قازاقتىڭ العاشقى جۋرناليست قىزدارى
ال ودان كەيىن شە؟ ءنازيپا اپامىزدىڭ ءىزىن باسىپ جۋرناليستيكانىڭ پۇشپاعىن يلەگەن قازاقتىڭ قىز- كەلىنشەكتەرىنەن كىمدەردى بىلەمىز، دەپ جازادى «ايقىن» گازەتى.
ءنازيپا - تۇڭعىش جۋرناليست
ءنازيپا قۇلجانوۆا (1887-1934) قوستانايداعى قىزدار گيمنازياسىن ءتامامدادى. ءسويتىپ، سەمەيدەگى مۇعالىمدەر سەمينارياسىندا ساباق بەردى. وسى كەزدەن باستاپ قازاق ايەلدەرى اراسىنان دارالانىپ، ۇلتتىڭ جوعىن جوقتادى. قازاق مەكتەپتەرىنە ارناپ وقۋلىق جازدى. تەك پەداگوگ، عالىم عانا ەمەس، قالامى قارىمدى جۋرناليست رەتىندە دە قوعامعا ءۇن قوستى. «قازاق»، «ايقاپ»، «بىرلىك تۋى»، «جاڭا مەكتەپ» سەكىلدى باسىلىمداردا ءنازيپا قازاق تاعدىرىنا، وقۋ- اعارتۋعا قاتىستى ماقالالارىن جاريالادى. 1923 -جىلى - «مەكتەپتەن بۇرىنعى تاربيە»، 1927 -جىلى «انا مەن بالا تاربيەسى» سەكىلدى ادىستەمەلىك كىتاپتارىن دۇنيەگە اكەلدى. ەكىنشىسىنە احمەت بايتۇرسىنوۆ العىءسوز جازدى.
ءنازيپا ابايدى قازاققا تانىتقان زيالىلاردىڭ ءبىرى بولاتىن. جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ «ايقاپ» جۋرنالىنا بۇل تۋرالى: «ءبىزدىڭ قازاقتا ۇلتقا قىزمەت ەتكەن ايەلدىڭ الدى ءنازيپا حانىم بولىپ شەجىرەدە جازىلۋى ءتيىس» دەپ جازدى.
ءيا، ءنازيپا قازاق جۋرناليستيكاسىنا ەلەۋلى ۇلەس قوستى. 1922 -جىلى - «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىندە، 1923 - 1925 -جىلدارى - « قىزىل قازاقستاندا» (قازىرگى «اقيقات» جۋرنالى ، 1925 - 1929 -جىلدارى «ايەل تەڭدىگى» (قازىرگى «قازاقستان ايەلدەرى» ) جۋرنالدارىندا جاۋاپتى قىزمەت ىستەدى. ايتا كەتەيىك، ءنازيپا قۇلجانوۆا - قازاق زيالىسى نۇرعالي قۇلجانوۆتىڭ جۇبايى بولاتىن.
«قازاقتىڭ» ءۇش قىزى
1914 -جىلى «قازاق» گازەتى ورىنبوردان شىعىپ تۇرعان كەزىندە رەداكسيادا ءۇش قىز ىستەگەن. ءتىپتى ۇشەۋىنىڭ بىرگە تۇسكەن سۋرەتتەرى دە ساقتالعان. مىنە، وسى ءۇش قىز عاينيجامال دۋلاتوۆا، اققاعاز دوسجانوۆا جانە گۇلايىم بالعىنبايەۆا بولاتىن. ولار تۋرالى تۇرسىن جۇرتباي:
«اققاعاز دوسجانوۆا - قازاقتىڭ ىشىنەن شىققان اتاقتى قىزداردىڭ ءبىرى. اققاعاز باتىس الاشوردا اسكەرىنىڭ بارلاۋشىسى بولعان. ول تۇڭعىش رەت قازاق قىزدارى اراسىندا تولىق دارىگەرلىك كۋرستى ءبىتىرىپ، «دارىگەر، عالىم- زەرتتەۋشى» دەگەن اتاق العان. تۇركىستان ورتالىق كوميتەتى قازاق اۆتونومياسى «اققاعازدىڭ جۇمىس ىستەگەنىنە ءبىر جىل تولدى» دەپ توي قىلىپ، اتاپ وتكەن. اققاعاز 1920 -جىلداردىڭ سوڭىندا وكپە اۋرۋىنا شالدىعىپ، دۇنيەدەن وتكەن.
گۇلايىم بالعىنبايەۆا گەرمانيادا وقىعان. ۇمىتپاسام، مۇحتار ءمۇرزيننىڭ زايىبى بولعان. ول كەزدە وقىعان قازاق قىزدارىنىڭ «الاشتىڭ» جۇمىستارىنان تىسقارى قالۋى مۇمكىن ەمەس. اكەسى پاتشا ۇكىمەتىندە ۇلكەن قىزمەت ىستەگەن. اققاعاز دا، گۇلايىم دا، عاينيجامال دا «الاشتىڭ» بۇكىل جازۋلارىن قاعازعا ءتۇسىرىپ وتىرعان» دەگەن ەدى جازدى.
اققاعاز دوسجانوۆا (1893-1931) نەگىزىنەن، مەديتسينا تاقىرىبىنداعى ماقالالار جازدى. ودان بولەك، «ايەل تەڭدىگى»، «اباي»، «جاس ازامات» باسىلىمدارىنا بۇراتانا حالىقتاردىڭ باسىنداعى تەڭسىزدىك پەن ادىلەتسىزدىككە قاتىستى وتكىر ماقالالارىن شىعاردى. 1921 -جىلدىڭ 11 - قىركۇيەگىندە «ستەپنايا پراۆدا» گازەتىنە اققاعازدىڭ «تۇركىستاندا» دەگەن ماقالاسى شىقتى. وسى ماقالاسىندا ەل ىشىندە بەلەڭ العان جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ قاۋپى تۋرالى جازعان. ءنازيپا قازاقتان شىققان تۇڭعىش قازاق جۋرناليسى بولسا، اققاعاز تۇڭعىش دارىگەر قىز بولدى. سوندىقتان ونىڭ ماقالالارى، نەگىزىنەن، وسى سالاعا تىكەلەي بايلانىستى ەدى. اققاعازدىڭ جۇبايى الىمگەرەي ەرشين ەستەلىگىندە: «اققاعازدىڭ الدىندا ارتىق ءسوز ايتۋعا ماعجان جۇمابايەۆ، مۇحتار اۋەزوۆ، جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ سەكىلدى اقىن- جازۋشىلاردىڭ باتىلى بارمادى» دەپ جازادى. قازاق قىزىنىڭ قايسار بولمىسىن وسىدان- اق بايقاۋعا بولادى. ال «قازاق» گازەتىندەگى ءۇش قىزدىڭ بىرەۋى ءمىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ جارى عاينيجامال ەدى.
«ايقاپتىڭ» ارۋلارى
«ايقاپ» جۋرنالىنىڭ ەرەكشەلىگى سول - قازاقتىڭ تۇڭعىش جۋرناليست قىزدارىنىڭ بۋىنىن قالىپتاستىردى. الاش تانۋشى- عالىم قايرات ساق: «جۋرنال باسشىلىعى ۇلت باسپا ءسوزى تاريحىندا تۇڭعىش رەت قازاق قىزدارىن تىلشىلىك قىزمەتكە تارتادى. باسىلىمدا تىرناقالدى تۋىندىلارى جارىق كورگەن ساقىپجامال تىلەۋباي قىزى، ءماريام سەيدالينا، كۇلايىم وتەگەن قىزى - قازاق قىزدارى اراسىنان شىققان العاشقى جۋرناليستەر. ولاردىڭ ەسىمدەرىن ۇلىقتاپ، ەل جۋرناليستيكاسىنا جاڭالىق ەنگىزگەن ەرەن ەڭبەكتەرىن باعالاۋ - ۋاقىت ەنشىسىندەگى ماسەلە. ءبىر اۋىز سوزگە سىيدىرىپ ايتساق، بۇگىندە ەلىمىزدىڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا حالىققا قالتقىسىز قىزمەت ەتىپ جۇرگەن قازاق قىزدارىنىڭ العاشقى باستاۋى «ايقاپتان» ارنا تارتادى» دەپ جازدى.
ءماريام سەيدالينا (1891-1916) - بەلگىلى زاڭگەر جانسۇلتان سەيداليننىڭ قىزى. جاستايىنان ولەڭ شىعارا باستادى. «ايقاپ» جۋرنالىنا ۇلت جوعىن جوقتاعان ماقالالارىمەن قاتار، «زارلاۋ»، «كوزدەر»، «تۇر، قازاق!» سەكىلدى وتتى جىرلارىن جاريالادى. قازاق زيالىسى سەيىلبەك جانايداروۆقا تۇرمىسقا شىقتى. ءسويتىپ، ەكەۋى 1916 -جىلى ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا اتتاندى. ول جاقتا مايدانداعى قازاقتارعا قامقور بولدى. الايدا ءماريام سول مايدان دالاسىندا دۇنيە سالدى. نيەۆەل قالاسىندا جەرلەندى.
ساقىپجامال تىلەۋباي قىزى «ايقاپ» جۋرنالىنا وزبىرلىقتى، زورلىق- زومبىلىقتى ايىپتاعان دۇنيەلەرىن جاريالادى. ودان بولەك ەركىندىك، ايەل بوستاندىعى، ونەر- ءبىلىم سەكىلدى ماسەلەلەردى قوزعادى. «ايقاپتا» ساقىپجامالدىڭ «قازاق قىزدارىنىڭ اتالارىنا»، «مۇڭداستارىما ءبىر- ەكى ءسوز»، «ۇزاق كۇتكەن ءۇمىتىم ءھام باس ادامدارعا ءبىر- ەكى ءسوز» سەكىلدى ماقالالارى جاريالاندى. وسىنداعى 1911 -جىلى جارىق كورگەن «قازاق قىزدارىنىڭ اتالارىنا» دەگەن ماقالاسىندا ساقىپجامال: «شاريعات بۇيرىعىنشا، ەر بالا مەن قىز بالا تەڭ بولۋعا ءتيىستى. ەر بالانى ارتىق كورىپ تاربيە قىلسىن دا، قىز بالانى كەم كورىپ تاربيە قىلماسىن دەگەن شاريعات بار ما؟ قىز بالانى كەمگە تۇتىنۋ جاھيتتىك بەلگىسى ەمەس پە؟» دەپ جازدى. وسىلايشا، جۋرناليست قازاق قىزدارىنىڭ قالىڭ مالعا ساتىلىپ، سۇيمەگەن ادامىنا ەرىكسىز ۇزاتىلاتىندىعىن، ءسويتىپ قالعان ءومىرى قورلىقتا وتەتىندىگىن سىنعا الدى. ودان بولەك جۋرنالدا «قازاق قىزدارىنا»، «قىز باتاسى» سەكىلدى ولەڭدەرى جاريالاندى.
كۇلايىم وتەگەن قىزى دا «ايقاپتىڭ» اتىن شىعاردى. كۇلايىم كوركەم- پۋبليتسيستيكالىق ماقالالارىمەن كورىندى. ول دا ولەڭ جازدى. كۇلايىمنىڭ «قازاق قىزدارىنا» دەگەن ولەڭى «ايقاپقا» جاريالانعاننان كەيىن سول كەزدىڭ قىز- كەلىنشەكتەرى بوستاندىقتارىن باعالاۋعا، ءبىلىم الۋعا ۇمتىلا باستاپتى. كۇلايىمنىڭ بۇل ولەڭى جۋرنالدىڭ 1912 -جىلعى №8, №9 ساندارىندا جاريالانىپتى.
كەڭەس زامانىنىڭ تىلشىلەرى
كەڭەس زامانى جۋرناليستەرىنىڭ ءبىرى - سارا ەسوۆا (1903-1984) . سارا دا ءنازيپا سەكىلدى جولىن مۇعالىمدىكتەن باستادى. 1919 -جىلى ورىنبورداعى ايەلدەر پەداگوگيكالىق ۋچيليشەسىن ءبىتىرىپ، قىزىلوردا، تاشكەنتتە بالا وقىتتى. ريەۆوليۋتسيادان كەيىن پارتيا ىسىنە ارالاستى. 1920 -جىلدان باستاپ، عاني مۇراتبايەۆپەن بىرگە تۇركىستان كومسومولى ورتالىق كوميتەتىندە قىزمەت ىستەدى. 1922 -جىلى جەتىسۋعا قونىس اۋدارىپ، پارتيا كوميتەتىنىڭ ورگانى «ءتىلشى» گازەتىن شىعاردى. ال 1925 -جىلى «ايەل تەڭدىگى» جۋرنالىنىڭ (قازىرگى «قازاقستان ايەلدەرى» ) رەداكتورى بولىپ تاعايىندالدى.
ودان كەيىن سارانىڭ ءومىرى ساياساتپەن بىتە قايناستى. 1938 -جىلى سارا زايىبى وراز يسايەۆپەن بىرگە قاماۋعا الىندى. توعىز ايداي تەرگەۋ اباقتىسىندا وتىردى. سوڭىندا سارانى نادەجدا كرۋپسكايا قۇتقاردى. ول ستاليننىڭ قابىلداۋىندا بولىپ، «كۇيەۋى ءۇشىن ايەلى جاۋاپ بەرمەيدى» دەپ سارانى اباقتىدان الىپ شىقتى. ال جارى وراز 1939 -جىلى اتۋ جازاسىنا كەسىلدى. سارا 1939 - 1973 -جىلدارى ورتالىق مۋزەيدە قىزمەت ىستەدى، جيىرما جىلداي مۋزەي باسشىسى بولدى. سول جەردەن زەينەتكە شىعىپ، 1984 - جىلى دۇنيە سالدى.
1920 - 30 -جىلدارداعى گازەت- جۋرنالداردا ناعيما ارىقوۆانىڭ (1902 - 1956) اتى ءجيى كەزدەسەدى. ول جۇزگە تارتا ماقالا جازعان. سول ماقالالارىنان جيناقتالعان «وكىل ايەلدەر نە ىستەۋ كەرەك؟ » سەكىلدى كىتاپتارى جارىق كورگەن.
ناعيما 1926 -جىلى ماسكەۋدە وتكەن جۇمىسشىلار كەڭەسىنە شىعىس ايەلدەرىنىڭ اتىنان بارىپ بايانداما جاساعان. سول بايانداماسىمەن كلارا سەتكيننىڭ نازارىنا ىلىككەن. 1927 - 1932 -جىلدارى ناعيما قازاق ولكەلىك پارتيا كوميتەتىنىڭ مۇشەسى بولدى. 1933 - 1937 -جىلدارى «ايەل تەڭدىگى» جۋرنالىنا باسشىلىق ەتتى. وتىزىنشى جىلدارى كرەملگە حات جازىپ، قازاق دالاسىندا بولىپ جاتقان جانتۇرشىگەرلىك ازاپتاۋلار جايلى باياندادى. ءسويتىپ، ادىلدىك ىزدەگەن ناعيما ودان ارعى قىزمەتىن سوت ءىسى بويىنشا جالعاستىردى.
الما ورازبايەۆا (1898-1948) دا شىعىس ايەلدەرىنەن شىققان تالانتتى جۋرناليست بولاتىن. ول دا سارا سياقتى، كەڭەس وكىمەتى ورناعان كۇننەن باستاپ، ايەل تەڭدىگى، جەسىر داۋىنا قاتىستى ماقالالارىمەن كورىنىپ، قازاق ايەلدەرىنىڭ ساناسىن وياتۋعا تىرىستى. المانىڭ دا جۋرناليستيكادان كەيىنگى ءومىرى ساياساتقا ارنالدى. ا. زاتايەۆيچ الما جايلى: «ورازبايەۆا مەنىڭ جۇمىسىما بارىنشا ىقىلاس بىلدىرگەن جانە ماعان وتە قۇندى دەرەكتەر بەرگەن بوكەيلىك ءبىرىنشى قازاق قىزى بولدى» دەپ جازدى.
شولپان يمانبايەۆانىڭ (1904-1926) العاشقى دۇنيەلەرى «ەڭبەكشى قازاق» (قازىرگى «ەگەمەن قازاقستان» ) گازەتىندە جاريالاندى. سونداي- اق ولەڭدەرى « قىزىل قازاقستان»، «جاس قازاق»، «ايەل تەڭدىگى»، «لەنينشىل جاس» باسىلىمدارىندا جارىق كوردى. شولپان يمانبايەۆا، ءنازيپا قۇلجانوۆا، الما ورازبايەۆا، ناعيما ارىقوۆا، سارا ەسوۆامەن جاقسى بايلانىستا بولدى. الايدا اۋىرىپ ەرتە قايتىس بولدى. ساكەن سەيفۋللين «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىنىڭ 1926 -جىلعى سانىندا: «شولپان قازاقتىڭ العاشقى اقىن قىزدارىنىڭ ءبىرى ەدى. ول كەدەيلەردىڭ اراسىنان شىقتى. الايدا دالادا جايقالعان راۋشان گۇلىنە اينالدى» دەپ جازعان. اقىن قىزدىڭ ولەڭدەرىن 1927 -جىلى ءنازيپا مەن سارا كىتاپ قىلىپ شىعارعان.
قازاقتىڭ تاعى ءبىر تالانتتى جۋرناليست قىزى ءلازيزا سەرعازينا (1908 - 1982) ەدى. اكەسى مەشىتباي زيالى ادام بولاتىن. قىزىن جاستايىنان وقۋ- بىلىمگە باۋلىدى. ون ءتورت جاسىندا پاۆلودارداعى اۋىل مەكتەپتەرىنە مۇعالىمدەر دايارلايتىن قىسقامەرزىمدى كۋرستى ءتامامداپ، اۋىلدا مۇعالىم بولدى.
1930 -جىلدان باستاپ پارتيا قاتارىنا ءوتىپ، الماتىداعى كوممۋنيستىك جوعارى وقۋ ورنىنا ءتۇستى. 1933 - 1937 -جىلدارى «ستالين جولى» گازەتىندە ادەبي قىزمەتكەر، جاۋاپتى حاتشى، 1938 - 1949 -جىلدارى «سوتسياليستىك قازاقستان» (قازىرگى «ەگەمەن قازاقستان» ) گازەتىندە ءبولىم مەڭگەرۋشىسى بولدى. وسى باسىلىمداردا قىزمەت ەتە ءجۇرىپ، ءوزىنىڭ ەڭبەكقورلىعىمەن كوزگە ءتۇستى.
1950 -جىلى «قازاقستان ايەلدەرى» جۋرنالىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى بولىپ بەكىتىلدى. ءلازيزا قازاق ايەلدەردىڭ جۋرنالىنا جاڭا لەپ اكەلدى. ءوزى وتباسى باقىتى، بالا تاربيەسى، ايەل تەڭدىگى تاقىرىبىنداعى ماقالالارىن جازدى. ءلازيزا سەرعازينا قازاقتىڭ بەلگىلى اقىنى ءابۋ سارسەنبايەۆتىڭ جارى بولاتىن.
سەرىكبول حاسان
