بەس بوعداعا بارىپ قايتتىم... - دوسان بايمولدا، فيزيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
- التى جىلدان سوڭ، بيىلعى شىلدە ايىنىڭ باسىندا ءوزىم تۋىپ- وسكەن موڭعوليانىڭ باتىسىنداعى بايان- ولگەي ايماعىنا بارۋىما جول ءتۇستى. وعان ءبىر جاعىنان كىندىك قانىم تامعان، اتا- بابامىنىڭ سۇيەگى جاتقان ەل- جۇرتىما، تۋعان جەرىمە دەگەن ساعىنىش اسەر ەتسە، ەكىنشى جاعىنان بيىلعى جىلى «بايان- ولگەي قازاق ايماعىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» اتانعانىم سەبەپ بولدى.
ماۋسىم ايىنىڭ باسىندا بايان- ولگەي قازاق ايماعىنىڭ حالىق وكىلدەرى قۇرىلتايىنىڭ باستىعى لازاتحان بۇران ۇلى مىرزانىڭ اتىنان ماعان حات كەلدى. وندا «ءسىزدىڭ موڭعوليا جانە قازاق ەلىندەگى ءبىلىم، عىلىم سالاسىندا سىڭىرگەن ەڭبەگىڭىزدى جوعارى باعالاپ، «بايان- ولگەيدىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» دەگەن جوعارى اتاق بەردىك» دەپتى. وسىدان شيرەك عاسىرداي ۋاقىت بۇرىن موڭعوليادان قازاق ەلىنە قونىس اۋدارعان كەزدەن بەرى تۋعان جەرىمە بار- جوعى 5-6 رەت قانا بارىپپىن. ءبىراق ەلىمنىڭ مەن سەكىلدى ءوزىنىڭ ءبىر ۇلىن ۇمىتپاي، سىي- ماراپاتقا لايىقسىڭ دەپ جاتقانىنا شىن قۋاندىم جانە بۇعان ىشىمنەن تاۋبە دەدىم.
- قازاقستاننىڭ ۇكىمەت باسشىسى كارىم ءماسىموۆ مىرزا شىلدە ايىنىڭ ورتاسىندا بايان- ولگەيگە باردى عوي. ءسىز سول كەزدە بايان- ولگەيدە بولدىڭىز با؟
- ءيا، مەن سول كەزدە ولگەيدە ەدىم. ايماق ورتالىعىندا حالىقپەن بولعان كەزدەسۋدە ۇكىمەت باسشىسى قازاق تىلىندە سويلەدى. بۇعان ءبارىمىز قۋاندىق. سونىڭ الدىندا عانا ولگەي قالاسىنىڭ ءبىر اۋدانىن سۋ الىپ كەتكەنىن ەستىپ، ءۇيسىز- باسپاناسىز قالعان 700 دەي ادامعا كومەك قولىن سوزىپ، قازاق ەلى 200 مىڭ ا ق ش دوللارىن بولەتىنىن جەتكىزدى. ەگەر جولدا قولدى بولىپ كەتپەي، ءۇيسىز قالعان ادامدارعا تيەتىن بولسا، بۇل از اقشا ەمەس. ولگەي قالاسىندا بولعان كەزدەسۋ 2 ساعاتقا سوزىلدى. كەزدەسۋ اياقتالاردا ايماق باسشىلارى كارىم ءماسىموۆ مىرزاعا التىن جىپپەن ويۋلانعان وقالى شاپان جاۋىپ، باسىنا قۇندىز بورىك كيگىزىپ، قولىنا ۇكىلى قامشى ۇستاتىپ، بەلىنە كۇمىس بەلبەۋ تاعىپ، استىنا اق سايگۇلىك مىنگىزدى.
- ءوزىڭىز تۋىپ- وسكەن ەلدىڭ تىرلىگى، دامۋى قالاي ەكەن؟
- بۇرىنعىداي ەمەس، ولگەي قالاسىندا كولىك، ماشينالار سانى كوبەيگەن. قالا ورتالىعىنداعى الاڭ قايتادان جوندەلىپ جاتىر ەكەن. 5-6 قابات قوناقۇي، ساۋدا ورتالىقتارى سالىنا باستاپتى. قازاق قاشاندا قوناقجاي حالىق قوي. قاي ۇيگە بارساڭ دا - نەشە ءتۇرلى تاعامعا تولى داستارحاندى كورەسىڭ. ەتتىڭ باعاسى قازاقستانمەن سالىستىرعاندا كوپ تومەن. ءبىر قويدى 50-60 مىڭ توگروگكە (بىزدىڭشە، 7- 8 مىڭ تەڭگە) ساتىپ الۋعا بولادى. حالىقتىڭ تىرشىلىگى جامان ەمەس. ساۋدا- ساتتىقپەن، كوممەرتسيامەن اينالىسقانداردىڭ اراسىندا بايلار كوبەيگەن. ال ايلىق جالاقىعا قاراپ وتىرعانداردىڭ تىرشىلىگى ورتاشا. مالدىڭ ەتى، ءجۇن- جۇرقانىڭ باعاسى وتە ارزان.
بايان- ولگەي ايماعى جەرىندە ورنالاسقان، ءۇش ەلدىڭ (موڭعوليا، قىتاي جانە رەسەي) شەكاراسى سانالاتىن، بيىكتىگى 5000 مەترگە جۋىق بەس بوعدا تاۋىنا شىعۋدى ءبىراز ۋاقىتتان بەرى ارمانداپ ءجۇرىپ ەدىم. وسكەمەننەن ولگەيگە ۇشاتىن ۇشاق ءدال وسى بەس بوعدا تاۋىنىڭ ۇستىمەن ۇشادى. ۇشاق تەرەزەسىنەن باسىن اپپاق مۇز باسىپ جاتقان وسى تاۋعا ءبىر شىقسام دەپ تالاي ارمانداپ ەدىم. وسى جولى سول ارمانىم ورىندالدى. جولدىڭ قيىندىعى ءبىراز شارشاتتى، ارينە. ءبىر رەت تاسىعان كىشىگىرىم وزەنگە ماشينامىز وتىرىپ قالىپ، ارەڭ شىقتىق. بەس بوعدا تاۋىنا جاقىنداعان سايىن ساز بالشىقتان كوز اشا المايسىز. ءۇش رەت باتپاققا وتىردىق. ورىستىڭ ۋاز ماشينالارى عانا جۇرە الاتىن جول. ءبىز بارساق، بەس بوعدا تاۋىنىڭ ەتەگىندە ا ق ش- تان، فرانسيادان، گەرمانيادان، يزرايلدەن كەلگەن ساياحاتشى- تۋريستەر تولىپ ءجۇر. قالاي بارىپ العان دەپ تاڭعالاسىز. سويتسەك، ولار تاۋ ەتەگىنە دەيىن 10 شاقىرىمداي جەردى وزدەرى جاياۋ ءجۇرىپ، جۇكتەرىن سونداعى جەرگىلىكتى قازاق، تىبا اعايىندارعا تاپسىرادى ەكەن. ولار جۇكتەردى تۇيەلەرگە ارتىپ، اتتارىمەن تۋريستەردىڭ بازالارىنا دەيىن جەتكىزىپ، ءناپاقالارىن ايىرادى.
ا ق ش- تىڭ ءبىر ۋنيۆەرسيتەتىنەن كەلگەن ەكى پروفەسسور ءبىراز جىلدان بەرى ون شاقتى ستۋدەنتىمەن بىرگە بەس بوعدا تاۋىنىڭ مۇزىن زەرتتەپ ءجۇر ەكەن. ولارمەن ءبىراز اڭگىمەلەسكەن كەزىمدە بايقاعانىم، شەتەل ساياحاتشىلارى بولسىن، عالىمدارى بولسىن، «دۇنيەدەگى ەڭ اۋاسى تازا جەر - بەس بوعدا تاۋى» دەسەدى. امەريكالىق عالىمدار جىل سايىن كەلىپ، جازعى ەكى ايىن وسىندا وتكىزەدى ەكەن. ولار «مۇزدىڭ قالىڭدىعى جىلىنا 2-3 س م- گە جۇقارىپ بارادى» دەپ الاڭداپ وتىر. وعان الاڭداپ، اسا ءمان بەرىپ جۇرگەن موڭعول اعايىندار جوق. ال مەن بولسام، قاسيەتتى كارى التايدىڭ ەڭ بيىك شىڭىنىڭ ەتەگىندە باسىمدى ءيىپ تۇرىپ، ىشىمنەن وتباسىما، اعايىن- تۋىسىما، بارشا قازاعىما جاقسىلىق تىلەدىم. موڭعولدار تاۋدىڭ ەتەگىندە تۇرعىزعان وباعا سىيىنادى، زيارات ەتەدى.
- رەسەي- موڭعول شەكاراسىنداعى تاشانتا كەدەن بەكەتىندەگى بەرەكەسىزدىك تۋرالى باسپا ءسوز بەتتەرىندە تالاي ايتىلدى. سول جاعداي دۇرىستالىپ پا؟
- سونداعى اعايىن- تۋىستارىممەن قوش ايتىسىپ، ولگەيدەن 2300 ك م الىستاعى الماتىما قاراي جولعا شىعاتىن كۇن دە كەلدى. وسىدان 6 جىل بۇرىن رەسەيدىڭ تاشانتا اتتى كەدەن بەكەتىندە 6 ساعات قاڭتارىلىپ تۇرىپ ەدىم، بۇل جولى دا 6 ساعات توسىپ تۇرۋعا تۋرا كەلدى. ورىس كەدەنشىلەرى جولاۋشىلاردى تەزىرەك وتكىزۋگە ەش اسىقپايدى. سول باياعى يمپەريالىق مەنمەندىك، يمپەريالىق ەنجارلىق. ەشكىمدى كوزگە ىلگىلەرى كەلمەيدى. تاشانتانىڭ قورلىعىن باسىنان كەشىرگەن ءبىر اعىلشىن ساياحاتشىسىمەن سويلەسكەنىمدە الەمدە تالاي ەلدى ارالادىم، ءبىراق ءدال وسىنداي grazy place-تى (جىندى جەردى) كورمەپپىن دەپ اعىنان جارىلدى.
ويتكەنى تاڭعى ساعات 10.00-دا اشىلعان كەدەن بەكەتىنەن ون شاقتى كولىك وتكىزگەن سوڭ، كەدەنشىلەر مەن شەكارا قىزمەتكەرلەرى تۇسكى اسقا كەتەدى. ولار تۇستەنىپ، اسىقپاي ماڭ- ماڭ باسىپ كەلگەندە شەكارانىڭ ەكى جاعى دا كولىككە، جولاۋشىعا لىقا تولىپ، ايقاي- شۋ بولىپ جاتادى. بۇعان ەتى ۇيرەنگەن ورىس كەدەنشىلەرى مەن شەكارا قىزمەتكەرلەرى ەش قىمسىنبايدى. بىردەڭە سۇراساڭ، سىزدانىپ دۇرىس جاۋاپ قاتپايدى. ءتولقۇجات تەكسەرۋى بار، جۇكتەردى كەدەندىك راسىمدەۋى بار، كولىكتى تەكسەرۋى بار، بوسقا سارىلىپ جارتى كۇنىڭدى، اعىلشىن ساياحاتشىسى ايتپاقشى، وسى «جىندى جەردە» وتكىزۋگە تۋرا كەلەدى. تاشانتا بەكەتىنەن وتكەن سوڭ جول اشىق. بارناۋىلعا دەيىن باياعىدان «چۋيسكي تراكت» دەگەن اتىمەن بەلگىلى اسفالت جولمەن زىرىلدايسىڭ. بارناۋىلدان سەمەيگە دەيىنگى جول دا - بوگەتسىز جاقسى جول. ودان كەيىنگى جولدىڭ قانداي ەكەنىن ايتۋعا اۋزىم بارمايدى: شۇرق- شۇرق تەسىك، جاماۋ- جاماۋ.. . تەك تالدىقورعانعا كەلگەننەن كەيىن عانا كوزىڭىز اشىلادى.
اڭگىمەلەسكەن
ءامىر نۇرتاي ۇلى.
«جاس الاش» گازەتى
