ديوگەن ءومىر بويى ادام ىزدەدى. نەگە؟
بىلاي قاراساڭىز، ءتورت قۇبىلاسى تۇگەل، بالا-شاعا ءوسىپ، جەتىلگەن. باسىندا باسپاناسى، تۇراقتى جۇمىسى بار. ايلىعى شايلىعىنا جەتىپ ارتىلادى. قولىندا قىمبات سمارتفونى تاعى بار. بۇگىنگى وركەنيەتتەن قالىسپايىن دەپ، جاقسى كولىك تە ءمىندى. نە ىشەم، نە كيەم دەمەيدى؟! ءبىراق... ءوزىن ىزدەپ ءجۇر. نەگە؟
...بۇگىنگى قالامگەرلەردىڭ دەنى ءوزى ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قوعامىنان قورقادى. ويتكەنى سەزىمگە، ەموتسياعا، ارمان مەن قيالعا بەرىلگەن ادام ەرسى كورىنەتىنىن سەزەدى. قيالدانا دا المايدى، ارمانداۋعا دا باتپايدى. ونى ومىردەن الشاق جۇرگەن ادام رەتىندە قابىلداماسىن دەپ جانتالاسادى. ءسويتىپ ءجۇرىپ، ءوزىن جوعالتادى. ءوزىن جوعالتقان ادامنىڭ قالاي عۇمىر كەشەتىنىن باعامداي بەرىڭىز.
...ول دا ىزدەگەن. ءوزىن ەمەس، مىنا قوعامنان تەكتى قازاقتى ىزدەگەن. ول كىم؟ اكتەر. تەكتى قازاقتى نەگە ىزدەيدى؟ الدە اينالاسىندا ادامدار جوق پا؟ جوو-جوق. ادام جوق ەمەس. ءبىراق ول دا «جوق ىزدەگەن جولاۋشى». ويتكەنى ونىڭ ىزدەگەن ادامى ماڭايىندا جوق. ءيا، سولاي، اكتەر بەكجان تۇرىس ءوز جەرىنەن، ءوز ەلىنەن ءوزىن، ياكي قازاقتى تاپپاي ساندالىپ ءجۇر.
- مىڭ قازاقتىڭ ىشىنەن
قازاق ىزدەپ جۇرەمىن،
مىڭ ازاپتىڭ ىشىنەن ازاپ
ىزدەپ جۇرەمىن،
ءوز جەرىمدە ءوزىمدى ىزدەپ جۇرەمىن،
قورىنعاندا قور بولعان،
ءسوزىمدى ىزدەپ جۇرەمىن، - دەيتىنى سوندىقتان. بەكجان تۇرىستىڭ كىمدى ىزدەيتىنى بەلگىلى. ۇلتتىق داستۇرىنەن اجىراماعان، ادەت-عۇرپىن قاسيەت تۇتاتىن، تەكتىلىگىنەن تايماعان قازاقتى ىزدەيدى. تابا الا ما، الماي ما، تاعى بەلگىسىز...
...وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن عابيت مۇسىرەپوۆ اتىنداعى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تەاترىندا رايىمبەك سەيتمەتوۆ جازۋشى تولەن ابدىكتىڭ «ءبىز ۇشەۋ ەدىك» اتتى پەساسىن ساحنالادى. سپەكتاكل انشلاگپەن ءوتتى. بىرەۋ مۇراتتىڭ ومىرىنەن ءوزىن تانىدى، ەندى بىرەۋ ومىربەكتى تانىپ جاتتى. مارقۇم اقسەلەۋ سەيدىمبەك «ءبىز ۇشەۋ ەدىك» سپەكتاكلىنىڭ كەزەكتى تالقىلاۋىنان سوڭ:
- قالاي دەسەك تە مىنا پانيدە سول مۇرات تەكتەس ادامدار اسا قاجەت. ەگەر ولار بولماسا، ومىربەك-ءومىر باستالادى. ول - بايانسىز ءومىر. ول - قاۋىپتى...» دەگەن ەكەن.
سول كەيىپكەر مۇراتتىڭ پەسانىڭ سوڭىندا: «ادالدىقتىڭ بايگەسىنە اتىڭدى قوس. جەڭسەڭ دە الاسىڭ، جەڭىلسەڭ دە الاسىڭ» دەيتىن ءسوزى بار. ادالدىقتىڭ بايگەسىنە اتىن قوسىپ جۇرگەندەر جەڭدى مە، الدە جەڭىلىس تاپتى ما؟ جاۋاپسىز ساۋال...
...ءوزىن-ءوزى ىزدەۋ دەمەكشى، اباي فيلوسوفياسى نە دەيدى؟ اباي ءبىرىنشى - اللانى ءسۇيۋ، ەكىنشى - ادامزاتتى ءسۇيۋ، ءۇشىنشى - ادىلەتتى ءسۇيۋدى ناسيحاتتايدى. اباي سۇيگەندە قالاي سۇيەدى؟ ول شىن-نيەتىمەن، ىنتا-جىگەرىمەن سۇيەدى. ادامزاتتى بيىك پاراساتپەن، ىستىق ىقىلاسپەن، نۇرلى اقىلمەن سۇيە بىلسە، ادىلەتتى ءوزىنىڭ بولمىسىنان ىزدەدى. بۇل اباي عانا تۇسىنگەن، اباي عانا مويىنداعان شىندىق دەسەك، قاتەلەسەمىز. جانە ونى وتكەن عاسىرداعى قازاقتىڭ تابيعاتى دەپ قابىلداۋعا تاعى بولمايدى. ۇلى عۇلاما كوزگە شۇقىپ كورسەتكەن جامان داعدىنىڭ ءبارى بۇگىنگى قازاقتىڭ دا قاسىرەتى. ادامزاتتىڭ ءوزىن-ءوزى ىزدەۋىنىڭ پارقى وسىندا. دۇنيە قاتىگەزدەنە تۇسكەن سايىن ءوزىن-ءوزى ىزدەيتىندەردىڭ سانى ارتادى.
...مادەنيەت تانۋشى ءاسيا باعداۋلەت قىزىنىڭ: «ەۆرەي دەيتىن حالىق بار. وزگەگە كۇلگەندى، اسىرەسە ءوز-وزدەرىنە كۇلگەندى ولەردەي جاقسى كورەدى. «ءبىر «فوردقا» نەشە ەۆرەي سيادى؟» دەيدى، «قىرىق ءبىر. بىرەۋى رۋلدە، قىرىعى كۇلسالعىشتىڭ ىشىندە» دەيدى. حولوكوستتىڭ كەزىندە مىڭداپ، ميلليونداپ ورتەلگەن ەۆرەيلەر تۋعان حالقىنىڭ باسىنا تونگەن ناۋبەت تۋرالى وسىلاي قالجىڭدايدى. ويلاپ وتىرساڭ، دۇنيە قاتىگەز بولعاندا، ادام وزىنە-ءوزى كۇلۋدەن باسقا شاراسى قالمايدى ەكەن» دەپ جازعانى بار. ولار دۇنيەنىڭ قاتىگەزدىگىنە شاراسىزدىقتان كۇلەدى، ءبىز دۇنيەنىڭ قاتىگەزدىگىنەن ءوزىمىزدى-ءوزىمىز جوعالتامىز. ۇلت بولۋدىڭ ەمەس، بولماۋدىڭ جولدارىن ىزدەپ كەتەتىن سياقتىمىز.
...«جوعالعان ۇلت» جايلى جازاتىندار كوپ. «جوعالماۋدىڭ» جولىن ىزدەيتىندەر نەكەن- ساياق. ودان گورى «ىزدەيدى» دە جۇرەدى. جاقىندا جاس رەجيسسەر جانىبەك كاكىمجان تولەن ابدىكتىڭ «وڭ قول» اڭگىمەسىنىڭ جەلىسىندە «وڭ قول» اتتى قىسقامەتراجدى فيلم ءتۇسىردى. بۇل فيلم ستۋدەنتتىڭ ديپلومدىق جۇمىسى بولسا كەرەك. قىپ-قىسقا دۇنيە بولسا دا، ستۋدەنتتىڭ اياق الىسى جامان ەمەس. باستىسى، كورەرمەنىن ويلاندىرادى، تولعاندىرادى. اڭگىمەدەگى الما اتتى قىزدىڭ تاعدىرىن بەينەلەپ كورسەتەدى. راس، ونىڭ تاعدىرى قيىن. ءتىپتى كورەرمەندى بەيتاراپ قالدىرمايدى. ونىڭ ءبىر قولى وزىنە جاۋ. ءتۇن ىشىندە ءوزىن-ءوزى بۋىندىرىپ ولتىرگىسى كەلەدى. كۇندەلىكتى بولاتىن قيىن حال. ونىڭ سىرىن ەمدەۋشى دارىگەرى دە تۇسىنە الماي الەك. جازۋشىنىڭ ويىنا تەرەڭىرەك ۇڭىلسەڭىز، ماسەلە المانىڭ ءوزىن-ءوزى بۋىندىرۋىندا ەمەس ەكەنىن بىردەن ۇعىناسىز. بۇل - قوعامدىق كەسەل. ۇلتىمىز ساقتاناتىن ىندەت. ونىڭ ار جاعىندا: «اۋ، ادامدار، ءبىز كەي-كەيدە الجاسىپ، وزىمىزگە-ءوزىمىز قول جۇمساپ جاتقان جوقپىز با؟» دەگەن تەرەڭ ءپالساپا جاتىر. ودان بەرى قانشاما ۋاقىت ءوتتى. سول ويدىڭ ۇشىعىنا شىعا العان بىرەۋ بار ما؟ فيلمدى قاراپ وتىرىپ، جان تۇرشىكتى، كوڭىل قامىقتى. جۇرەكتى بىرەۋ ينەمەن سۇققىلاپ جاتقانداي قينالدىق. المانىڭ جان قينالىسىن ەكراننىڭ بەر جاعىندا وتىرىپ سەزگەندەي بولدىق. قۇدايىم-اۋ، ءبىز راسىندا وزىمىزگە ءوزىمىز قول جۇمساپ جاتقان جوقپىز با، وسى؟.
...ورالحان (بوكەي) «سايتانكوپىر» پوۆەسىندە ايتادى: «جۇمىر جەردىڭ بەتىن ءتورت ميللياردتان استام ادامنىڭ اياعى تاپتاپ، دۇنيەنى ءوز ايقايلارىمەن كۇڭىرەنتىپ ءجۇر. تەك جەردىڭ استىنداعىلاردا ءۇن جوق. ەگەر قۇدايدىڭ قۇدىرەتىمەن سول ولىلەر قايتىپ ورالسا، بۇل جالعاننان ءۇن-ءتۇنسىز، جىم-جىرت ءوتۋدى تىرىلەرگە ۇيرەتەر مە ەدى... ءبىر-بىرىنە قاتتى ءسوز ايتپاي، ءبىرىنىڭ تىنىشتىعىن ەكىنشىسى بۇزباي، جىلقىنىڭ جۋساعانىنداي، بەيبىت تە بەرەكەلى ءومىر ورناتار ما ەدى، ەگەر ءارۋاقتار قايتىپ ورالسا... (شىركىن-اي، قايتىپ ورالسا) دۇنيەدەگى سانسىز سۇمدىقتىڭ بەت-پەردەسى اشىلىپ، بىزدەر ۇياتتىڭ وتىنا ورتەنىپ كەتەر ەدىك-اۋ...». قالامگەر بۇل تۋرالى وتكەن عاسىردىڭ 70-80-جىلدارى وي تولعادى. سول كەزدىڭ وزىندە دۇنيەدەگى «سانسىز سۇمدىققا الاڭداپ»، «ۇياتتان ورتەنىپ كەتەر مە ەدىك» دەيدى. قازىر شە؟ بۇگىنگى «جۇيەسىز ارەكەتتەردى» كورگەندە، نە ىستەر ەدى؟ بۇ دۇنيەنىڭ بۇگىنگى «سۇمدىعىنان» بەزىنىپ كەتەر ەدى، كىم ءبىلسىن؟!
...ديوگەن ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى 4- عاسىردا ءومىر سۇرگەن فيلوسوف. كينيكتەر ءىلىمىن ناسيحاتتاعان فيلوسوف بايلىقتان، اتاقتان، بارلىق قاناعاتتان باس تارتىپ، تاۋەلسىز، ەركىن ءومىردى ناسيحاتتادى. ەجەلگى گرەك فيلوسوفيا مەكتەبىنىڭ ءىزباسارلارى ديوگەننىڭ «ادام ىزدەپ ءجۇرمىن» دەگەن ءسوزىن ۇرانعا اينالدىردى. كۇن جارىقتا قولىنا شام ۇستاپ، كوشە كەزگەن ءدارۋىش جولىنا كەزىككەن جانداردىڭ بەتىنە ءۇڭىلىپ، ادامداردىڭ شىنايى كەلبەتىن ىزدەدى.
ناعىز دانىشپاندىقتى، راقىمشىلىقتى ىزدەگەن انتيسفەننىڭ ءىزباسارى ديوگەن كينيكتەردىڭ ەتيكالىق ءىلىمىن ءوز ءومىرىنىڭ نەگىزگى قاعايداسى ەتىپ قويدى. ديوگەن تۋرالى انەكدوتقا بەرگىسىز اڭگىمەلەر وتە كوپ. ول ءوزىنىڭ كەدەيلىگىنە قاراماستان، ادامداردىڭ بويىنداعى رۋحاني كەمباعالدىقتىڭ ءتۇپ-نەگىزى نەدە ەكەنىن ايتىپ، تۋرا جولعا باستاعان. كينيكتەردىڭ تۇسىنىگىنشە، راقىمشىلىققا، باقىتقا، شىنايى بوستاندىققا جەتەتىن دۇنيە جوق. ديوگەننىڭ دە «ادام ىزدەۋىنىڭ» سىرى وسىندا.
بۇگىنگىدەي وڭاي اقشا مەن بايلىققا قۇمارتقان، كۇننەن-كۇنگە قاتىگەزدىك بەلەڭ الىپ بارا جاتقان قوعامدا ادامداردىڭ «ءوزىن-ءوزى» ىزدەۋى زاڭدىلىق تا بولار. «ۇياتتىڭ وتىنا ورتەنىپ» كەتەتىن وتكەندەر جوق. بۇگىنگىلەردىڭ ساناسىندا وزگە «الەمنىڭ» بەينەسى عانا كولبەڭدەيدى. ال ءبىز ۇياتتى ايتامىز.
«جوق ىزدەگەندەردىڭ» دە، «جوعالتقانداردىڭ دا»، «ءوزىن-ءوزى» ىزدەۋشىلەردىڭ دە دەرتى بىرەۋ - ۇلتتىق بولمىسىن تابا الماۋى. بۇگىن ءبىز «وزگەرۋگە» ۇمتىلىپ جۇرگەن جاندارمىز. ەرتەڭ كىم بولاتىنىمىزدى تاعى بىلمەيمىز. «وزگەرگەن» ۇلتتىڭ عۇمىرى بايانسىز. «ول - قاۋىپتىرەك».
ادام جانى - قىرىق قاتپارلى. اياۋسىز قاتىگەزدىكتىڭ ءوزىن اقتاپ الا سالاتىن «پەندەشىلىك رۋح» سىلىمتىگى شىققانشا قان قۇرامىندا جۇرەتىن بولسا كەرەك. رۋحاني تازالىق، ءايبات ادىلەتتىلىك - ساف اۋا سەكىلدى. كەڭ تىنىستى دالاعا شىققاندا دا اۋا جەتپەيتىندەي قينالامىز كەيدە. ءوزىن-ءوزى ىزدەۋدەن، ءوزىن تابا الماۋدان شارشاعان جۇرتتىڭ سۇرەڭسىز سۇرقى، كوڭىلسىز كەيپىن كورگەندە تەرەزەنىڭ كوزىن شالقايتا اشىپ تاستاعىڭىز كەلەدى.
ءسىز بەن بىزگە سول ساف اۋا جەتىسپەيتىندەي مە، قالاي؟!.
«ايقىن»
