەلە جاتقاندىعىندا. ال مەملەكەتتىك ءتىل تۋرالى بىزدە زاڭ جوق. مىنە، وسى سەبەپتەردى جويۋ ءۇشىن دە بىزگە ارنايى مەملەكەتتىك ءتىل تۋرالى زاڭ قابىلداۋ كەرەك.
ۇشتىلدىلىك - ورىستانۋ ساياساتى ءوتىپ كەتكەن بۋىننىڭ ىشقىنىسى ما؟
دوس كوشىم قازاقستاندا قازىر قازاق ءتىلىنىڭ دامۋىن توقتاتۋ ءۇشىن بەلگىلى ءبىر ادامدار، بەلگىلى ءبىر ورىس ءتىلدى توپتار سان ءتۇرلى امالدى قولدانىپ، ءىس-قيمىل جاساپ جاتقانىن، ونىڭ زاڭدى قۇبىلىس ەكەنىن ايتادى. ونىڭ پىكىرىنشە، بۇل ورىستانۋ ساياساتى وتكەن كەتكەن بۋىننىڭ سوڭعى ىشقىنىسى.
- باياعىدا ءبىر جاعداي بولعان. سايلاۋ جۇيەسىن باقىلايتىن ءبىر ۇيىمنىڭ باسشىسى بولدىم. ۇمىتپاسام، 2002 -جىلى. سول كەزدە ەلەكتروندى سايلاۋدى كىرگىزگەندە جاپونيادان دا اسىپ كەتتىڭدەر عوي دەپ دۇنيەجۇزى كۇلگەن. ءالى ەسىمدە ۆەنادا سوعان بايلانىستى ءبىر ايقاي بولدى. سوعان قاتىسقانىم بار-تۇعىن. سول كەزدە بىزگە ەلەكتروندى سايلاۋدىڭ بىزگە قاجەتى جوق دەپ دالەل كەلتىرگەن ەدىم. كەيىننەن 5-6 جىل بۇرىن ەلەكتروندى سايلاۋ جۇيەسى دەگەندى توقتاتتى. قازىر ول جۇيە جوق.
نەگە توقتاتتى دەسەم، مەنىڭ باياعىدا ايتقان ۋاجدەرىمدى ايتىپ جاتىر عوي. سول سياقتى قازاق تىلىنە قارسى ۇشتىلدىلىك جانە تاعى باسقا قاستىقتار كەيىن توقتالاتىن سياقتى. ازاماتتار وسى جۇيەنى توقتاتاتىنداي قارسىلىق كورسەتە بىلسە، ول توقتايدى. ونداي قارسىلىق قوعامدا جوق ەمەس، بار.
ساياسات تانۋشىنىڭ پىكىرىنشە، ءتۇبى ۇكىمەت پەن حالىق وكىلدەرى ءبىر داستارقان باسىندا باس قوسىپ، ورتاق مامىلەگە كەلۋدى ۇيرەنەدى.
- ءبىزدى ۇلتشىلدار جانە تاعى باسقا دەپ ايدارلاپ جاتادى، شىنداپ كەلگەندە، ءبىز بارلىعىمىز مەملەكەتشىلمىز. قازاق مەملەكەتشىلىمىز. سەبەبى بۇل ءبىزدىڭ مەملەكەت ەكەنىمىزدى قازاقتار ءتۇسىنىپ وتىر.
مەملەكەت حالىقپەن جۇمىس ىستەي ءبىلۋى كەرەك. بىردەمەنى ءبۇلدىرىپ قويىپ، كەيىن كەشىرىڭىزدەر دەپ كەيىن شەگىنگەن مەملەكەت وڭبايدى، مۇنداي جايت حالىقتىڭ اشۋ- ىزاسىنا شوق بوپ تۇسە بەرەدى. سوندىقتان دەر كەزىندە مامىلەگە كەلە وتىرىپ، ماسەلەنى حالىقپەن تالقىلاۋدى ۇكىمەت ۇيرەنۋى كەرەك. سوڭعى كەزدەرى ۇكىمەت قوعام تالقىسىنا قۇلاق ءتۇرىپ، ورتاق ويلاردى جيناقتاۋ سەكىلدى ءىستى قولعا الا باستادى.
مەن، ءوز باسىم، ونىڭ شىنايىلىعىنا سەنبەيمىن. ول ءالى دە بولسا، ويىن تۇرىندە شىعار. ءبىراق وسىنى ناقتى ءداستۇر ەسەبىندە قابىلداپ، كۇندەلىكتى قولدانىسقا ەنگىزۋ قاجەت. ازاماتتىق قوعامنىڭ ءداستۇرى، قازاق ەلىنىڭ ءداستۇرى، بۇل داستارقاننىڭ باسىندا وتىرىپ، سويلەسىپ شەشەيىك دەگەن ءداستۇر. مەنىڭ ويىمشا، وسى جول ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ دامۋىنا ۇلكەن سەرپىلىس بەرەدى.
