كوشىرمەگە اينالعان جۋرناليستيكا
ايباتى ارىستانداي، ءبىر قاراعاندا جەردىڭ قۋىسىن ىزدەتىپ جىبەرەتىن مىسى بار باياعى شەراعاڭدار جوق. ورالحاندى شىعىستان، فاريزانى باتىستان، شاحانوۆتى وڭتۇستىكتەن ارنايى الدىرتىپ، قازاق رۋحانياتىنا توماعاسىن سىپىرىپ سالىپ جىبەرگەن شەرحان مۇرتازانىڭ سول كەزدەگى ارەكەتى قازىر ايتساڭ ەرتەگى سياقتى.
تالانتتى باعالاۋ، بۇلاقتىڭ كوزىن اشۋ دەگەنىڭىز وسى ەمەس پە؟ ەڭبەك دەمالىسىنا شىعىپ، ساناتوريدە دەمالىپ جاتسا دا ءتىلشىسى جازعان ماقالاعا تاقىرىپ قويىپ، ءوز كاسىبىنە ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ادالدىق تانىتىپ كەتكەن سەيداحمەت بەردىقۇلوۆتىڭ رەداكتورلىعى تۋرالى اڭىز اڭگىمەلەر ءالى دە ايتىلادى. «شەرحاننىڭ شەكپەنىنەن»، «بەردىقۇلوۆتىڭ بەشپەنتىنەن» شىققان شاكىرتتەر وسى كۇنگى جۋرناليستيكانىڭ نەگىزگى تىرەگىنە اينالدى. دەگەنمەن، تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كۇنىنەن باستاپ «ۇلتتىق پارتيانىڭ ءرولىن اتقارعان قازاق جۋرناليستيكاسى» قازىر ابدەن السىرەگەندەي. تيتىقتاپ، اينالاسىنا مازاق بولىپ، كورىنگەننىڭ تۇرتپەگىنە ۇشىرايتىن جاعدايعا جەتكەندەي. وعان نە سەبەپ؟
سايتتاردا ساپا بار ما؟
ىلگەرىرەكتە ءبىر ورتادا وتىرعانىمىزدا: «وتان - وتتان ىستىق. قىزىلوردا ودان دا ىستىق» دەي سالعانبىز. وسى ءبىر اۋىز ءسوزدىڭ ەلگە كەڭىنەن تاراپ كەتەتىنىن ءبىلىپپىز با سول كەزدە؟ دەسەك تە، سىر وڭىرىندەگى كۇننىڭ رايىن ءدال بەينەلەگەندەي ەكەنبىز. قارعانىڭ ميىن قايناتار ىستىقتا كولەڭكە ىزدەپ سابىلىپ كەتەتىنىمىز بار. داريانىڭ سۋى دا شاي قۇيىپ ىشۋگە جەتەعابىل بولادى. ماڭدايىن كۇن، تابانىن قۇم قىزدىرعان قىزىلوردالىقتار وسىندايدا ءوزىن ءبىر ءسات اراب امىرلىكتەرىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتقانداي سەزىنەتىنى جاسىرىن ەمەس.
شىلدە ايى باستالىسىمەن قۇدايدىڭ كۇنى قاھارىنا ءمىندى. سوڭعى بىرەر كۇندە قارقىنىن ءتىپتى ۇدەتتى. جەرگە جۇمىرتقا قۋىرىپ جەپ الاتىنداي جاعداي بولدى-اۋ دەيمىن. وسى ىستىقتى بەينەلەگىسى، وزگە جۇرتقا جەتكىزگىسى كەلگەن عوي، المات سمايىلوۆ دەگەن الەۋمەتتىك جەلى قولدانۋشىسى ەرىپ كەتكەن باعدارشامنىڭ سۋرەتىن «فەيسبۋككە» سالدى. بۇل سۋرەتتىڭ ينتەرنەت الەمىندە جۇرگەنىنە ءبىراز بولعان نەگىزى.
ءبىراق قىزىلورداداعى اپتاپ ىستىقتى كوز الدىڭىزعا اكەلەردەي كورىنىس ەكەنىن مويىندايمىز. وسىنىڭ اياعى نە بولدى دەڭىز. سايتتار جەردەن جەتى قويان تاپقانداي: «قىزىلورداداعى اپتاپ ىستىقتان باعدارشام ەرىپ كەتتى» دەپ اقپارات تاراتتى عوي. باستاپقىدا ەزۋگە كۇلكى كەلدى. ارىپتەستەرىمىزدىڭ الاڭعاسارلىعىنا جىميدىق تا قويدىق. ودان بۇل اقپاراتتى ەكىنشى، ءۇشىنشى سايت كوشىرىپ باسا باستادى. مۇنىمەن قويماي جۇرت WhatsApp ارقىلى ءبىر- بىرىنە تاراتتى. وسى تۇستا ويلانىپ قالدىق. «مىنانىڭ راس بولعانى ما؟» دەپ. ساۋ ادامنىڭ ءوزىن جىندى قىلعانداي تىرلىك بولدى. اقپاراتتىڭ تاسقىنىنان باعدارشام تۋرالى جاڭالىقتىڭ جالعان ەكەنىن بىلەتىن ءبىزدىڭ دە كوڭىلىمىزگە كۇمان كىردى.
سوسىن امال جوق، وبلىستىق ىشكى ىستەر باسقارماسىنا حابارلاسۋعا تۋرا كەلدى. ونداعىلار دا اڭ- تاڭ بولىپ وتىر ەكەن. دەر ساتىندە اقپاراتتىڭ راس- وتىرىگىن ايتا المادى. قىزىلوردادا مۇنداي جاعدايدىڭ ورىن الماعانىن بىلسە دە، قالاداعى بارلىق باعدارشامدى تەكسەرىپ شىقتى عوي دەيمىن، ءبىرازدان كەيىن بارىپ حابارىن بەردى. «بۇل جاعداي قىزىلوردادا تىركەلمەگەن. ءارى- بەرىدەن سوڭ قالادا سۋرەتتەگىدەي ەمەس، باعدارشامنىڭ باسقا ءتۇرى ورناتىلعان»، دەگەن دەرەك بەردى. سۋرەتتى جەلىدە جاريالاعان المات سمايىلوۆ تا اقپاراتتىڭ جىلدام تاراعانىنان سەسكەنسە كەرەك، ارتىنان تۇسىنىكتەمە بەردى. ەڭ باستىسى، ول: «قىزىلوردادا اپتاپ ىستىقتان باعدارشام ەرىپ كەتتى»، دەپ جازباعان. جاي عانا كۇننىڭ ىسىپ كەتكەنىن جازىپ، سۋرەتتى سالعان. بولدى.
ءبىر سۋرەتتىڭ سوڭى وسىنداي جاعدايعا ۇلاستى. جالپى، ينتەرنەت سايتتاردىڭ اقپاراتتىڭ راس- وتىرىگىن تەكسەرمەي، ماسەلەنىڭ اق-قاراسىن انىقتاماي، جاعدايدىڭ انىق-قانىعىنا جەتپەي قوس تاناۋى جەلبىرەپ، جاڭالىقتى الاۋلاتىپ- جالاۋلاتىپ جاريالاي سالۋى بۇل ءبىر ەمەس. كۇندەلىكتى بەتپە- بەت كەزدەسەمىز مۇنداي جاعدايمەن. بۇل نەنى بىلدىرەدى؟ ءبىرىنشى، ءبىزدىڭ اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىگىمىز وتە وسال دەگەن ءسوز. كىم، نەندەي پيعىلمەن اقپارات ۇسىنسا دا تالعاماي جۇتىپ جىبەرۋگە ءازىرمىز. قولدان جەم جەگەن قۇس سياقتىمىز. لاقتىرعاندى قاعىپ العانىمىزعا عانا ءمازبىز.
باستىسى، ەلدى ەلەڭ ەتكىزەتىن، جۇرت نازارىن وزىنە اۋداراتىن جاڭالىق بولسا جەتكىلىكتى. ەكىنشى، سايتتاردىڭ باسىم بولىگىندە ساۋاتى تومەن ماماندار وتىر. ولاردىڭ اقپاراتتى تەكسەرۋگە نە قۇلقى جوق، نە ءبىلىمى جەتپەيدى. ورفوگرافيالىق قاتە دەگەندى ەلەمەيتىن بولدىق قازىر. ادام اتتارى مەن قىزمەتى، جەر- سۋدىڭ اتاۋلارى قاتەسىمەن جۇرە بەرەدى. تاقىرىپتارىنىڭ ءوزى بىرنەشە سويلەمنەن قۇرالادى. قاراپايىم عانا جۋرناليستيكانىڭ قاعيداتتارىن ساقتامايدى. ءۇشىنشى، بارلىعى وزدىگىنەن ىزدەنۋگە ەرىنەدى. ءبىر سايت جاريالاعان دۇنيەنى باسقالارى تۇگەلدەي كوشىرىپ باسادى. وسى ورايدا مىنانى دا ايتا كەتۋىمىز كەرەك. بۇگىندە بارلىق مەملەكەتتىك مەكەمەلەر مەن ءىرى كومپانيالاردا ءباسپاسوز قىزمەتى جۇمىس ىستەيدى. كەيدە بىزگە جۋرناليستەردىڭ جۇمىسىن وسى باسپا ءسوز قىزمەتى اتقارىپ وتىرعان سياقتى كورىنەدى. جۋرناليستەرگە جازىلاتىن قالاماقىنى سولارعا بەرۋ كەرەك شىعار دەگەن دە وي كەلەدى.
ويتكەنى، سايتتار مەن گازەتتەر باسپا ءسوز قىزمەتى تاراتقان اقپاراتتى اينا- قاتەسىز كوشىرىپ الادى دا، جاريالاي سالادى. ءتىپتى، بار عوي، الگىلەردىڭ سونشالىقتى ادالدىعىنىڭ كورىنىسى شىعار، باسپا ءسوز پاراعىنداعى قاتە دە سول كۇيى جۇرەدى. Copy-paste جۋرناليستيكا دەپ وتىرعانىمىز دا وسى. بۇرىنىراقتا قولىمىزدان ءبىر بالا وندىرىستىك تاجىريبەدەن وتكەن ەدى. تاپسىرما بەرسەڭ، قارا پورتفەلىنىڭ تاساسىنا تىعىلىپ، مۇرنى پىسىلداپ بىردەڭە جازىپ جاتادى. ءبىر كۇنى قىزىعۋشىلىعىمىز ويانىپ، پورتفەلىن كوتەرىپ قالمايمىز با؟ سويتسەك، ارعى جاعى تولعان گازەت قيىندىلارى. جارىقتىق، بەرىلگەن تاپسىرماعا وراي گازەتتەردى اقتارىپ، ونى قيىپ الىپ، كەرەك جەرىن كوشىرە بەرەدى ەكەن عوي. ءبىراق دەيمىز دا، ونىكى ەڭبەك قوي. كوشىرۋدىڭ ءوزىن ىزدەنىپ، ەڭبەكتەپ جاسايدى. ال مىنالار تاپا-تال تۇستە توناپ جاتقانداي ارەكەت ەتەدى.
وسىدان كەيىن بىزگە «جۋريك»، «جۋرناليۋگا» دەسە، نەسىنە رەنجيسىڭ؟! شەراعاڭنىڭ شەبەرلىگىن كورمەگەن، سەيداعاڭنىڭ تاربيەسىن الماعان، ودان كەيىنگى جۋرناليستيكا كوريفەيلەرىنىڭ تالىمىنە سۋسىندانباعان، جابايى وسكەن اعاش سياقتى ءوز بەتىمەن قالىپتاسقان، سولايشا ءبىر سايت اشىپ الىپ ءوزىن رەداكتور سەزىنەتىن ادامدار ارامىزدا جۇرگەندە مۇنداي تاڭبادان ءازىر قۇتىلا الماسپىز.
بلوك دەگەن نە؟
بلوگەر كىم؟
تەحنولوگياڭىز كوز ىلەسپەس جىلدامدىقپەن دامىپ بارادى. وركەنيەتتىڭ جالىنا جارماسقان ءبىز دە سونىمەن بىرگە، دوڭگەلەنىپ كەتىپ بارا جاتىرمىز. قاي جەردەن بارىپ توقتارىمىزدى قۇداي ءبىلسىن؟! ءبىراق دۇرمەكتەن قالماۋ كەرەك. اتىڭا ءمىنىپ، قاراشا ءۇيىڭدى تىگىپ، جايلاۋدا ارقانى كەڭگە سالىپ جۇرەتىن زامان ەمەس. كوز ىلەسپەس جىلدامدىقپەن جىلجىپ بارا جاتقان كوش ازاماتتىق جۋرناليستيكانى دا دامىتتى. بۇگىنگە اركىم قولىنداعى تەلەفونى ارقىلى الەمنىڭ قاي تۇكپىرىنەن بولماسىن اقپارات تاراتا الادى. بۇل ءۇردىس بىزگە دە مىقتاپ ەندى. سونىڭ ارقاسىندا بلوگەر دەگەن ۇعىم پايدا بولدى.
كورە الماعاندىقتان، كۇندەگەن يا بولماسا قىزعانىشتان ايتىپ وتىرعانىمىز جوق. ءبىراق وسى كۇنى جالپى جۇرت تا، بيلىك وكىلدەرى دە جۋرناليستەردەن گورى الەۋمەتتىك جەلى قولدانۋشىلارىنىڭ ايتقانىنا يلاناتىن، سولارمەن ساناساتىن بولعان. مويىندايىق، مويىندامايىق الدىمىزدا تۇرعان اقيقات وسى. دەسەك تە، مۇنىڭ دۇرىس تا، بۇرىس تا تۇسى بار. ويتكەنى، جەلىگە تىركەلگەننىڭ ءبارىن بلوگەر ساناي بەرۋگە بولمايدى.
ەڭ ءبىرىنشى، ءبىز بلوگەر دەگەننىڭ كىم ەكەنىن ايىرا الماي ءجۇرمىز. ءقازىر الەۋمەتتىك جەلىدە بەلسەندى ادامنىڭ ءبارىن بلوگەر سانايدى. شىندىعىندا سولاي ما؟ جوق. ارنايى بلوك تۇعىرنامالاردا ءوزىنىڭ پاراقشاسى بار، ءجاي عانا پاراقشا اشىپ قويماي ونى ۇنەمى جۇرگىزىپ وتىراتىن، ەلگە پايدالى اقپاراتتارىمەن بولىسەتىن ادام عانا بلوگەر دەلىنەدى. ال Facebook, Twitter، Instagram سەكىلدى الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى تىركەلۋشىلەردى بلوگەر دەپ ايتا المايمىز.
دەگەنمەن، «ءشوپ تە ولەڭ، شوڭگە دە ولەڭ» دەگەندەي، قازىرگى كۇنى جەلىگە جەلىمدەي جابىسىپ، باردى- جوقتى وڭدى- سولدى جازا بەرەتىندەردى دە بلوگەر سانايدى. وسىنىڭ ءوزى قاتە تۇسىنىك. جازۋدان حابارى كەم، جان- جاقتى ساراپتاما جاساۋعا شەبەرلىگى جەتپەيتىن، اقپاراتتىڭ انىق- قانىعىن انىقتاۋعا قۇزىرەتى جوق ادامداردى بلوگەر ساناپ، ولاردىڭ ايتقانىنا يمانداي ۇيىپ وتىرۋدىڭ ءوزى اقىلعا سىيمايدى. جۋرناليستەردىڭ بەدەلىنىڭ تومەندەۋىنە وسى جاعداي دا از ىقپال ەتىپ جاتقان جوق. الەۋمەتتىك جەلىنى قولدانۋشى مەن وقىعان- توقىعان، مەكتەپتەن وتكەن، كاسىبىندە ابدەن ىسىلعان مامانداردى قاتار قويىپ، كەيدە ولاردان تومەن ساناۋىنىڭ ءوزى ادامنىڭ نامىسىن كەلتىرەتىنىن جاسىرمايمىز. سوندىقتان بلوگەر مەن الەۋمەتتىك جەلى قولدانۋشىسىنىڭ اراسىن اجىراتىپ العان دۇرىس.
قازاقستاندا كانىگى بلوگەرلەر از ەمەس. جانە ولار جۋرناليستيكانىڭ قيىن دا قىزىقتى كاسىپ ەكەنىن تۇسىنەتىن، قالامگەرلەر ەڭبەگىن باعالايتىن، وزدەرىن باسەكەلەس ەمەس، ءبىرىن- ءبىرى تولىقتىرۋشى سانايتىن ادامدار. Copy-paste جۋرناليستيكانىڭ «مايتالماندارىنا» قاراعاندا، بۇلار ساۋاتتى، اقپاراتتى بەرۋ ءتاسىلى ەرەكشە، ەلدى ەلىتە الاتىن جازبالارىمەن ەرەكشەلەنەدى. ولاردىڭ قاتارىندا ارشات وراز، ۇلىقبەك الياكبار ۇلى، مەرەي ەرمۇحانوۆ، ابىلاي ءادىلحانوۆ، تيمۋر بەكتۇر، مارفۋعا شاپيان سەكىلدى قىز- جىگىتتەر بار.
بۇلار بەلگىلى ءبىر تاقىرىپتاردى ىندەتە زەرتتەپ، سول تۋرالى جان- جاقتى ساراپتاما جاساپ، وقىرمانىنا ۇسىنادى. مىسالى، ۇلىقبەك پەن مارفۋعا ءدىن ماسەلەسىن جازادى. ارشات ءتۇرلى قىزىقتى تاقىرىپتارعا قالام تارتادى. ابىلاي تەحنولوگيالاردىڭ جەتىستىكتەرىن ساراپتايدى. تيمۋر IT تىرشىلىك تۋراسىنداعى سوڭعى اقپاراتتارمەن بولىسەدى. وقىرماندارىن اداستىرمايتىن، جالعاندىققا ۇرىندىرمايتىن وسىنداي جىگىتتەردىڭ ەڭبەگى شىن باعالانۋى كەرەك. قۇرمەتكە دە لايىق. قىسقاسى، وسى تەكتەس ازاماتتاردى عانا بلوگەر دەپ قابىلداي الامىز. ال مونيتوردىڭ بەرگى بەتىندە مونتيىپ وتىرىپ، «تۋ نەگە قيسايىپ تۇر؟»، «اۆتوبۋس نەگە ۋاقىتىمەن جۇرمەيدى؟» دەگەن سەكىلدى جازبالارمەن ەرەكشەلەنەتىن ادامداردى ەلگە ۇلگى ەتۋگە بولمايدى.
ايتىپ- ايتپاي نە كەرەك، ءبىز بىرتىندەپ عاسىرلار بويى قالىپتاسقان قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ مەكتەبىن جوعالتىپ جاتىرمىز. ۇرپاقتار ساباقتاستىعى دەگەن ۇعىم ۇزىلۋگە جاقىن.
كەشە عانا قولىنا قالام ۇستاعان بالا قازاقتىڭ قاراسوزىنە ەڭبەگى سىڭگەن ازاماتتاردى مەنسىنبەيتىن، شەكەسىنەن قارايتىن جاعدايعا جەتتى. اياعى سالبىراپ اسپاننان تۇسە سالعاندار جۋرناليستيكانىڭ وتىمەن كىرىپ، كۇلىمەن شىعىپ جۇرگەن رەداكسياداعى كاتەپتى قارا نارداي قالامگەرلەردەن ءتالىم العىسى كەلمەيدى. ال وزدەرىنىڭ تىرلىگى شالا. «ءوزىڭ بىلمە، بىلگەننىڭ ءتىلىن الما» دەگەن اۋىر ءسوزدى ەسكە تۇسىرەدى...
ەرجان بايتىلەس،
«ەگەمەن قازاقستان»
قىزىلوردا وبلىسى
