قازاقتىڭ قايران قالدىرعان تالانتتى قىزدارى - فوتو

استانا. قازاقپارات - «انا ءبىر قولىمەن بەسىكتى، ەكىنشى قولىمەن الەمدى تەربەتەدى» دەگەن حالقىمىزدىڭ قاناتتى ءسوزى بار.

راسىندا دا، انالارىمىزدىڭ قوعامدا الار ورنى ەرەكشە. اسىرەسە، ءۇي شارۋاسىمەن قاتار، ءتۇز تىرلىگىن بىرگە الىپ جۇرگەندەر. بالاعا تاربيە بەرۋدەن باستاپ قوعامنىڭ كەز كەلگەن سالالارىندا ويىپ ورىن العان انالارىمىز جەتەرلىك. وسى رەتتە جانقيارلىق ەرلىگىمەن، تالايدى ءتانتى ەتكەن ونەرىمەن، اقىل- پاراساتىمەن ەل ەسىندە ماڭگى ساقتالاتىن قازاق ايەلدەرىنىڭ ومىرىنە قاتىستى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى بەتتەرىندەگى قىزىقتى دەرەكتەر توپتاماسىن وسى كىتاپقا قوسۋدى ءجون كوردىك:

شىعىستىڭ قوس شىنارى

1941-1945 -جىلدارى 5 جىلعا سوزىلعان كەڭەس وداعى مەن فاشيستىك گەرمانيا اراسىنداعى سوعىستا تالاي جان قىرشىنىنان قيىلدى. مىنە وسى سوعىستا ەرەن ەرلىگىنمەن كوزگە ءتۇسىپ، مەرت بولعاننان كەيىن وداقتىڭ ەڭ جوعارعى اتاعى كەڭەس وداعى باتىرى اتانعان قارشاداي قازاق قىزى ءاليا مولداعۇلوۆا اقتوبە وبلىسىنىڭ قوبدا اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن. جالپى ءاليانىڭ ءومىربايانى بارشاعا ءمالىم، ول جايىندا كوركەم فيلم دە تۇسىرىلگەن بولاتىن. 1943 -جىلدىڭ قاراشاسىندا ءاليا حولم تۇبىندە نەمىستەردەن «ءتىل» الۋ ماقساتىندا جۇرگىزىلگەن بارلاۋ سوعىسىنا قاتىسقان. وسى سوعىس بارىسنىدا ءاليا سولداتتارمەن بىرگە نەمىستەردىڭ ترانشەياسىنا باسىپ كىرىپ، 5 نەمىستى تۇتقىنداعان. قاڭتاردىڭ قاقاعان ايازىندا ناسۆا ستانساسى ءۇشىن قىرعىن شايقاستا 19-داعى ورىمدەي قىز جاڭبىرشا جاۋعان وقتىڭ استىندا سيرەپ قالعان قارۋلاستارىن 6 رەت شايقاسقا ءوزى باستاپ شىققان. رەسەيدىڭ پسكوۆ وبلىسىنىڭ نوۆوسوكولنيكي جەرى قازاقتىڭ قارشاداي قىزىنىڭ قاھارماندىعى ايقىندالعان سوعىس الاڭى بولدى. ءدال وسى جەردە 1944 -جىلى 14 -قاڭتاردا نوۆوسوكولنيكي اۋدانىنا قاراستى كازاچيحا دەرەۆنياسىن ازات ەتۋدە ءاليا مولداعۇلوۆا عاسىرلارعا جالعاسقان اڭىز قالدىردى.

 

ەرەن ەرلىگىمەن تاريح بەتتەرىنە ەسىمى التىن ارىپپەن ورىلگەن تاعى ءبىر قىزىمىز - مانشۇك مامەتوۆا. باتىر قىزدىڭ مايدانعا اتتانۋى مەن ۇرىس دالاسىنداعى بىزگە بەيمالىم بولىپ كەلگەن كەيبىر سىرلارى جايىندا «ءۇش قيان» گازەتىمەن سىر بولىسكەن ءاليانىڭ نەمەرە سىڭىلىسى ايمان مامەتوۆا: «مانشۇك مايداندا 418 كۇن بولدى. ۇلى وتان سوعىسى 1418 كۇنگە سوزىلدى دەسەك، ونىڭ 418 كۇنىندە قازاقتىڭ ەرجۇرەك قىزىنىڭ ازاپتى كۇندەرى مەن ەرلىك ءىسى قالدى.

حالىق قاھارمانى اتانعاندار

 ەلىمىزگە سىڭىرگەن ەرەن ەڭبەگى، وتان قورعاۋدا، ازاماتتاردىڭ ءومىرىن قاۋىپسىزدەندىرۋ بارىسىندا ەرلىك كورسەتكەنى، قازاقستاننىڭ بوستاندىعى مەن تاۋەلسىزدىگى جولىندا ايانباي كۇرەسكەنى ءۇشىن بەرىلەتىن «حالىق قاھارمانى» جوعارى اتاعى 1993 -جىلى ەلباسى زاڭىمەن بەكىتىلگەن بولاتىن. مىنە وسى مارتەبەلى اتاققا يە بولعانداردىڭ ءبىرى «قازاقتىڭ قاناتتى قىزى» اتانعان تۇڭعىش اسكەري ۇشقىشى حيۋاز دوسپانوۆا.

وسى مارتەبەلى اتاققا يە بولعانداردىڭ ءبىرى ك س ر و- نىڭ جانە قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى روزا باعلانوۆا بولاتىن. ونىڭ ەرەكشە اۋەزدى داۋىسى سوعىس جىلدارىندا جاۋىنگەرلەردى ەرلىككە جىگەرلەندىردى، ول قازاق مادەنيەتىن حالىقارالىق ساحناعا شىعاردى، ونى كەڭەس وداعىنىڭ بارلىق تۇپكىرىندە تانىپ- ءبىلىپ، سۇيىسپەنشىلىكپەن تاڭداي قاقتى. ال قازاقستاندا ول بىرنەشە ونداعان جىلدار بويى حالقىنىڭ ماحابباتىنا بولەنگەن شىن مانىندەگى حالىق ءارتىسى، ونەردىڭ شىڭىنا كوتەرىلگەن دارابوزدارىنىڭ ءبىرى بولدى.

ونەرىمەن بارشانى ءتانتتى ەتكەندەر

 

تابيعات بەرگەن تاڭعاجايىپ داۋسىمەن، تاماشا ورىنداۋشىلىق شەبەرلىگىمەن، ازاماتتىق جانە وتانسۇيگىشتىك اسىل قاسيەتتەرىمەن حالقىمىزدىڭ ەرەكشە قۇرمەتى مەن ماحابباتىنا بولەنگەن نازىك جاندان جەتەرلىك. سولاردىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى رەتىندە كۇلاش بايسەيىتوۆانى اتاۋعا بولادى.

قازاقتىڭ كورنەكتى ءانشىسى كۇلاش بايسەيىتوۆا - اسىلىندا قازاقستاندا اتى اڭىزعا اينالعان تۇلعا. نەبارى 45-جاسقا سوزىلعان قىسقا عۇمىرىندا ول جۇلدىزداي جارقىراپ حالىق سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەندى. 20-عاسىردىڭ مۋزىكا مادەنيەتىندە پايدا بولعان جاڭالىقتى حالقى ارداقتاعان كۇلاش بايسەيىتوۆانىڭ دارىنى مەن اسقان ونەرى «زاڭداستىرا» ءتۇستى. كۇلاش بايسەيىتوۆانىڭ دارىنى كوپ قىرلى. ول درامالى سپەكتاكلدەردى ايرىقشا ورىنداۋشى رەسپۋبليكامىزدىڭ تۇڭعىش كاسىبي دەڭگەيدەگى كونتسەرتتىك جانە وپەرالىق قازاق ءانشىسى . قازاق حالقى كۇلاش ارقىلى دۇنيە ءجۇزىنىڭ كلاسسيكالىق وپەراسى مەن كوپتەگەن حالىقتاردىڭ مۋزىكاسىن تانىدى. زامانداستارى دۇنيەجۇزىلىك مادەنيەتتى تانۋدا كۇلاش اتىمەن بايلانىستىرادى. ونىڭ داۋىسى - قازاق دالاسىنداي كەڭ دە بيىك، ۇلتتىق ناقىشى ايرىقشا بولعاندىقتان، ورىنداعان اندەرى قازاق حالقىنا جاقىن ءارى تۇسىنىكتى ەدى.

 بيبىگۇل تولەگەنوۆا - الەمدىك دەڭگەيدەگى ءانشى، وپەرا جۇلدىزى. ول - ءوزىنىڭ ونەردەگى اسا جوعارى جەتىستىكتەرى ءۇشىن عانا ەمەس، حالىق اراسىندا ۇلكەن سۇيىسپەنشىلىككە يە بولعاندىقتان دا حالىق ءارتىسى اتانعان جان. بيبىگۇل احمەت قىزىن الەمنىڭ ونەرسۇيەر قاۋىمى ءارقاشان قۇشاق جايا قارسى الادى. ونىڭ اندەرىنە نيۋ- يوركتىڭ، لوندوننىڭ، ءپاريجدىڭ، ءريمنىڭ، افينىنىڭ، توكيونىڭ، سەۋلدىڭ، كاير مەن باسقا دا الەمنىڭ ءىرى قالالارىنىڭ ايتۋلى كونتسەرت زالدارىنا جينالعان جۇرت تامسانا قول سوققان. حالىق ءارتىسى الەمنىڭ ەڭ ۇزدىك وركەسترلەرىمەن: وسيپوۆ اتىنداعى ورىس ۇلتتىق اكادەميالىق ۇلت اسپاپتار وركەسترى، چايكوۆسكي اتىنداعى ۇلكەن سيمفونيالىق وركەسترى، پرينتس ۋەلسكييدىڭ ( ۇلى بريتانيا) كامەرالىق وركەسترىمەن بىرگە ءان سالعان. يۋنەسكو شەشىمى بويىنشا بيبىگۇل تولەگەنوۆا XX عاسىردىڭ ۇلى جيىرما ايەلدەرىنىڭ قاتارىنا ەنگەن بولاتىن.

 قازاق ساحنا ونەرىنىڭ حاس شەبەرى اتانعان ونەر حاديشا بوكەيەۆانىڭ دا مادەني تاريحىمىزدان الار ورنى ەرەكشە. بقو- نىڭ قازتالوۆ اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن حاديشا بوكەيەۆا العاشقى ساحنالىق قادامىن كوركەمونەرپازدار ۇيىرمەسىنەن باستاعان ەدى. 1938 -جىلى لەنينگرادتىڭ مەملەكەتتىك ساحنا ونەرى تەحنيكۋمىنىڭ قازاق ستۋدياسىن بىتىرگەن ول شىمكەنت وبلىستىق قازاق دراما تەاترىندا، ال 1942 -جىلدان الماتىداعى قازاق دراما تەاترىندا ۇزاق جىلدار بويى جەمىستى ەڭبەك ەتىپ، ەل ەسىندە.

ءوزىنىڭ ۇزدىك دارىنىنىڭ ارقاسىندا تەاتر ونەرىنىڭ جەتەكشى ماماندارى ساپىندا بولىپ، قازاقستاننىڭ ۇلتتىق ونەرىنىڭ دامۋىنا وراسان ۇلەس قوسقان فاريدا ءشارىپوۆانىڭ ساحنا مەن كينودا سومداعان ءبىرتالاي بەينەلەر كورەرمەندەر جۇرەگىندە وشپەس ءىز قالدىردى. ول 1936 -جىلى 16 -جەلتوقساندا ق ح ر شاۋەشەك قالاسىندا تۋىپ وسكەن. 1955 -جىلى الماتى مەملەكەتتىك ونەر ينستيتۋتىن ءتامامداپ (قازىرگى قۇرمانعازى اتىنداعى مەملەكەتتىك كونسەرۆاتوريا)، م. اۋەزوۆ اتىنداعى دراما تەاترىنا قابىلداندى. قازاق اكتريساسىنىڭ شىعارماشىلىعى قازاقستاندىق كورەرمەندەرگە «سۇيىكتى مەنىڭ اۋەنىم» سپەكتاكلىندەگى ءجاميليا، ش. ايتماتوۆتىڭ «انا- جەر- اناداعى» تولعاناي، م. اۋەزوۆتىڭ «ابايىنداعى» اجار، «قوزى كورپەش- بايان سۇلۋداعى» بايان (ع. مۇسىرەپوۆ)، «ەڭلىك- كەبەكتەگى» ەڭلىك، «قاراكوزدەگى» قاراگوز، ءا. نۇرپەيىسوۆتىڭ «قان مەن تەرىندەگى» اقبالا رولدەرىمەن تانىمال. 1967 -جىلى «انا- جەر- انا» سپەكتاكلىندەگى تولعاناي ءرولى ءۇشىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكتتىك سىيلىعىنا يە بولدى. ال 1974 -جىلى ءا. نۇرپەيىسوۆتىڭ «قان مەن تەر» سپەكتاكلىندەگى اقبالا بەينەسىن شىعارعانى ءۇشىن ك س ر و مەملەكەتتىك سىيلىعىنا يە بولدى. 1995 -جىلدان باستاپ ف. ءشارىپوۆا كينوعا تۇسەدى. 1969 -جىلى «ۆەتنام جۇلدىزى» سپەكتاكلىندەگى حيەن ءرولى ءۇشىن ف. ءشارىپوۆا ازيا جانە افريكا ەلدەرى جانە ۆەتنامدى قولداۋ كوميتەتىنىڭ گراموتاسىمەن ماراپاتتالدى. كوپ جىلدار بويى تەاتر جانە كوركەمونەر ينستيتۋتىندا ۇستازدىق قىزمەت اتقارادى. 1996 -جىلى م. اۋەزوۆ اتىنداعى تەاتردا ف. ءشارىپوۆاعا ارنايى جازىلعان س. بالعابايەۆتىڭ «عاشىقسىز عاسىر» سپەكتاكلى جارىققا شىقتى. باستى ءرولدى ف. ءشارىپوۆا ءوزى وينادى. كينو ونەرىندە دۋبلياج قىزمەتىن شەبەر ورىنداۋشى ف. ءشارىپوۆا «مەنىڭ اتىم قوجادا» قوجاعا، «قىز جىبەكتەگى» جىبەك، «دەۆۋشكا دجيگيتتەگى» عاليا، «بوتاگوزدەگى» بوتاگوز، «گاۋھارتاستاعى» سالتانات، «تاقيالى پەرىشتەدەگى» ايشا بەينەلەرىن سويلەتە ءبىلدى.

 ك س ر و جۇرشىلىعىن ونەرىمەن ءتانتى ەتكەن تاعى ءبىر قازاقتىڭ تالانتتى ونەرپازى روزا جامانوۆا اقتوبە قالاسىندا تۋعان. ورال قالاسىنداعى مۋزىكا مەكتەبىن، كەيىن گوبوي جانە ۆوكال كلاسى بويىنشا مۋزىكا ۋچيليشەسىن بىتىرگەن. قۇرمانعازى اتىنداعى الماتى مەملەكەتتىك كونسەرۆاتورياسىندا پروفەسسور ا. كۋرگانوۆتىڭ كلاسىندا وقىعان. ر. جامانوۆانىڭ رەپەرتۋارىندا 20 دان استام قازاقستاندىق كومپوزيتورلاردىڭ وپەرالارىنداعى جەتەكشى پارتيالار (ە. برۋسيلوۆسكييدىڭ «قىز جىبەك»، «ەر تارعىن»، ا. جۇبانوۆپەن ل. حاميديدىڭ «اباي»، م. تولەبايەۆتىڭ «ءبىرجان- سارا»، س. مۇحامەتجانوۆتىڭ «ايسۇلۋ»، ە. راحماديەۆتىڭ «الپامىس»، «قامار سۇلۋ»، ق. قوجامياروۆتىڭ «نازۋگۋم»، ع. جۇبانوۆانىڭ «ەڭلىك- كەبەك»، «جيىرما سەگىز»)، باتىس- ەۆروپالىق (دج. پۋچچينيدىڭ «توسكا»، «مادام باتتەرفلياي»، دج. ۆەرديدىڭ «تراۆياتا»، «ايدا»، ج. ماسسنەنىڭ «مانون»، ش. گۋنونىڭ «فاۋست»، «رومەو مەن دجۋلەتتا»، ل. دەليبتىڭ «لاكمە») جانە ورىس كومپوزيتورلارىنىڭ وپەرالارىنان (پ. چايكوۆسكيدىڭ «ەۆگەني ونەگين») بار.

ءبي ونەرىنىڭ حانشايىمى اتانعان شارا جيەنقۇلوۆانىڭ دا قازاق مادەنيەتىنەن الار ورنى ەرەكشە. ول ون التى جاسىندا «ءبيشى قىز» اتاعىن يەلەندى. ۇلكەن ساحناداعى ونەر جولىن جولداسى قۇرمانبەك جانداربەكوۆپەن بىرگە قازاق دراما تەاترىندا باستادى. بەيىمبەت مايليننىڭ «مايدان» پەساسىنداعى ءپۇلىش بەينەسى - ونىڭ تەاترداعى العاشقى سومداعان ءرولى بولدى. كەيىننەن مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «ەڭلىك- كەبەك» پەن «قاراگوز» قويىلىمدارىندا، «ايمان- شولپان» مۋزىكالىق دراماسىندا، ەۆگەني برۋسيلوۆسكيدىڭ «قىز جىبەك»، «جالبىر» جانە «ەر تارعىن» وپەرالارىندا باستى رولدەردى سومدادى. شارا جيەنقۇلوۆا 1936 -جىلى ماسكەۋدە وتكىزىلگەن قازاق ادەبيەتى جانە ونەرىنىڭ ونكۇندىك مادەني شاراسىنا قاتىسىپ، وزگە حالىقتى ۇلتتىق ءبي ونەرىمەن تاڭ قالدىردى. 1938 -جىلى قازاقتىڭ تۇڭعىش بالەتى «قالقامان- مامىر» قويىلىمىندا ول باستى كەيىپكەر مامىردىڭ پارتياسىن ورىندادى. بالەتمەيستەر ل. ا. جۋكوۆپەن بىرلەسە وتىرىپ، 1940 -جىلى ي. ن. ناديروۆتىڭ «كوكتەم» بالەتىن قويدى. ءوز جۇمىسىن شارا جيەنقۇلوۆا 1940-1962 -جىلى قازاق فيلورمونياسىندا جالعاستىردى. 1962-1966 -جىلدارى قازاق ءان-ءبي ءانسامبلىنىڭ باسشىسى بولدى. 1966-1975 -جىلدارى الماتى حورەوگرافيا ۋچيليشەسىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتىندە بولدى. ول قازاق ونەرىنىڭ دامۋىنا سۇبەلى ۇلەس قوستى. ۇلتتىق ءبي ونەرىن عىلىمي تۇرعىدا تەرەڭ زەرتتەپ، قازاق حالقىنىڭ ادەت- عۇرىپ، سالت-ءداستۇر، حالىق بيلەرىنە جاڭا دەم بەردى. ول «ايجان قىز»، «قارا جورعا»، «تاتتىمبەت»، «قىرىق قىز» ت. س. س. بيلەردى دۇنيەگە اكەلدى.

 سايتقا ازىرلەگەن بەيسەن سۇلتان ۇلى


anabol.kz