ەڭ ەرەكشە ەكى كىتاپ

نۇر-سۇلتان. قازاقپارات - ءبىرى بەس جاسار بالانىڭ بويىنداي ۇلكەن، ءبىرى بارماقتىڭ باسىنداي عانا كىشكەنتاي ەكى كىتاپتى الدەقانداي كورمە سورەسىنەن كوزىمىز شالىپ قالعان سوڭ، بۇرىن-سوڭدى ءدال مۇنداي ەرەكشە كىتاپتاردى كەزدەستىرمەگەندىكتەن، ەرىكسىز تاريحىمەن تانىسۋعا ۇمتىلدىق.

«بۇل ەرەكشە ەكى كىتاپ قازاقستانعا قالاي كەلدى ەكەن؟» دەگەن سۇراق سەبەبىن بىلمەككە اسىقتىردى.

ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كىتاپحاناسىنداعى سيرەك كىتاپتار مەن قولجازبالار قورىندا تۇرعان بۇل كىتاپتار شىنىندا دا ەرەكشەلەردى عانا انىقتاۋعا ءتان «ەڭ، ەڭ، ەڭ» دەگەن ولشەمگە ابدەن لايىق. قاراڭعى قويمادان ەكى ادام ارەڭ كوتەرىپ اكەلگەن «وپيسانيە سۆياشەننەيشەگو كورونوۆانيا يح يمپەراتورسكيح ۆەليچەستۆ، گوسۋداريا يمپەراتورا الەكساندرا Ⅱي گوسۋدارىني يمپەراتريتسى ماريي الەكساندروۆنى ۆسەيا روسسيي» دەپ اتالاتىن ەڭ ۇلكەن كىتاپتى كىتاپحانا تالابىنا سايكەس، قولىمىزعا ءاپپاق قولعاپتى كيىپ الىپ، اقتارا باستادىق. كىتاپ 1856-جىلى پاريجدەن باسىلىپ شىققان.

سالماعى - 22 كيلو، ۇزىندىعى - 92 سانتيمەتر، ەنى - 68 سانتيمەتر ەڭ قىزىعى، كىتاپ قوناقتارعا تارتۋ ەتىلەتىن سىي رەتىندە 200 دانامەن عانا باسىلىپ شىققان، ونىڭ 100 داناسى فرانسۋز تىلىندە، 100 ءى ورىس تىلىندە جارىق كورگەن. كىتاپتا رەسەي يمپەراتورى الەكساندر Ⅱ- ءنىڭ تاققا وتىرۋ ءراسىمى سۋرەتتەلەدى.

ەۋروپا مەملەكەتتەرىمەن، سونىڭ ىشىندە فرانسيامەن قىرعي-قاباق بولىپ كەلگەن رەسەي يمپەرياسىمەن اراداعى توڭ-تورىس ساياسات الەكساندر Ⅱتاققا وتىرعان سوڭ ءجىبىپ، التى ايدان كەيىن تويلانعان سالتاناتتى راسىمگە وراي فرانسۋز باسپاسىنان تاسقا باسىلىپ شىعادى.

تاققا وتىرۋ ءراسىمى 1856-جىلى تامىزدىڭ 26 سىنان قىركۇيەكتىڭ 16 سىنا دەيىن جيىرما كۇن بويى تويلانعان. بۇگىنگى كۇننىڭ تىلىندە «يناۋگۋراتسيا» دەپ اتالاتىن راسىمگە ءسىبىر قىرعىزدارىنىڭ دەپۋتاتتارى اعا سۇلتان، مايور چورمانوۆ، سۇلتان، پودپولكوۆنيك تاتەنيەۆ، سۇلتان، كاپيتان ابلەس الي قاتىسقان (كەيىنگى جىلدارى تاريحشىلار ابلەس ءاليدىڭ ابىلاي حاننىڭ تىكەلەي ۇرپاعى ەكەنىن ايتىپ ءجۇر). كىتاپتا «ءسىبىر قىرعىزدارى» دەپ كورسەتىلگەن ءۇش شەندىنىڭ دە قازاقتار ەكەنى داۋسىز.

سەبەبى، 55 بەتى ءتۇرلى-ءتۇستى جانە اق-قارا كوركەمسۋرەتپەن بەزەندىرىلگەن 106 بەتتەن تۇراتىن كىتاپتىڭ ىشىندە قىرعىزداردىڭ بۇركىتپەن اڭ اۋلاپ جۇرگەن ءساتى بەينەلەنگەن سۋرەت تە بار.

ويتكەنى، راسىمگە قاتىسقان مەملەكەتتەردىڭ ءارقايسىسىنا ءوز ەلىنىڭ ءبىر ونەرىن كورسەتۋ مىندەتتەلگەندىكتەن، قازاق ەلىنەن بارعان قوناقتار بۇركىتشىلىك ونەرىن كورسەتكەنى بايقالادى.

ءبارىن قويشى، باعالى كىتاپ بۇيىرعان باقىتتى ادام كىم، 100 دانانىڭ بىرەۋى قازاق جەرىنە كىممەن بىرگە ىلەسىپ كەلگەن؟ كىتاپحاناعا ەشكىم دە ءوز قولىمەن اكەپ تاپسىرماعان، سيرەك كەزدەسەتىن باسىلىم ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ قورىنا «بۋكينيست» ارقىلى كەلىپ تۇسكەن. اكادەميا باسشىلىعى كىتاپتى 1960-جىلى 1500 رۋبلگە ساتىپ العان.

ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى ورتالىق عىلىمي كىتاپحاناسىنىڭ سيرەك كىتاپتار مەن قولجازبالار قورىنىڭ جەتەكشىسى گۇلشات ابيكوۆا قورداعى ەڭ كىشكەنتاي كىتاپتىڭ دا تاريحىمەن تانىستىردى. قوي اسىعىنداي قوڭىر كىتاپ جەكە اۆتوردىڭ شىعارماسى ەمەس، قاسيەتتى قۇران كارىم.

شامامەن، 1900-جىلدارى ىستانبۇل قالاسىندا باسىلىپ شىققان. قۇراننىڭ العاشقى بەتىندەگى «ماتباع وسمانيا» دەگەن جازۋ وسىنى ايعاقتايدى. قۇراننىڭ ۇزىندىعى - 3,4 سم، ال ەنى - 2 سانتيمەتر ، قالىڭدىعى - 1,2 سانتيمەتر. سۇيرىكتەي ەمەس، ساۋساققا ارەڭ ىلىنەتىن قۇران فاتيحا سۇرەسىنەن باستاپ ەڭ سوڭعى ناس سۇرەسىنە دەيىنگى پاراقتارى تولىقتاي ساقتالعان.

قۇران شىعىس قاعازىنا، اراب جازۋىنىڭ ناسيح ۇلگىسىندە جازىلعان، سىرتى قىزىلدى- جاسىلدى تاستارى بار تەمىر قوراپشاعا سالىنعان. كىتاپ بويتۇمارعا ارنالىپ جاسالعان سەكىلدى. قۇران سۇرەلەرىنىڭ جازۋى انىق كورىنگەنىمەن، لۋپامەن وقىماسا، وتە مايدا ارىپتەردىڭ وقىلۋى قيىن. بۇل كىشكەنە كولەمدى قۇراننىڭ بۇل نۇسقاسى ⅩⅩ عاسىردىڭ باسىندا شىعىپ، وسى كۇنگە جەتكەن وتە سيرەك كەزدەسەتىن تولىق نۇسقاسى دەۋگە بولادى. كىتاپ سيرەك قولجازبالار قورىنا 1967-جىلى تاپسىرىلعان.

ايگۇل احانباي قىزى،

«ەگەمەن قازاقستان»

الماتى