قايدا قاراپ وسەدى قازاق بالا؟

استانا. قازاقپارات - ۇلكەن لەك كەلەدى: جاڭا تولقىن، جاس تولقىن؛ قارىمدى، الىمدى، دارىندى قازاق بالالارى، تاۋەلسىز ەلدىڭ ءتول تۇلەكتەرى؛ ولار بىزدەي ەمەس، ءامىرشىل- اكىمشىل جۇيەنىڭ قىسپاعى مەن قىسىمىن كورگەن جوق، بارىنشا ەركىن، مەيلىنشە ءورشىل كەۋدەلەرى تولعان اسقاق ارمان!

قازاقستان بويىنشا جاڭا وقۋ جىلىندا ءبىرىنشى سىنىپقا 410 مىڭنان استام بالا قابىلدانادى. بۇل تۋرالى «بيىل ءبىرىنشى سىنىپقا 410 مىڭنان استام بالا كەلەدى دەپ وتىرمىز. بارلىق وبلىستاردا اقپاراتتىق ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى، مەكتەپتەردىڭ دايىندىعى بويىنشا مالىمەتتەردى جيناقتاۋ اياقتالۋدا. بۇگىندە مەكتەپتەر دايىن. سونىمەن قاتار قازىرگى كەزدە ۇستازداردى، وقۋلىقتاردى دايارلاۋ شارالارى ءجۇرىپ جاتىر» دەپ ق ر ب ع م مەكتەپكە دەيىنگى جانە ورتا ءبىلىم دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى جاڭىل جونتايەۆا ءمالىم ەتتى.

وسى 410 مىڭنان استام بالانىڭ قانشاسى قازاق مەكتەبىنە بارادى؟ جۇرتشىلىق اراسىندا، ۇلكەن دەڭگەيدەگى شەنەۋنىكتەر اراسىندا «قازاق مەكتەبىندەگى ءبىلىم ساپاسى ناشار» دەگەن سىڭارجاق پىكىر بار. سونىڭ سالدارىنان تالاي اتا- انا بالاسىن ورىس مەكتەبىنە جەتەلەپ اپارادى. سول قانشالىقتى قيسىندى؟

اكادەميك اسقار جۇمادىلدايەۆ بۇل پىكىردى مۇلدەم جوققا شىعارادى.

- سوڭعى كەزدە قازاقتىڭ ءتىلى دامىپ كەلە جاتىر. ءبىزدىڭ مينيستر قازاق بالالارىنىڭ ءبىلىمى تومەن دەپ ايتادى. بوس ءسوز. كەشەگى وتكەن ۇ ب ت- دا ەڭ جاقسى ناتيجە كورسەتكەن قازاق مەكتەبىنىڭ بالالارى. قۇداي بىلەدى، «بولاشاقپەن» شەتەلگە وقۋعا كەتكەندەردىڭ 80 پايىزى قازاق مەكتەبىن بىتىرگەن بالالار. قازاقشا مەكتەپتە وقۋ مەتوديكاسى قالىپتاستى. قازاق تىلىندە باستاۋىشقا، ورتا مەكتەپكە لايىق جەتكىلىكتى ءتىل بار. ءبىز قازاقتىڭ ءتىلى باي دەيمىز. سول باي ءتىلىمىز ورتا مەكتەپكە ءبىلىم بەرۋگە جارامايتىن بولسا، ول ءتىلدىڭ نە كەرەگى بار؟ ! مينيسترلىك وكىلدەرى «قازاق تاريحىن قازاق تىلىندە وقىتاتىن بولدىق» دەپ جەتىستىك رەتىندە ايتىپ وتىر. بۇل جەتىستىك ەمەس، كۇلكىلى نارسە. بۇكىل عىلىمنىڭ بارلىعى انا تىلىندە وقىتىلۋى كەرەك.

ەلىمىزدە ءبىلىم بەرۋدىڭ ەكى ءتۇرى بار: باستاۋىش پەن ورتا مەكتەپ جانە جوعارى مەكتەپ. ءبىزدىڭ اتا زاڭدا جازىلعان. ءار اتا- انا بالاسىن مەكتەپكە بەرۋگە مىندەتتى. ەگەر بالاڭىزدى وقىتپاي قويساڭىز، وندا ءسىز زاڭ شەڭبەرىندە جاۋاپقا تارتىلاسىز. كونستيتۋتسيامىزدا تاعى ءبىر باپ بار. كەز كەلگەن قازاقتىڭ ازاماتى ءوز انا تىلىندە اقپارات الۋعا قۇقى بار، - دەپ اكادەميك شىرىل قاعادى.

- وقۋ - اقپارات الۋ دەگەن ءسوز، ءبىلىم بەرۋ دەگەن - ينفورماتسيانىڭ كوكەسى. دەمەك، بۇگىنگى مينيسترلىك ءبىزدىڭ بالالارىمىزدى اقپارات الۋ قۇقىعىنان ايىرايىن دەپ وتىر. بۇل بۇكىل ءبىر حالىقتىڭ ادام قۇقىعىن بۇزۋ دەگەن نارسە.

قازاقتا ماتەماتيكتەر بار. جاقسى ۇستازدار كوپ. قازىر وزەنىمىز تابيعي اعىپ كەلە جاتىر. ءبىز نەگە وعان بوگەت قويامىز؟ مەنىڭ ويىمشا، مينيسترلىك ەڭ بولماسا بۇعان كەدەرگى جاساماۋى كەرەك، - دەيدى اكادەميك.

ۇلتتىق ءبىرىڭعاي تەست تاپسىرعان وقۋشىلاردىڭ 72 پايىزى قازاقشا وقيتىندار. نازاربايەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى گرانتىن يەمدەنۋشىلەردىڭ 70 پايىزى قازاق مەكتەپتەرىنىڭ تۇلەكتەرى. دەمەك، قازاق مەكتەپتەرىنىڭ ء«بىلىم ساپاسى ناشار» دەگەن ءسوزدىڭ ايتىلۋىنىڭ ءوزى ورىنسىز عوي.

قاي اتا- انا بولسا دا بالاسىنىڭ ءبىر ەمەس، بىرنەشە ءتىلدى بىلگەندىگىنە قارسى ەمەس. كەز كەلگەن اتا- انا بۇعان قۋانباسا، رەنجىمەيدى. ءبىراق سوعان قاراماستان، قازاقستاندا ءۇش تىلدى وقىتۋ جۇيەسىن ەنگىزۋگە جالپاق جۇرتتىڭ كوبىسى قارسى. نەگە؟ اسقار جۇمادىلدايەۆ قاتىسقان القالى جيىندا ۇشتىلدىلىك ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە نارازى جۇرتتىڭ 4 جارىم مىڭنان استام ادامنىڭ قولى جينالعان اشىق حاتى تاپسىرىلدى. بۇل نەنىڭ بەلگىسى؟

ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ەرلان ساعاديەۆ «ورىس مەكتەپتەرىندە وقيتىن 500 مىڭ بالا قازاقشا سويلەمەيدى. سوندىقتان مينيسترلىكتىڭ الدىنداعى ەڭ جوعارى ماقسات - 3-4 -جىلدا سول 500 مىڭ بالانى قالاي قازاقشا سويلەتەمىز دەگەن ماسەلە. ولار قازاقشا سويلەۋى كەرەك قوي!» دەيدى. دۇرىس!

تاياۋدا ءازىربايجاندا بولدىق. 35 تەن تومەن جاستاردىڭ دەنى ورىسشا سويلەمەيدى. تۇركىمەنستاندا دا سولاي. وزبەكستان تۋرالى اڭگىمە جوق. ءبارى، نەگىزىنەن، ءوز ەلدەرىنىڭ مەملەكەتتىك تىلدەرىندە ءبىلىم الىپ، كوگەرىپ، كوكتەپ جاتىر. قىرعىزستان مەملەكەتتىك ءتىلدى مەنسىنبەيتىندەرگە ايىپپۇل سالۋدى قولعا الدى.

جاقسى. بۇل ەلدەردىڭ حالىق قۇرىلىمى بىزدەگىدەن باسقاشا، كوبى ءبىرتۇتاس؛ بىزدەگىدەي ءتۇرلى ەتنوس وكىلدەرى كوپ ەمەس، قوعامدىق- ساياسي، مادەني ءومىرىنىڭ دە ۇرقى بولەك. الايدا ساعاديەۆ ايتىپ وتىرعان 500 مىڭ بالانى قالاي قازاقشا سويلەتەمىز دەگەنگە ءبىر عانا ءمينيستردىڭ باسى قاتپاۋى ءتيىس قوي. ەل بولىپ، جۇرت بولىپ نە ىستەيمىز؟ نە ىستەي الامىز؟

سىر بويىندا ديقانشىلىق قاتتى دامىعان. اق كۇرىشتىڭ اتاسى، دالا اكادەميگى، ەكى مارتە ەڭبەك ەرى ىبىراي جاقايەۆ اتامىز كۇرىشتىك جاعاسىنداعى قالىڭ قامىسقا وت ءتيىپ، ورتەنە قالسا نە ىستەگەن دەسەڭىزشى؟ ءورتتىڭ جولىن كەسكەن. ول ءۇشىن لاۋلاپ، لاپىلداپ جانىپ جاتقان قامىستىڭ الدىنان ءورت سالىپ، جاڭا تۇتانعان ءورتتى دەرەۋ ءوشىرىپ تاستاعان. سول ارقىلى ەل ىرىسى سانالاتىن ەگىندىكتى امان الىپ قالىپ وتىرعان.

بىزگە دە تاپ وسى ءادىستى قولدانۋ قاجەت سياقتى. الدىمىزدان تاعى ءبىر ون جىلدا ءتىل بىلمەيتىن تاعى 500 مىڭ بالا شىقپاس ءۇشىن، ۇلگەرسەك - بيىل، ۇلگەرمەسەك كەلەسى جىلى - مەكتەپكە باراتىن 410 مىڭنان استام بالانى قازاق مەكتەپتەرىنە بەرۋ ءىسىن قولعا الۋ كەرەك. بۇل ءۇشىن قولعا الىنعان ءبىلىم رەفورماسىنىڭ ءبىر تارماعى - قازاقستانداعى بارلىق باستاۋىش پەن ورتا مەكتەپ، جوعارى مەكتەپ اتاۋلىنىڭ ءبارىن «مەملەكەتتىك تىلدە ءبىلىم بەرەتىن مەكەمە» دارەجەسىنە اۋىستىرعان ابزال. قالعان اعىلشىن جانە ورىس ءتىلىن سول مەكتەپتەردە تەرەڭدەتىپ وقىتۋ سونشالىقتى قيىن ەمەس!

 

نۇرتورە ءجۇسىپ

«ايقىن»