مۇحتار اۋەزوۆ مۇرالارىنا ورالساق قايتەدى؟
الىستا جاتقان قازاق اۋىلدارىنان اق پاتشاعا اشىق قارسى شىعىپ، تاريحتا «البان كوتەرىلىسى» دەگەن اتپەن قالعان وسى وقيعاعا قالاي قاراپ ءجۇرمىز؟
حالقىمىزدىڭ «ەلۋ جىلدا - ەل جاڭا، ءجۇز جىلدا قازان» دەگەن عاجاپ ءسوزى بار. شىنىندا، ەلۋ جىلدا ەل جاڭاردى. ءجۇز جىل ىشىندە اق پاتشاڭ دا، قىزىل پاتشاڭ دا قازان بولدى. ۋاقىت كولەڭكەسىندە قالىپ قويعان سول زاماننىڭ ەلەس- سۇلباسى جادىمىزدان شىعىپ تا بارادى. وسى تۇستا قازاقتىڭ زاڭعار جازۋشىسى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ 1916 -جىلعى وقيعاعا ايرىقشا نازار سالۋى نەلىكتەن ەكەن دەگەن ويعا تابان تىرەپ تە قالامىز.
«مەن ءوز ومىرىمدە ءۇش ءتۇرلى قوعامدىق فورماتسيانى باستان كەشىردىم. ولار: فەوداليزم، كاپيتاليزم، سوتسياليزم» دەپ جازعان ەكەن مۇحتار ومارحان ۇلى. قازاقتىڭ ارعى- بەرگى ءۇش داۋىرىندە جازۋشى «اباي جولى» ارقىلى ەپوپەيالىق عالامات تۋىندى قالدىرسا، «حان كەنە»، «قيلى زامان» اتتى شىعارمالارى ارقىلى قازاق حالقىنىڭ تاعدىر-تالايلى كەزەڭدەرىن سۋرەتتەپ، قالىپتاپ كەتتى.
1916 -جىلى پاتشانىڭ جازالاۋشى جەندەتتەرى 673000 ادامدى قىرىپ سالدى. ەل ءىشىن ۇرەي بيلەدى. «جۇت جەتى اعايىندى» دەگەندەي، اشتىق پەن جۇت، ءتۇرلى قيىنشىلىق، ۇركىنشىلىك ورىن الدى. تاپ سول تۇستا ءمىرجاقىپ دۋلاتوۆ «اباي» جۋرنالىنا «الاشقا» دەپ اتالاتىن ماقالا جازىپتى. «اشتىق، جالاڭاشتىق، ءولىم... بۇل وقيعانى جەتىسۋ قازاق- قىرعىزدارى باسىنان كەشىرىپ وتىر. ەندى بۇل كۇندە سىرداريا وبلىسىنىڭ قازاعى اشارشىلىققا، قىرعىنعا ۇشىراي باستادى. وسى ەكى وبلىستاعى اش- جالاڭاش قازاق- قىرعىز بايىرلارعا جۇرتتان جەتكىلىكتى جىلۋ جيناپ، رۋلى ەلىمىزدى ولىمنەن ساقتاپ قالۋ ماقساتىمەن سەمەي وبلىسىنىڭ الاش قالاسىندا قازاق كوميتەتى ءھام جاستاردىڭ «جانار» اتتى ۇيىمى باسشىلىق ەتىپ قاۋىم جاسادى. 5 -ناۋرىزدا قاۋىم ورتاسىنان ءىس باسقاراتىن بەس كىسىلىك كوميتەت سايلاپ شىعاردى. قاۋىمنىڭ باستىعى ءاليحان بوكەيحانوۆ، جاي باستىعى، كومەكشىسى مۇقاش پوشتاي ۇلى بولدى. كوميتەت ءتوراعاسى - ءمىرجاقىپ دۋلاتوۆ، ورىنباسارى - جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ، حاتشىسى - مۇحتار اۋەز ۇلى، قازىناشى - ابدوللا قوسكەي ۇلى. ماجىلىستە 7000 سومداي جىلۋ جينالدى» دەپ جازادى ءمىرجاقىپ دۋلاتوۆ.
وسى ءبىر الاقانداي ۇزىندىدەن الاش ارىستارىنىڭ ەلدىك ماسەلەدە قانداي ءبىراۋىزدى بىرلىكتە بولعانىن كورۋگە بولادى. سول كەزەڭدەگى «وقۋداعى قۇربىلارىما» دەگەن پۋبليتسيستيكالىق ماقالاسىندا جازۋشى: - ءبىرىنشى - سول وقىعانداردىڭ بىرلىك بەرەكەدە بولىپ شوعىرلانباعى شارت. ەكىنشى - ىستەرى ماڭىزدى، ورنىقتى، تاباندى بولۋى ءۇشىن ءاربىر وقىعاننىڭ اقتىعى، ەكپىنى، ءبىلىمى شارت، - دەپ قازاق وقىعاندارىنىڭ الدىنا ۇلكەن مىندەت قويادى.
وتارلىق جۇيەگە قارسى ХVI عاسىردان 1916 -جىلعا دەيىن 300 گە تارتا ۇلت- ازاتتىق كوتەرىلىسى بولعان ەكەن. سونىڭ ىشىندەگى ەڭ ءىرى ەكى كوتەرىلىس - كەنەسارى مەن قارقارا كوتەرىلىسىنە مۇحتار اۋەزوۆ ايرىقشا نازار اۋداردى. مۇحتار اۋەزوۆ 1927 -جىلعى 22 -قاراشادا قىزىلورداداعى سماعۇل ءسادۋاقاسوۆقا بىلاي دەپ حات جازعان ەكەن: «جاقىن كۇندەردە پەسا جازۋدى ويلاستىرىپ ءجۇرمىن، 1916 -جىل وقيعاسى ويىمنان شىقپايدى، جازاتىن بولارمىن»...
جازۋشى وسى يدەياسىنا 1934 -جىلى عانا قايتا ورالىپ، «تۇنگى سارىن» پەساسىن جازدى. كەنەسارى كوتەرىلىسىن تەرەڭ زەرتتەي كەلە «حان كەنە» اتتى پەسا جازدى. 1916 -جىلعى كوتەرىلىسكە ارناپ «قيلى زاماندى» 1928 -جىلى، «تۇنگى سارىن» پەساسىن 1934 -جىلى دۇنيەگە اكەلدى.
بۇل شىعارمالارى جازۋشىنىڭ باسىنا اڭگىرتاياق بولىپ ءتيدى. 1930 -جىلى سول ءۇشىن تۇرمەگە قامالدى. الدىنداعى الاش ارىستارى اتىلىپ كەتكەسىن، مۇحاڭ ەرىكسىز ايلا-شارعىعا باردى. تۇرمەدە جاتىپ گولوشەكينگە «جازدىم- جاڭىلدىم» دەگەن تۇرعىدا حات جازىپ، وندا «1926 -جىلدان كەيىن باسپا بەتىن كورگەن جالعىز شىعارمام - «قيلى زامان» پوۆەسى، ول تاريحي شىعارما بولعاندىقتان، بۇگىنگى كۇنگە جاماۋ بولىپ كىرىكپەدى» دەپ كوز مايىن تاۋىسىپ جازعان شىعارماسى تۋرالى امالسىزدان تەرىس پىكىرىن ايتتى.
1916 -جىلعى ۇلت- ازاتتىق كوتەرىلىسىنىڭ ماڭىزى مەن ءمانىن جاس ۇرپاقتىڭ زەردەسىنە سالىپ وتىرۋ كەرەك. «ەلدىگىنىڭ جوعالىپ بارا جاتقاندىعى قازاقتىڭ بەسىگىندەگى بالاسىنىڭ كوزىنە دە ەلەستەگەندەي ەدى» دەپ مۇحاڭنىڭ ءوزى ايتقانداي، سودان بەرى دە 100 جىل ءوتتى. الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى اماندىق باتالوۆتىڭ مۇرىندىق بولۋىمەن وسى ءجۇزجىلدىق جاقىن كۇندەرى قارقارا جايلاۋىندا اتالىپ وتىلەدى. اس بەرىلەدى. وتكەنگە سالاۋات ايتىلادى.
ماسەلە تەك سول شارامەن بىتە مە؟ وسى رەتتە تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ تەاترلارى ۇلى مۇحاڭ مۇرالارىنا مويىن بۇرار ما ەكەن؟! 100 جىلدىق قۇرمەتىنە جاڭا قويىلىم قويار ما ەكەن، قويماس پا ەكەن دەگەن سۇراقتى كەسە-كولدەنەڭ قويعىمىز كەلەدى.
مۇحاڭنىڭ «حان كەنە» پەساسىنىڭ ءتۇپنۇسقاسى نەگىزىندە جاڭا قويىلىم جاساۋدىڭ قيىندىعى بار ما؟ سول ءتارىزدى «تۇنگى سارىن» پەساسىن باستاپقى نۇسقادا قايتا قويساق، ايىپ پا؟! اقىرى ءسوز ەتتىك، سول ءبىر قيىن-قىستاۋ زاماندا جەتىسۋ قازاقتارى ءۇشىن شىرىلداپ، جۇرتتان جىلۋ جيناعان ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ 150 جىلدىعى جەتىسۋ ولكەسىندە نەگە اتالىپ وتپەسكە؟! ول ءبىر ءوڭىردىڭ عانا ءاليحانى ەمەس، الاشتىڭ ءاليحانى عوي!
قىسقاسى، وسى مەرەيلى داتالارعا وراي ۇلى مۇحتار اۋەزوۆ مۇرالارىنا قايتا ءبىر ورالۋ ارتىقتىق قىلمايدى.
نۇرتورە ءجۇسىپ
«ايقىن»
