مارحابات بايعۇت: بىزدە الەمدىك دەڭگەيدەگى دۇنيەلەر از ەمەس
- راقمەت، اينالايىن.
- جالپى بۇل سىيلىق تۇركى تىلدەس حالىقتاردىڭ ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنە، ءوزارا بايلانىستاردى، بىرلىك پەن ىنتىماقتى نىعايتۋعا ەلەۋلى ەڭبەك سىڭىرگەن تۇلعالارعا بۇيىراتىنى بەلگىلى. كوزىقاراقتى قاۋىم بىلەدى، ءسىز تۇركى دۇنيەسى، تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ تاعدىر- تالايى، مادەنيەتى مەن ادەبيەتى جونىندە بۇرىننان- اق ايتىپ، جازىپ كەلەسىز. بايكال كولىنىڭ ارعى جاعىندا، اسكەردە جازعان اۋەلگى اڭگىمەڭىزدىڭ وزىندە، ساحا، دولعان، ولعان، تىبا، حاكاس، تاعى باسقالاردى تاپتىشتەگەنىڭىز بايقالادى. قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ وبلىس ارالىق بولىمشەسىنە جەتەكشىلىك جاساعاندا دا، ودان بەرى قاراي بۇگىنگە دەيىن دە تۇركى تاقىرىبىن تۋ ەتىپ ۇستاۋعا تىرىسىپ باعاسىز. تۇرىك، وزبەك، قىرعىز، ساحا، قاراقالپاق قالامگەرلەرىن ناسيحاتتايسىز. اتالعان سىيلىق وسى جاعدايلارعا وراي بەرىلدى مە، الدە بىلتىر تۇركيادا تۇرىك تىلىنە ءتارجىمالانىپ شىققان «داۋىستىڭ ءتۇسى» اتتى اڭگىمەلەر جيناعىڭىزعا قاتىستى قۇرمەت كورسەتپەدى مە؟
- ول جاعىن جىكتەپ، جىلىكتەپ كورمەپپىن. دەگەنمەن «داۋىستىڭ ءتۇسى» دەيتۇعىن كىتاپتىڭ تۇرىك تىلىندە شىعۋى، ونىڭ تۇركيا جازۋشىلار وداعى جانە ونەر قايراتكەرلەرى قاۋىمداستىعىندا تالقىلانۋى باستى سەبەپ بولعان سىڭايلى.
- تۇرىك تىلىندە «داۋىستىڭ ءتۇسى» قالاي شىقتى؟ بۇل كىتابىڭىزعا قانداي اڭگىمەلەرىڭىز ەنگىزىلدى؟ اۋدارماعا ريزاسىز با؟
- ءتارجىمالانعان جيناققا «ءبىر دوربا ديپلوم»، «جالبىزدىنىڭ جاعاسىندا»، «ماشينە ماسەلەسى»، «ولىمنەن قاشقان رەسپوندەنت»، «قوزاپايا»، «گامبۋرگتەگى قازاقتار»، «اقپانداعى مىسىقتار»، «سۇمبىلەنىڭ سۋى»، «شەل»، «جوعالعان جۇرناق»، «بانكتىڭ يتتەرى»، «توقسابانىڭ توقالى» سياقتى بارلىعى جيىرما ەكى اڭگىمە كىرگەن. وتكەن جىلعى جەلتوقساندا انكارا قالاسىندا كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرى ءوتتى. تۇركياداعى جازۋشىلاردىڭ، ادەبيەتشىلەردىڭ، فيلولوگ- دوكتورلار مەن پروفەسسورلاردىڭ، قاتارداعى وقىرمانداردىڭ پىكىرلەرىنە، ىقىلاستارىنا قاراعاندا جامان ەمەس سياقتى.
سوڭعى جىلدارى تۇركيادا اباي، ءسۇيىنباي، ءىلياس ەسەنبەرلين، مۇقاعالي ماقاتايەۆتاردى ايتپاعاندا، تولەن ابدىكتىڭ، بەكسۇلتان نۇرجەكە ۇلىنىڭ، سماعۇل ەلۋبايدىڭ، تەمىرحان مەدەتبەكتىڭ جانە تاعى باسقا اقىن- جازۋشىلاردىڭ كىتاپتارى شىقتى. قازاق پروزاشىلارىنىڭ اڭگىمەلەر جيناعى جارىق كوردى. بۇل ىزگىلىكتى ىسكە باستى سەبەپكەر بولىپ، باستاماشىلىق تانىتىپ، قامقورلىق جاساپ جۇرگەن مەملەكەتشىل، سەرگەك تە سەزىمتال ەلشىمىز جانسەيىت تۇيمەبايەۆ ەكەنىن ەرەكشە اتاعانىمىز ابزال.
جانسەيىت تۇيمەباي ۇلىن تۇركيانىڭ تەكتى تۇلعالارى، زيالى قاۋىمى، ساياسي قايراتكەرلەرى قاتتى قۇرمەتتەپ، تەرەڭ مويىندايتىنىنا كۋا بولدىق. ۇلتىمىزدىڭ مادەنيەتى مەن ادەبيەتىن تۇرىك جۇرتشىلىعىنا تانىتۋدا توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىمىز جانسەيىت مىرزاعا تۇرىكسوي باسشىسى دۇيسەن قاسەيىنوۆ، تالانتتى جاس جازۋشى مالىك وتاربايەۆ جان اياماي جاردەم جاسايدى ەكەن. شىركىن- اي، قايران قازاق ادەبيەتىن ءتارجىمالاپ، تانىتپاق ماقساتتا وزگە ەلشىلەرىڭىز ءھام جاقاڭداي جان- جۇرەك جىگەرىن جۇمساپ، قۇلشىنىس تانىتسا، تالاي جەرگە ىلگەرىلەپ بارىپ قالار ەدىك- اۋ. دەيسىز.
- قازاق ەلى، قازاق ادەبيەتى بۇرىنعى كەزەڭدەردە شەتەلدەرگە تاپ قازىرگى تاۋەلسىزدىكتىڭ تۇسىنداعىداي تانىمال ەمەس ەدى عوي. سولاي ەمەس پە؟
- شىنىندا تاۋەلسىزدىك الماعاندا نە كۇيدە جۇرەر ەدىك؟ كىم بولار ەدىك؟ اللاعا شۇكىر، تاۋەلسىزدىككە تاۋبە دەگەندى دىلىمىزبەن ايتقان ءجون شىعار. جايشىلىقتا پەندەشىلىكپەن پالەن دەيمىز. بايقاي بەرمەيتىنىمىز، باعالاي بىلمەيتىنىمىز راس.
- اعا، سوندا دا قازاق اقىن- جازۋشىلارىنىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى ورنى ءالى دە ويسىراپ، شەتەلدەردە اۋدارىلۋى، كەڭىنەن تانىلۋى، تارالۋى، وقىلۋى ولقى ءتۇسىپ جاتقانى جاسىرىن ەمەس قوي. الدە الەمدىك دەڭگەيدەگى شىعارمالار جوق پا؟ اۋدارما ءىسىن ۇيىمداستىرۋعا ەنجارمىز با؟ الەم ادەبيەتىنىنىڭ ەسىگىن ەركىن اشا الاتىن كەز كەلە مە قازاق قالامگەرلەرىنە؟
- بىرىنشىدەن، بىزدە ءدال وسىلايشا قىنجىلىس ءبىلدىرۋ، وكىنىش ايتۋ، جازۋ جەتىپ- ارتىلىپ جاتادى- داعى، ناقتىلى ارەكەت كەمشىن. تاعى دا قايتالايىق، تۇركياداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىڭىز تۇيمەبايەۆ جانسەيىتتىڭ جەتەكشىلىگىن جاساپ جۇرگەن جۇمىستارىن قازاقستاننىڭ بارلىق ەلشىلەرى ەمەس- اۋ، سولاردىڭ ۇشتەن ءبىرى ۇلگى تۇتسىنشى. جۇيەلەپ كورسىنشى. ءبىرتالاي ناتيجەلەرگە قول جەتىپ قالار ەدى. ەكىنشىدەن، بىزدە الەمدىك دەڭگەيدەگى دۇنيەلەر از ەمەس. جاۋھار جازۋشى، دارا دراماتۋرگ دۋلات يسابەكوۆ بۇگىندە بۇكىل الەمىڭىزدى شارلاي باستادى. درامالارى ءۇش- ءتورت جىلدان بەرى سانكت- پەتەربوردا، ومبىدا، قازان مەن ۋفادا، تاشكەنتتە، كورەيادا، باسقا دا ەلدەردە قويىلىپ، تالايدى تاڭداندىرىپ ءجۇر. ەكى جىلدان بەرى انگليا ەنشىلەپ الدى يسابەكوۆىڭىزدى. پروزالىق ەكى كىتابى ۇلى بريتانياعا ماشھۇرلەنىپ ۇلگەردى. پەسالارى تۇماندى البيوننىڭ اتاقتى ساحنالارىنان تۇسپەيتىنگە اينالدى. اعىلشىندار قازىر قازاق قالامگەرى دۋلات يسابەكوۆتىڭ 75 جىلدىعىنا قىزۋ دايىندىقتار جاساپ جاتىپتى. دۋلاتىڭىز بىلتىردان بەرمەن قاراتا تۋىپ- وسكەن ارىس ايماعىنان گورى انگلياعا جيىرەك ساپارلايتىنعا كوشكەن.
تالانتتى جازۋشى- دراماتۋرگ راقىمجان وتاربايەۆىڭىز دا الەم ەلدەرىنە تانىلۋدىڭ، تۋىندىلارىن ءتارجىمالاتىپ، تاراتۋدىڭ توتەنشە جولىن، جۇمباق كىلتىن تاپقانداي- اۋ. تۇركيادا تانىمال. قىتايدا وقىرمانى وراسان. دەسەدى. ەۋروپاعا دا جولى اشىلعان. تۇركيا تەڭىزدەرىنىڭ ءبىر تۇسىندا ۆيللاسى بار كورىنەدى. اتىراۋدا اتاقتى ورتالىعى سالىنىپ جاتىپتى. جاقىندا عانا ءبىزدىڭ وڭتۇستىكتىڭ جەتى بىردەي تەاترى راقىمجان باۋىرىمىزدىڭ جەتى بىردەي دۇنيەلەرىن ساحنالاپ، بۇرىن بولىپ كورمەگەن فەستيۆال وتكىزىپ، قالامگەردى قاناتتاندىرا ءتۇستى. تاماشا تاعىلىم ەمەس پە؟! تاۋەلسىزدىكتىڭ جەمىسى عوي. دەپ قۋاناسىڭ.
قازاق ادەبيەتىندە ءسىز مەڭزەگەندەي مانىستەگى، ياعني الەمدىك ساپاداعى شىعارمالار كوپ. تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى كەزەڭدە جاراتىلعان تۋىندىلار دا قاي- قانداي ەلدەردىڭ قالامگەرلەرى جازعان، دۇنيە جۇزىنە ءتارجىمالانىپ، تاراپ جاتقان دۇنيەلەردەن كەم سوعا قويماس. اسىرەسە، قازاق پوەزياسى تالاي- تالاي ەلدەردەن الدا. بيىكتە. سامعايدى. سونسوڭ قازىرگى قازاق اڭگىمەسى الەمدىك دەڭگەيدە دە، وزىمىزدە دە شىن باعاسىن الا الماي، باعالانباي كەلەدى. قازاق قالامگەرلەرىنىڭ كوركەم اڭگىمەلەرى جەتكەن بەلەستەرگە باسقا ءبىرتالاي ۇلتتىڭ اڭگىمەلەرى جەتكەن جوق- اۋ. ءۇش جىلداي ۋاقىت بۇرىنىراقتا نوبەل سىيلىعىن العان كانادالىق پروزاشى ەليس مۋنرونىڭ اڭگىمەلەر جيناعىن وقىڭىز. ءوزى انتون چەحوۆتى ۇلگى تۇتادى ەكەن. ءبىزدىڭ شەرحان، ءابىش، اكىم، دۋلات، ورالحان، بەكسۇلتان، تولەن، تىنىمبايلاردىڭ، نەسىپبەك ءداۋىتاي ۇلىنىڭ، بەرتىنىرەكتەگى نۇرعالي وراز، تۇرسىنجان شاپاي، قۋاندىق تۇمەنباي، اسقار التاي، روزا مۇقانوۆالاردىڭ اڭگىمەلەر جيناقتارىنان پالەندەي ارتىقشىلىق ءادىپ- ادەپتەرىن تابا المايسىز.
ۇشىنشىدەن، ءبىز ءبىراز- ءبىراز ايتىڭقىراپ، جازىڭقىراپ قويامىز كەيدە. قازاق ادەبيەتىندەگى اسىل دۇنيەلەردىڭ باسىم كوپشىلىگىن وزگە تىلدەرگە، اسىرەسە ورىس، اعىلشىن تىلدەرىنە قۇنارلى كۇيىندە ءتارجىمالاۋ وتە- موتە قيىن. كوپ رەتتەردە مۇمكىن ەمەس. بۇلاي بولۋى - قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنىڭ كەمشىلگى ەمەس، كەرىسىنشە، ارتىقشىلىعى سياقتى. بۇل ءوزى وزگەشە، وزگەلەرگە تۇگىلى وزىمىزگە تۇسىنىكسىز، قۇپيا قۇبىلىس. كيەلى قاسيەت. دەگەنىمىز ءجون شىعار. مىسالى، اباي اۋدارىلمايدى. ءدال وزىندەي بولماسا دا حاكىمىڭىزدىڭ وزىنە جۋىقتاۋ ەتىپ ءتارجىمالاۋ مۇمكىن ەمەس. مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» الەمگە تارادى. دەيمىز. قانداي ساپادا؟ اناتولي كيم نەگە قايتا اۋداردى؟ ونىڭ دەڭگەيى نەشىك؟ مۇقاعالي ماقاتايەۆتى تولىققاندى ءتارجىمالاۋ اسا كۇردەلى. كۇرمەۋلى اسقار سۇلەيمەنوۆىڭىزدى الەمىڭىزدىڭ الدەبىر ايدىگى مىقتاپ اۋدارا الادى دەگەنگە يلانۋ جانە بەيمۇمكىن. سول سەبەپتەردەن شىعار، مۇقاعاليىڭىزدىڭ شىرت تۇكىرىپ، «قىزتالاق، قازاعىما تۇتاستاي تانىلسام دا جەتەر» دەيتىنى. فاريزا پاتشايىمىڭىز قازاقتىڭ ۇلتتىق تاعامى تابيعاتىن تۇسىنگىلەرى كەلمەگەن ءتارجىمانداردى ۇيىنەن قۋىپ شىققانى.. .
سوندىقتان، باۋىرىم، ءسىز ايتىپ وتىرعان الگىندەيىن الەمدىك ءۇمىتتىڭ ازىرشە جۇزەلەنە قويماۋى دا مۇمكىن. «الەم ادەبيەتىنىڭ ەسىگىن ەركىن اشاتىن كەزەگىڭىز» قازاقتىق قۇپيا قاسيەتتەردىڭ، ءتىلى مەن ءدىلىنىڭ وزگەشەلىكتەرىنە بايلانىستى كوپ- كوپ ۋاقىتتارعا كەشىگۋى بەك، بالكىم.
ءبارىبىر ۇلتتى، ۇلت ادەبيەتىن الەمدىك دەڭگەيدە تانىتپاقتىڭ، ناسيحاتتاماقتىڭ، تالماي ءتارجىمالاۋدىڭ جولدارىن جاتپاي- تۇرماي ىزدەپ، تابا ءبىلىپ، ارەكەت اتاۋلىنىڭ ءبارىن كۇشەيتە بەرمەك ءلازىم- ءدۇر. ونسىز دا قازاعىڭىز ءوزىنىڭ الار ورنىنان، ۇلەسىنەن ۇنەمى ايىرىلىپ، قاسقا جولدارىنان قايىرىلىپ، سىباعاسىنان قۇر قالىپ، اۋزىنا ءتۇسىپ تۇرعان اسىنا دەيىن الدەبىرەۋلەر يەمدەنىپ كەتەتىن حالىق قوي. وتارشىلدىقتىڭ جۇزدەگەن جىلى جادىنان جاڭىلدىرعان. اشارشىلىقتار مەن ساياسي قۋعىن- سۇرگىندەر جاپا شەكتىرە جاسىتىپ تاستاعان. وي- ساناسىن وپىرا ويسىراتقان. تاۋەلسىزدىگىنىڭ تالاي- تالاي جاقتارىنا دا سەنىمسىزدەۋ، سەكەمدەنە قارايتىنداي عوي، قايران قازاق. ءوزىن- ءوزى وزەككە تەپكەننەن، وزگەلەردى توبەسىندە تايراڭداتقاننان دا تاناتۇعىن ءتۇرى كورىنبەيدى. ازىرشە.
- تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تۇسىنداعى قازاق ادەبيەتىنىڭ حال- احۋالىن قالاي باعالار ەدىڭىز؟ تاۋەلسىزدىككە لايىقتى كەزەڭدىك كەمەل تۋىندىلار، كەيىپكەرلەر، زامانداستار بەينەلەرى سومدالمادى، جارتىمدى شىعارمالار جوقتىڭ قاسى دەيتىندەر كوپ سەكىلدى كورىنەدى ەمەس پە؟ قالاي ويلايسىز؟
- توقىراڭقىراپ، توقتاڭقىراپ قالۋ، توسىرقاي، تاڭىرقاي قارايلاپ، جول ايرىقتارىندا اداسقاقتانۋ، نارىقتىڭ قيىندىقتارىنا توتەپ بەرە الماستان، بازار- وشاردا وشارىلۋ، شىعارماشىلىقتان ءبىرجولا بەزىنىپ كەتۋ - ءبارى دە بولعان شىعار. ءبارىبىر، تاۋەلسىزدىكتىڭ تۇسىندا دا تەكتى، تالانتتى تۋىندىلار جاراتىلدى. وتپەلى كەزەڭدەرىڭىزدىڭ ورنەگى ءورىلدى. كەيىپكەرلەر كەستەلەندى. كەزەڭدىك كەرەمەت ءىرى- ءىرى پولوتنولار، اسا كۇردەلى زاماناۋي روماندار ءالى تۋىنداي قويماعان دا بولار. الايدا «قازاق ادەبيەتى، قازاق قالامگەرلەرى شيرەك عاسىرىڭىزدا شەبەرلىكتەرىن شىڭداي المادى، سان تاراۋ باعدارلاردا ىزگى ىزدەنىستەر جاساي قويمادى» دەپ، سىڭارجاق سىن ايتۋ كۇپىرلىككە كەتەر. كەرىسىنشە، تەرەڭ تالداۋلار جاساي الاتىن سىندارلى سىنشىلار بايقالمايدى. اسىرەسە اڭگىمە جانرىنداعى جەڭىستەر مەن جەمىستەر ەلەۋسىز، ەسكەرۋسىز قالىپ كەلەدى. بالكىم، تاۋەلسىزدىك تۇسىنداعى قازاق كوركەمسوزىنىڭ كونەركوگىن، وزگەشە ءورىس- ورنەكتەرىن تاپ وسى شاعىن جانردىڭ جاعداياتتارىمەن ولشەۋ كەرەك شىعار. كىم ءبىلسىن- اۋ، كىم ءبىلسىن.. . ال ەندى تاتىمدى تاقىرىپتار، ماڭىزدى ماسەلەلەر مانىستەلمەدى، ۇنامدى كەيىپكەرلەر، جاعىمدى زامانداستار بەينەلەنبەدى، تاعى باسقا دا تاعى- تاعىلار سىڭايداعى «باعالاۋلار» باياعى كەڭەستىك كەزەڭىڭىزدىڭ، سوتسرەاليزمنىڭ سالقىنى عوي. بۇگىنگى سىن مەن زەرتتەۋ- زەردەلەۋلەر دە زاماناۋي سىپاتتا، جاڭاشا ساپادا بولماعى ءلازىم.
- مارحابات اعا، حالىق پەن بيلىك اراسىنداعى بايلانىس ناشارلاپ كەتتى دەگەندەي پىكىرلەر ءجيى ايتىلادى. ەلىمىزدە ورىن الىپ جاتقان سوڭعى وقيعالاردى سول الشاقتىقتارمەن بايلانىستىرۋشىلار دا بار. ەلدىك، ۇلتتىق مۇددەگە كەلگەندە قاراپايىم حالىق زيالى قاۋىمنان اتالى ءسوز كۇتەتىنى ءمالىم. قوعامنىڭ نازارىنداعى جەر ماسەلەسىنە، ءبىلىم سالاسىنداعى رەفورمالارعا كوزقاراسىڭىز قالاي؟
- قازاعىمنىڭ قانشاما قالامگەرلەرى سەكىلدى مىنا ءبىز پاقىرىڭىز دا كوسەمسوزدە دە، كوركەمسوزدە دە حالىق پەن بيلىك اراسىنداعى الشاقتىق جاعداياتتارىنا الاڭداپ- اق جاتىرمىز. كەزىندە «ەرەندەردىڭ ورەن- جاراندارى تىلىمىزگە دە، تاۋەلسىزدىگىمىزگە دە زيانكەستىك جاساۋدا» دەپ جازعانبىز. وندا بيلىكتىڭ جوعارىلى- تومەندى بۋىنىنداعىلاردىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ ورەن- جاراندارى، جاقىن- جۋىقتارى، تامىر- تانىستارى تالاي- تالاي تىرلىكتەرىندە تايراڭداپ، بىلگەندەرىن ىستەپ، ال ەندى ەرەندەردىڭ ءبىرتالايلارى سونداي- سونداي سوراقىلىقتاردى تولىق بىلە بەرمەيتىنىن، وسىنداي- وسىنداي وسپادارسىزدىقتاردان بارىپ، قاراپايىم حالىقتىڭ بيلىك بۋىندارىنا، ەل مەن جەردىڭ ارقاسىندا الپاۋىت بايلارعا اينالىپ العاندارعا كوزقاراسى ناشارلاي تۇسەتىنىن، قىجىلدار مەن كىجىنىستەردىڭ كوبەيەتىنىن اشىق كورسەتىپ ەدىك. وسى كەزگە دەيىن وسى تاقىلەتتەس تاقىرىپتاردى قوزعاپ كەلەمىز عوي. «تاۋەلسىزدىك جانە شەنەۋنىك» دەگەن ايداردىڭ اشىلۋىنا باستاماشى بولعانبىز. «ەگەمەن قازاقستان» بىرەر مارتەدەن كەيىن كىلت تىيىپ، جالعاستىرماققا جۇرەكسىندى. «جەتەسىزدەردى جەتەلەۋدىڭ» قانشاما نارسەلەردى نانىپاتىرلەپ، تۇبىرىنەن كەمىرەتىنىن مانىستەدىك. «بايلار زورسىنبايتىن، كەدەيلەر قورسىنبايتىن قوعام كەرەك» دەپ «دانىشپانسىدىق» . الىمىزگە قاراماي. «دىنىمىزگە بەرىك، داستۇرىمىزگە بەكەم بولايىق» دەپ، ءداستۇرىمىزدى شىرىلداي قورعاۋمەن ءجۇرمىز. «اشىق بولايىق، الايدا شاشىق بولا بەرمەيىك» دەدىك. امال نەشىك.. .
جۇرتشىلىقتىڭ ءبىراز بولىگىندە باياعى جەكەشەلەندىرۋدىڭ اسىرا سىلتەۋلەرىنەن، قولدارىنان كەلگەندەردىڭ قونىشتارىنان باسۋىنان قاپ قويعان قىنجىلىس پەن قىجىل جوق دەي المايسىز، ارينە. جەكەشەلەندىرۋدىڭ ەكىنشى كەزەڭىنە جانە جەر ماسەلەسىنە بايلانىستى سول كىجىنىستەردىڭ كورىنىس بەرەتىنى راس پا؟ راس. نەبىر لاتيفۋنديستەرىڭىز بەن وليگارحتارىڭىز نەبىر- نەبىر قولايلى، قۇنارلى، پايدالى جەرلەردى شەكسىز مولشەردە، نىساپسىز، قاناعاتسىز قاراتىپ الىپ قالىپ، كەيىننەن كەرتىپ ساتىپ، كەرگىدى مە؟ كەرگىگەندە قانداي! سولار مەتسەناتتىققا كەلگەندە ساراڭ با؟ ساراڭ. قايران قادىر ءمارزا ءاليىڭىز «ون بايدىڭ توعىزى ساراڭ، بىرەۋى ادام» دەپ سوندايدان جازعان- اۋ.
الماتىڭىزدىڭ ايمالايتىن الاتاۋ بەتكەيلەرىنە قاپتاعان كوتتەدجدەر سالىنىپ كەتكەنى كىجىنتە مە؟ كىجىنتەدى. كەيىندە شىرايلى شىمكەنتىڭىزدى باسقارعان بازبىرەۋلەرىڭىز بىلگەنىن ىستەپ باعىپ، ءبۇلدىردى مە؟ ءبۇلدىردى. بۇگىنگى باسشىلارىڭىز سولاردىڭ سالدارىنان قينالىپ ءجۇر مە؟ قينالىپ ءجۇر.
ال ەندى سونداي- سونداي سەلكەۋلىكتەر جىبەرىلگەن جەرلەرگە ءتيىستى، قۇزىر- قۇزىرەتتى ورگانداردىڭ باسشىلارى، ورىنباسارلارى، ماماندار بارۋدان، تۇسىندىرۋدەن، كەمشىلىكتەردى تۇزەتۋدىڭ جولدارىن قاراستىرۋدان قاشقاقتايتىنى قالاي؟ «قاراكولەڭكەلى جەرلەردە قارا جۇمىسشىلار جەتىسپەيدى» دەپ جيىرەك جازىپ، كوبىرەك ايتاتىنىمىز سوندايدان عوي، شىراعىم.
اۋمەسەر ارەكەتتەر لاۋلاپ- اق جونەلسە، بايتاعىڭىزدىڭ بىت- شىتى شىقسا دەيتىن پيعىلداعىلار سىرتتا دا، ىشتە دە از ەمەس. ارانداتۋشىلاردى «اقشا- قۇدايىڭىز» دا دەمەيدى. ادامزاتىڭىزدىڭ ايتماتوۆى عاسىرلار توعىسىندا «دىندەردىڭ اسىرە ساياساتتانۋىنان ساقتانايىق، اقىرى اپاتقا اپارادى» دەگەن- ءدى. الايدا سول ساقتاندىرۋعا دا قۇلاق اسپادى ادامزاتىڭىز. قاتتى ويلاناتىن جاعداياتتار جەتىپ- ارتىلادى.
جەردى جالعا بەرۋ ماسەلەسىن شەشۋدىڭ الدىندا بارلىق زاڭنامالاردى قاتايتىپ، بۇلجىماستاي، بۇلتارتپاستاي، بۇرمالانبايتىنداي جۇزەلەنەر جولدارىن جان- جاقتى قامداستىرۋمىز قاجەت. تۇبەگەيلى، ءتۇبىرلى تۇردە. «ۇيات جوق جەردە ءبارى جوق» دەيدى بەكسۇلتان نۇرجەكە ۇلى. ۇيات- ايات ازايدى. جەرگە بايلانىستى تەمىردەي ءتارتىپ پەن جوعارى جاۋاپكەرشىلىكتى تالاپ ەتىپ قانا ارەكەت ەتپەسەك، بولمايدى. جەردى شەتەلدىكتەرگە جالعا بەرەتىن ەلدەردە تاپ سونداي تالاپشىلدىق ورناتىلعان. زاڭدار قاتاڭ.
ءبىلىم مەن عىلىم سالالارى «رەفورماشىلداردان» شارشادى. «قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى پاندەرىنىڭ ساعاتتارىن قىسقارتىپ، قوسىپ وقىتۋدى» ويلاپ تاپقانداردىڭ ساندىراقتارى سانالاردى سانسىراتىپ، قازاقجاندىلاردىڭ جان- جۇرەگىن قانسىراتىپ جاتىر. اللا تاعالا اقىرىن بەرگەي دەيىك.
- بۇگىنگى تاڭدا جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر جانىنان قۇرىلعان قوعامدىق كەڭەستەر بىرنەشە وتىرىسىن وتكىزىپ تە ۇلگەردى. الايدا سول قوعامدىق كەڭەستەر جۇمىسىنان قوعام بەيحابار سەكىلدى. قوعامدىق كەڭەستەر قىزمەتى قانشالىقتى ءتيىمدى دەپ ويلايسىز؟
- مەملەكەتتىك قىزمەت جانە مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر تۋرالى زاڭنامالاردىڭ، تالاپشىلدىق پەن ءتارتىپتىڭ كۇشەيتىلۋى، سوت سالاسىنداعى قايتا- قايتا جاسالىپ جاتقان رەفورمالار، سول سياقتى قوعامدىق كەڭەستەردىڭ قۇرىلىپ، قۇمبىل ىسكە كىرىسۋى، تاعىسىن تاعىلار - وسىلاردىڭ ءبارى، سايىپ كەلگەندە حالىققا جاقىنداۋ جولدارىن ىزدەستىرۋدىڭ، ىزدەنۋدىڭ قامى دەپ تۇسىنگەن ءجون. شىنىندا دا ءتۇرلى- ءتۇرلى سەبەپتەرگە، ءبىلىپ- بىلمەي جول بەرىلگەن جونسىزدىكتەرگە، قاتەلىكتەر مەن كەمشىلىكتەرگە بايلانىستى ارالىقتىڭ الشاقتاعانى راس. «اكىم بول، حالقىڭا جاقىن بول!» دەپ شەراعاڭ شىرىلداۋدايىن شىرىلدادى. شاڭقىلدادى. شامىرقاندى. وكىنىشكە قاراي، تولىق قورىتىندىلار جاسالا قويمادى. قوعامدىق كەڭەستەر «فورمالنو» ەمەس، «نورمالنو» جۇمىس ىستەسە، اسىرەڭكىلەنىپ، اسىرا سىلتەمەسە، پاراساتتى پايىم، تالاپشىلدىق پەن ءتارتىپ، بايسالدى بايىپ بيىكتەرىنە ۇمتىلسا، ماقسات ورىندالادى، تيىمدىلىككە قول جەتكىزەدى. دەپ سەنەيىك.
- ءوزىڭىز اكىمشىلىك باسقارۋ جۇيەسى باستالعان 1992 -جىلدان 2008 -جىلعا دەيىن، ياكي زەينەتكەرلىك جاسقا تولعان كۇنىڭىزگە دەيىن مەملەكەتتىك قىزمەتتە ءجۇردىڭىز. وبلىس باسشىلارىنا «عالىم اكىم»، «جالىن اكىم»، «الىم اكىم»، «ارىن اكىم» دەگەن سياقتى اتتار قويىپ، باسپا سوزدە ءازىل- شىنى ارالاس جازدىڭىز دا. «اقتولعاي» اتتى كىتابىڭىزدا اكىمدىك جۇيە جىقپىلدارى تۋرالى ءبىراز نارسەلەر بار. وسى وڭتۇستىكتى باسقارعان اكىمدەر حاقىندا نەندەي پىكىرلەر ءتۇيدىڭىز؟ بىلۋگە بولا ما؟
- وبلىستىڭ العاشقى اكىمى، «عالىم اكىم» مارس ۇركىمبايەۆ جاڭادان قۇرىلعان ىشكى ساياسات ءبولىمىن باسقارۋعا شاقىردى. ناعىز عىلىم قونعان. عىلىم تاپقان، ادال دا اڭعال، ىرىڭ- جىرىڭدى، كۇنشىلدىك- كەكشىلدىكتى جاقتىرمايتىن، جاڭاشىل، ىزگى دە ىزدەنىمپاز، رىنوكتىق قارىم- قاتىناسقا قاتتى بەرىلگەن، سەلكەۋسىز سەنگەن باسشى ەدى. تاۋەلسىزدىككە قۋانعانىنان- اق جۇرت تۇگەلدەي تازارادى دەپ ويلايتىن. تارتىپكە تۇسەدى دەپ يمانداي يلاناتىن. نارىقتىق ناقتىلى سەرپىلىستەرگە، سەرپىندى سەكىرىستەرگە نەگىزدەلگەن جاڭاشا جولدار، باستاماشىل باعدارلار ۇسىندى. ءبىراق بىرەۋى ءتۇسىندى، ەكەۋى تۇسىنبەدى. وڭتۇستىگىڭىزدىڭ كەرەمەت قاسيەتتەرى كوپ بولا تۇرا تۇڭعىش اكىمنىڭ توسىندىعىن توسىرقادى. جاڭاشىلدىعىن جاتىرقادى. جوعارى ينتەللەكتىلىگىن، بيىك مادەنيەتتىلىگىن تولىققاندى قابىلداي دا، باعالاي دا بىلمەدى. تەزىرەك كەتىرمەكتى كۇيتتەگەن كۇشتەر كوبەيدى.
«جالىن اكىم» زاۋىتبەك تۇرىسبەكوۆ كۇرمەۋلەرى كوبەيە تۇسكەن كەزەنەيلى كەزەڭدەردە قيىن تۇيىندەردى شەشە ءبىلدى. كوبىن شەشپەسە- داعى، شەبەرلىكپەن، شەشەندىكپەن شەگىندىرە ءبىلدى. سوزبەن دەمەدى، ۋادەمەن جەبەدى. جالىنداپ كورىندى. ەشتەڭەدەن ەرىنبەدى. «الىم اكىم» دەپ العاشقى باستامالارى اسا قۇپتارلىقتاي كورىنگەن قالىق ابدۋللايەۆتى اتاعانبىز. وكىنىشكە قاراي، ولقى- تولقى تۇستارعا جەتكىلىكتى نازار جىقپادى. قيىن تۇيىندەرى شيەلەنىسكەن ۋاقىت تا كەدەرگىلەردى كولدەنەڭ تارتىپ، وڭىردەگى باسشىلىعى ۇزاققا بارمادى. بەردىبەك ساپاربايەۆ سىندى ساڭلاعىڭىزدى «ارىن اكىم» دەپ اتاعانبىز. ادىمداسى دا، قادامداسى دا، قول سەرمەسى دە، ەكپىنى دە اسا ارىندىتۇعىن. تىنىم تاپپايتىن. تىنىش وتىرمايتىن. وراسان ىسكەر بوپ بۇيىردى. وبلىسىڭىزعا. گاز ماسەلەسىنە دە، جارىق جونىنە دە، جالاقى جاعىنا دا، زەينەتاقى حاقىنا دا ەتەنە ەنىپ، بەتپە- بەت بەلدەسىپ، جۇزبە- ءجۇز ايقاسپاقتان ارىندىعىن ايامادى. ساپاربايەۆ جونىندە كەيىنىرەك تە جازعانبىز. شىعىس قازاقستانداعى تاسقىنعا توسقىن قويعانىن قالامعا ارقاۋ ەتكەنبىز.
بولات جىلقىشيەۆىڭىز دە جاپ- جاقسى، جان- جاقتى، پاراساتتى باسشى بولا ءبىلدى. جازۋشى تۇلعانىڭ تەكتى پەرزەنتى رەتىندە تىرلىكتەرى، ىزگىلىكتى ىستەرى مەن ىزدەنىستەرى از ەمەس. شىمكەنتىڭىزدەيىن شاھارىڭىزعا باسشىلار تاعايىنداۋدا جىبەرگەن كەي كەمشىلىكتەرى عانا وپىنىستارعا ۇرىندىردى. « ۇلىسىمنىڭ ۇيىتقىسى - وڭتۇستىك» دەگەن قالتاي مۇحامەدجانوۆتىڭ قاعيداسىن قايتا قاناتتاندىرعان، شىمكەنتىڭىزدى شىمعا بولەپ، گۇلگە وراپ، كوكجەلەكپەن كومكەرمەككە قۇلشىنعان ءومىرزاق شوكەيەۆىڭىز بىزدەن تەز كوتەرىلىپ، جىلدام بيىكتەگەنىن بىلەسىز. مىنەزى ءمىنايى، ولەڭ وقۋى «شىنايى» شىعاتىن، «كوماندالىق» ادىسكە بەرىلىڭكىرەگەن نۇرعالي ءاشىموۆىڭىز «جىلى جاقتاعى جەتىنشى اكىم جىلى جىميادى» دەگەن اتپەن استاناعا اتتانعان.
سەگىزىنشى اكىم اسقار مىرزاحمەتوۆ تالاپشىلدىق پەن تالدامالىقتى بەرىك ۇستاي ءبىلدى. العاشقى جىلدان- اق «كەتەدى ەكەن، كوتەرىلەتىن كورىنەدى» دەگەن سوزدەر شىعىپ، «ىرىس الدى - ىنتىماق» قوعامدىق فورۋمىنىڭ بەس جىلدىعىندا، تۇركىستان شاھارىنداعى جيىندا ازىلدەپ، «اسقار يسابەك ۇلى، ءسىزدى كەتەدى- كەتەدى دەپ، بەس جىلعا تولتىردىق قوي. جالپى جەتى دەگەن جاقسى سان» دەگەنبىز. ءبىز. كەيبىرەۋلەر «قۇتىلا الماي جۇرسەك، تاعى ەكى جىلعا سوزدىڭىز عوي» دەپ رەنجىگەن. اقىرى جەتى جىلعا جۋىقتاپ بارىپ، جوعارىلادى. وزگە ورەلى ىستەرىن ايتپاعاندا «داڭق» مەموريالى، تاۋەلسىزدىك ساياباعى، «قازىنا» ەتنومادەني- تاريحي كەشەنى، جاڭا اكىمشىلىك جانە ىسكەرلىك ورتالىعى، تاعىسىن تاعى تولىپ جاتقان تىرلىكتەرىنە، اسىرەسە، اياۋلى اسقاروۆ ايالاعان، ءبازبىر پىسىقتار ادەيى توزدىرىپ، تالان- تاراجعا سالىپ، بولشەكتەي يەمدەنىپ العىسى كەلگەن دەندروساياباقتى دەرتىنەن ءبىرجولاتا ايىقتىرعان اسقار يسابەك ۇلىنىڭ ىسكەرلىگىنە ەل رازى. راس، جۇمات شانين اتىنداعى تەاتردىڭ جاڭا عيماراتىنان، وبلىستىق «وتىرار» كىتاپحاناسىنان ءجونسىز ۇنەمدەلىپ، جوسىقسىز قىسقارتىلعان قارجىلارعا بايلانىستى كىلتيپاندار كوزگە كورىنىپ، كوڭىلگە كىربىڭ تۇسىرەتىنىن دە جاسىرا المايسىز. اتتەڭ- اي، وزگە جاقتاردان قىسسا- داعى، قۇرىلىسشىلار قاسيەتتى ونەر وردالارىن قىسپاققا الماۋى كەرەك ەدى عوي. دەيتىندەر كۇرسىنەدى. قازىرگى كەزدەرى.
توعىزىنشى اكىمىڭىزدىڭ كەلگەنىنە توعىز اي تولىپ، ونىنشى ايىڭىزعا اياق باسىپ ۇلگەرىپتى. يننوۆاتسيالىق، ينۆەستيتسيالىق ىزدەنىستەر مولايىپ، كاسىپكەرلىكتىڭ كوكجيەكتەرى كەڭەيىپ كەلەدى. شىمكەنت شىرايلانا، اۋداندار مەن اۋىلدار رايلانا تۇسپەك. ءاربىر اۋداننىڭ ناقتىلى نەمەن اينالىساتىنى انىقتالدى. جەر جاعدايى سارالاندى. «قازىعۇرت» جۋرنالى قايتادان قالىڭداتىلىپ شىعا باستادى. بەيبىت اتامقۇلوۆتىڭ كومەگىمەن. وسى باسىلىمنىڭ تاپسىرىسىمەن ءبىز توعىزىنشى اكىمىڭىزدەن سۇحبات الدىق. كوپ جوبالاردىڭ جاسالىپ جاتقانىنا كوز جەتكىزدىك. «ادەبيەت الەمى» كەشەنىن سالۋدى كوزدەپ وتىرىپتى. جاڭا باسشى. وندا «ادەبيەتشىلەر ءۇيى»، «اقىن- جازۋشىلار اللەياسى» ورنالاسپاقشى. جاقسى مۇقابامەن، جاڭاشا ديزاينمەن وڭتۇستىك اقىن- جازۋشىلارىنىڭ تاڭدامالى تۋىندىلارىنان قۇرالعان 100 تومدىق جيناق شىعارىلماق. نەسى بار، جان جادىراتارلىق جاڭالىقتار عوي. قۋانا قۇپتادىق. قازجازوداق فيليالىنىڭ ديرەكتورى باقىتجان الديار باس رەداكتور بولىپ تابىلاتىن «قازىعۇرت» جۋرنالىنىڭ العاشقى سانىنا توعىزىنشى اكىممەن اڭگىمەمىزدى «ءسوز بەن ءىس: سىندارلى سۇحبات» دەگەن ايدارمەن جاريالادىق. ەڭ باستى ماسەلە سول ءسوز بەن ءىستىڭ الشاقتاماۋىندا عوي. بىلە بىلسەك. ءسوز بەن ءىستىڭ اراسى، حالىق پەن بيلىكتىڭ اراسى الىستاماسا دەگەن نيەتتەمىز ءبىز- داعى.
- اڭگىمەڭىزگە راقمەت!
سۇحباتتاسقان عالىمجان ەلشىباي.
«جاس الاش» گازەتى
