تاۋەلسىز قازاقستان تاريحى: ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيا - تەك نيەت قانا
ەلىمىز ءۇشىن وسىناۋ ۇلىق مەرەيتويدى مەرەكەلەۋ اياسىندا رەسپۋبليكا بويىنشا ۇلتتىق يدەولوگيانى ناسيحاتتاۋعا جانە قازاقستاندىق وتانشىلدىققا تاربيەلەۋ، قازاقستان حالقىنىڭ تاريحي- مادەني مۇراسىنىڭ تانىمالدىعىن ارتتىرىپ، تاراتۋ جانە مەملەكەتىمىزدىڭ جاڭا تاريحىنا قاتىستى دەرەكتەردى ناسيحاتتاۋ باعىتىندا اۋقىمدى شارالاردىڭ دا قولعا الىنىپ وتىرعاندىعى بەلگىلى.
بۇل رەتتە جاڭا قازاق مەملەكەتىن قالىپتاسىرۋ جولىنداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى - ۇلتتىڭ كوشباسشىسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازاربايەۆتىڭ جالپىعا تانىلعان ءرولى ايرىقشا قىزىعۋشىلىق تۋىنداتاتىندىعى ءسوزسىز. اسىرەسە، شيرەك عاسىر وتكەننەن كەيىن مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەلدى دامىتۋ كەلەشەگىنە قاتىستى ستراتەگيالىق كوزقاراسىن جانە ونىڭ دۇرىستىعى ءومىردىڭ ءوزى دالەلدەگەندىگىن وي ەلەگىنەن وتكىزۋ دە وزەكتى.
«قازاقپارات» حالىقارالىق اقپاراتتىق اگەنتتىگى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى - ۇلتتىڭ كوشباسشىسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازاربايەۆتىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ قالىپتاسۋى جولىنىڭ ءتۇرلى كەزەڭدەرىنە جازعان ءبىرقاتار كىتابىنىڭ نەگىزگى مازمۇنىمەن جانە مەملەكەت باسشىسى جايىندا وزگە اۆتورلار جازعان ەڭبەكتەرمەن ءوز وقىرماندارىن تانىستىرۋدى باستايدى.
***
بۇگىنگى وقىرمانعا 90- جىلدىڭ ورتاسىنا دەيىن سوڭعى كۇندەرىن وتكىزىپ جاتقان ك س ر و- نىڭ قۇرامىندا بولعان قازاقستان دامۋىنىڭ زايىرلى جولىنىڭ ەڭ باستاۋ ءساتى قىزىقتىراتىندىعى راس. ال ەلباسىنىڭ «تاۋەلسىزدىكتىڭ بەس جىلدىعى» دەپ اتالاتىن باياندامالار، ءسوز سويلەۋلەر مەن ماقالالار جيناقتالعان كىتابى ەگەمەندىگىمىزدىڭ ەلەڭ الاڭىن، ناقتى ايتقاندا 1991-1996 -جىلدار ارالىعىن قامتيدى.
«سول كۇنى، ياعني تامىزدىڭ 19 ىندا يانايەۆ تەلەفون سوقتى. تەگىندە، ر س ف س ر باسشىلىعىنىڭ بەلسەندى قارسىلىعىنا، موسكۆاداعى شيەلەنىستىڭ كۇشەيە تۇسۋىنە بايلانىستى الانداعان ول ءبىزدىڭ قولداۋىمىزعا ءۇمىت ارتۋعا تىرىسقان بولسا كەرەك. ءتىپتى مەنى باسقا رەسپۋبليكالاردا ءوزى باسقاراتىن كوميتەتكە ادال قارايدى دەگەنگە سەندىرىپ، تۋرا تەرىس حابارلاما بەرۋگە باردى (ايتپاقشى، ول بەلگىلى باسپا ءسوز كونفەرەنتسياسىندا دا وسىنداي تەرىس حابارلاما جاسادى). مەن يانايەۆقا ول قۇرعان توتەنشە جاعداي جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميتەت جانە ك س ر و پرەزيدەنتى مىندەتىن اتقارۋشى مىندەتىن ءوز موينىنا الۋى زاڭسىز ەكەنىن تۋرا ايتتىم، ك س ر و كونستيتۋتسياسىن تىكەلەي بۇزىپ وتىرعانىڭىزدى تۇسىنەسىز بە دەپ سۇرادىم؟ جالعان اتاقتى مالدانعان "وتاندى قۇتقارۋشى" جاعداي كونستيتۋتسيالىق نورمالارعا تولىق ساي كەلەتىن ءىس- قيمىل جاساۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى، كەيىن، بىلايشا ايتقاندا، ءبىراز كۇن وتكەن سوڭ ك س ر و جوعارعى سوۆەتى مۇنىڭ ءبارىن زاڭداستىرادى دەگەن ماعىنادا پىكىرىن ارسىزدىقپەن اشىق ايتتى.
مۇنداي جاۋاپتان كەيىن بۇلىكشىلەردىڭ شىن نيەتى جونىندە مەنىڭ جەكە باسىمدا ەشقانداي كۇدىك قالعان جوق. ءبىز وقيعالارعا ءوزىمىزدىڭ ءپرينتسيپتى باعامىزدى بەينەلەيتىن مالىمدەمە ازىرلەۋگە شۇعىل كىرىستىك. وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر، ول تامىزدىڭ 20 سىندا جاريالاندى.
توتەنشە جاعداي جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميتەت مۇشەلەرى دەرەۋ ءىس- قيمىلعا باستى. رەسپۋبليكاعا تەلەفون سوعۋ توقتاتىلدى. ورتالىق تەلەۆيزيا مەن گازەتتەرگە مەنىڭ مالىمدەمەمدى ەشبىر جاعدايدا جاريالاماۋ جونىندە ءامىر ءتۇستى. الايدا ءبىزدىڭ اۋزىمىزعا قاقپاق قويۋدىڭ ءساتى تۇسپەدى. ءبىزدىڭ باسپا ءسوز قىزمەتىمىز ءارتۇرلى بۇقارالىق حابارلاما قۇرالدارىنا، ونىڭ ىشىندە شەتەلدىك حابارلاما قۇرالدارىنا تەكستى جەدەل تۇردە بەرە ءبىلدى. قازاقستاننىڭ كەسىمدى ءسوزىن بۇكىل دۇنيەجۇزى ەستىدى.
بۇل اتالعان كىتاپتىڭ ەڭ باستاپقى بەتتەرىنەن ءۇزىندى. وندا قازاق ك س ر جوعارعى كەڭەسىنىڭ 1991 -جىلدىڭ 26 -تامىزىندا وتكەن سەسسياسىنداعى پرەزيدەنتتىڭ بايانداماسى دا قوسا بەرىلگەن.
ارينە، بۇگىنگى جاستار ءۇشىن يانايەۆتىڭ كىم ەكەندىگى، توتەنشە جاعداي جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميتەتتىڭ نە ەكەندىگى جانە ونىڭ ك س ر و كونستيتۋتسياسىن نەلىكتەن بۇزعاندىعى بەيمالىم، تۇسىنىكسىز ەكەندىگى بەلگىلى. دەگەنمەن، سول ءبىر قيىن- قىستاۋ كەزەڭنىڭ تاريحىنا قىزىعۋشىلىق تانىتقان كەز- كەلگەن ادام بۇل جايتقا قاتىستى ماتەريالداردى ينتەرنەتتەن تەز-اق تاۋىپ الادى. وسى ورايدا سول ۋاقىتتا كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىندا بولعان قازاقستان وداق باسشىلىعىنىڭ كونسەرۆاتيۆتى پيعىلداعى ءبىر بولىگىنىڭ بارلىق رەسپۋبليكالاردى ورتالىقتىڭ اشسا الاقانىندا، جۇمسا جۇدىرىعىندا ۇستاۋعا تىرىسقان ارام پيعىلىنا اشىق قارسى شىعا العان، مىعىم ۇستانىمى بار باسشىسى بولعاندىعىن اتاپ وتكەن وتە ماڭىزدى. توتەنشە جاعداي جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميتەت ءوز دەگەندەرىنە جەتىپ، ويلاعان ىستەرىن تولىق كولەمدە جۇزەگە اسىرا العان جاعدايدا ءبىز بۇگىنگى كۇنى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 25 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ وتە دە الماس ەدىك.
ءيا، ن. نازاربايەۆتى سول ءبىر ساياسي جاعداي اسا كۇردەلى كەزەڭدە توتەنشە جاعداي جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميتەت جەڭىسكە جەتكەن جاعدايدا ەتنوسارالىق قاقتىعىستارتىڭ ورىن الىپ، رەسپۋبليكاداعى جاعداي تۇراقسىزدانۋ ىقتيمالدىعى قاتتى الاڭداتقان ەدى. ءتىپتى، توتەنشە كوميتەت جەڭىسكە جەتپەگەننىڭ وزىندە جوعارىدان جاسالعان قىسىمنىڭ ءوزى- اق بارلىق ۇلتتىق رەسپۋبليكالاردىڭ حالقى قاتتى الاڭداتىپ، كوپشىلىگى بۇرىنعى ءتارتىپتىڭ ۇستەمدىك جاساعاندىعىن قالاي باستاعان بولاتىن.
«ەگەمەندى رەسپۋبليكانىڭ پرەزيدەنتى رەتىندە مەن ەڭ الدىمەن ناق ءبىزدىڭ تەرريتورياداعى تۇراقتىلىقتىڭ ساقتالۋى جونىندە قام- قارەكەت جاسادىم، ءوزىمنىڭ ەڭ باستى مىندەتىم اسكەرلەردى ەنگىزۋ ءۇشىن سىلتاۋ بەرەتىن قانداي دا بولسىن جانجالداردىڭ تۋۋىنا جول بەرمەۋدە دەپ ءبىلدىم. ال مۇنداي ءقاۋىپتىڭ، وزدەرىڭىز دە ءتۇسىنىپ وتىرسىزدار، بولۋى مۇمكىن ەدى. توتەنشە جاعداي رەسپۋبليكادا ەنگىزىلمەيتىنىن جانە قازاق كسر كونستيتۋتسياسىنا سايكەس بۇكىل وكىمەت بيلىگى تۇگەلىمەن جەرگىلىكتى جەرلەردەگى كەڭەس ورگاندارىنا تيەسىلى ەكەنىن جاريالادىم. مەن دەموكراتيا پرينتسيپتەرىنە ءوزىمنىڭ ادالدىعىمدى جانە باستالعان رەفورمانى جۇرگىزۋگە بەكەمدىگىمدى قۋاتتادىم. وقيعالاردىڭ بۇدان بىلايعى ءوربۋى ءبىزدىڭ ءىس- قيمىلدارىمىزدىڭ دۇرىستىعىن، ءبىز تاڭداعان، بارلىق ىقتيمال ءمان- جايلار ەسكەرىلگەن سارابدال ايقىندامانىڭ وتە- موتە دۇرىستىعىن دالەلدەدى»، - دەپ جازادى پرەزيدەنت.
قازاقستان كوشباسشىسى ءوزىنىڭ وسى ءسوز سويلەۋى كەزىندە تاعى ءبىر تەرەڭ ويدىڭ ۇشىعىن شىعارعان ەدى: «وتكەن جىلدىڭ وزىندە دە، رەسپۋبليكانىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيانى قابىلداۋدىڭ الدىندا، مەن دەكلاراتسيانىڭ - ونىڭ تەك نيەت بولىپ تابىلاتىنىن تالاي رەت ايتقان بولاتىنمىن. ءبىزدىڭ دەربەستىگىمىز ناقتى مازمۇنمەن تولىعۋى ءۇشىن ناقتى ناتيجەلەر قاجەت. ال ولار قازىر ازىرشە وتە از. مۇمكىن ءبىز ەكونوميكالىق جوبالاردى تالداپ جاساۋ سالاسىندا ىلگەرىلەپ كەتكەن شىعارمىز، الايدا ولاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ەشتەڭە دە ىستەلگەن جوق. وعان وبەكتيۆتى سەبەپتەردىڭ بولعانى دا ءسوزسىز. ەڭ باستىسى - بۇل وداقتىق شارتتىڭ، جەرگىلىكتى جەرلەردە تولىق ەكونوميكالىق دەربەستىكتىڭ، سونداي- اق رەسپۋبليكالار مەن ورتالىقتىڭ اراسىنداعى فۋنكتسيالار مەن مەنشىكتىڭ ارا- جىگىن اجىراتۋ ماسەلەسىندە ايقىندىقتىڭ بولماۋى».
پرەزيدەنت رەسپۋبليكا ەگەمەندىگىنىڭ بىردە- ءبىر، ءتىپتى ەڭ ەرەسەن ەرەجەسى دە وزدىگىنەن وڭ ناتيجە بەرە قويمايتىندىعىن اتاپ وتكەن. بۇل ورايدا اتقارۋشى وكىمەت ورگاندارىنىڭ ازىرلەنگەن ەكونوميكالىق ساياساتتى ناقتى ىسكە اسىرۋ جونىندەگى كۇن سايىنعى قاۋىرت جۇمىسى قاجەتتىگىن باسا ايتادى.
ەستەرىڭىزگە سالا كەتسەك، 1991 -جىلدىڭ 1 -جەلتوقسانىندا قازاقستاندا العاش رەت پرەزيدەنتتىك سايلاۋ ءوتتى. وعان دەيىن، ناقتى ايتقاندا، 1990 -جىلدىڭ ساۋىرىندە جاڭادان بەكىتىلگەن قازاق كسر پرەزيدەنتىنىڭ لاۋازىمىنا رەسپۋبليكا جوعارعى كەڭەسىنىڭ وتىرىسى بارىسىندا نۇرسۇلتان نازاربايەۆ سايلانعان- دى. 1991 -جىلعى سايلاۋ شىن مانىندە تاعدىرشەشتى مانگە يە بولدى. ويتكەنى، جالپى حالىق سايلاعان پرەزيدەنت بارىنشا زاڭدى مەملەكەت باسشىسى سانالادى.
بۇل باسىلىمدا نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ 1991 -جىلدىڭ 10 -جەلتوقساندا بولعان سالتاناتتى ماجىلىسىندە قازاق كسر پرەزيدەنتى قىزمەتىنە كىرىسۋگە بايلانىستى سويلەنگەن ءسوزى دە بەرىلگەن.
«تاريحتىڭ داڭعىل جولىنان قازاقستان دا شەت قالعان جوق. ونىڭ ەجەلگى جەرىندە كوپتەگەن مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار ءومىر ءسۇرىپ، ولار دا ادامدار سياقتى باسىنان بالالىق، جاستىق، كامەلەتتىك داۋىرلەردى وتكىزىپ، قۇلدىراۋ جانە كۇلدەن قايتا بوي كوتەرۋ داۋىرلەرىن باستان كەشىردى. تاريحتىڭ جاڭا ورالىمى ساتىندە قازاقستان حالىقتارى وزدەرىنىڭ باتىل تاڭداۋىن - وركەنيەتتى دەموكراتيالىق قوعامدى تاڭداپ الدى.
بىزگە شىن مانىندە ءومىردىڭ بۇكىل الەۋمەتتىك- ەكونوميكالىق ۋكلادىن تۇبەگەيلى تۇردە اۋىستىرۋ مىندەتى ءتۇر. ال ول، تاريح ايقىن تانىتقانىنداي، تەك ءبىرىڭعاي يدەيامەن عانا، سول ءۇشىن ادامدار ۋاقىتشا قيىندىقتارعا، ءتىپتى جەكەلەگەن ساتسىزدىكتەرتە دايىن بولۋ نيەتى يتەرمەلەگەن قوعامدا عانا ويداعىداي وتەدى.
ءبىز ءۇشىن بۇل يدەيا - ەركىن ەگەمەندى دەموكراتيالىق قازاقستان مەملەكەتى. رەسپۋبليكا ازاماتتارى قازاقتىڭ مىڭ جىلدىق تاريحىندا تۇڭعىش رەت ءوز پرەزيدەنتىن بۇكىل حالىق بولىپ سايلاي وتىرىپ، سول ءۇشىن جەلتوقساننىڭ 1 ىندە داۋىس بەرگەن بولاتىن. ەگەمەندىك تۋرالى ايتقاندا مەن قازاقستان تۇيىقتالعان سيستەما بولۋعا دايىندالىپ جاتىر دەگەندى ايتىپ تۇرعانىم جوق. ءمۇنىڭ ءوزى ساياسي جانە ەكونوميكالىق دەربەستىكتى جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىندىكتەرىنە زياندى اسەر ەتەتىنى ايقىن بولار ەدى.
قازاقستاننىڭ مۇنداي جاعدايىنىڭ بىرەگەيلىگى مەن قايتالانباستىعىن XVIII عاسىردىڭ ورتاسىندا بولشەكتەلگەن قازاق مەملەكەتتىگىن قالپىنا كەلتىرىپ، ىرگەلەس جاتقان مەملەكەتتەرمەن تاتۋ كورشىلىك قاتىناستاردى جولعا قويا بىلگەن كەمەڭگەر ابىلاي تۇسىنگەن بولاتىن. مۇنى ونىڭ ءىسىن جالعاستىرعان كەيىنگى ۇرپاقتار دا ءتۇسىندى.
بىزگە ءبىرىنشى كەزەكتە قانداي شارالار قولدانۋ قاجەت؟
ساياساتتا - بيلىكتى ايقىن بولۋمەن بايلانىستى قادامدار، كولبەۋ پرەزيدەنتتىك قۇرىلىمدار قۇرۋ، ال ول اتقارۋ ورگاندارىن باسقارۋدىڭ ۇيلەسىمدى جۇيەسىن جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
بۇل - دەپۋتاتتىق كورپۋس پەن جەرگىلىكتى كەڭەستەردىڭ داليىپ كەتكەن اپپاراتىن ءبىرشاما قىسقارتۋ قاجەتتىگىنە بايلانىستى رەسپۋبليكا جوعارعى كەڭەسىن كاسىپتىك پارلامەنت ەتىپ وبەكتيۆتى تۇردە قالىپتاستىرۋ.
بۇل - ساياسي پىكىر الۋاندىعىنا قولداۋ كورسەتە وتىرىپ، رەسپۋبليكانىڭ تەرريتوريالىق تۇتاستىعىنا قارسى باعىتتالعان ەكسترەميزم مەن ۇلتتىق ءدۇردارازدىقتى، جىكشىلدىكتى ۋاعىزداۋشى پارتيالار مەن قوزعالىستاردىڭ قىزمەتىنە ءسوزسىز تىيىم سالۋ.
بۇل - پراۆو ءتارتىبىن نىعايتۋ مەن زاڭدىلىقتى ساقتاۋ جونىندەگى باتىل ءىس- ارەكەتتەر.
بۇل - بارلىق قازاقستاندىقتار ءقۇقىعىنىڭ تەڭدىگى نەگىزىندە ۇلتارالىق كەلىسىمدى ساقتاۋ، مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ىرگەلى ءپرينتسيپى رەتىندە ساياسي تۇراقتىلىقتىڭ باسىمدىعى.
وسىنداي ساياسي ىرگەتاسسىز قازاقستاندى قازىرگى زامانعى وركەنيەتتىڭ ارناسىنا قوسۋ، باعانى بەيتاراپتاندىرۋدى، قارجى جاعىنان ساۋىقتىرۋدى، جەكەشەلەندىرۋدى، نارىقتىق ينفراقۇرىلىم قۇرۋدى، مەنشىكتىڭ بارلىق تۇرلەرىنىڭ تەڭ قۇقىقتىعىن كوزدەيتىن تەرەڭ ەكونوميكالىق وزگەرىستەردى جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىن ەمەس. ۇجىمدىق جانە جەكە كاسىپكەرلىك جولىنداعى كەز- كەلگەن بيۋروكراتتىق بوگەتتى جويۋ ماڭىزدى، ال ولار ەكونوميكالىق گۇلدەنۋدىڭ باستى قوزعاۋشىلارىنىڭ ءبىرى بولۋى كەرەك»، - دەدى مەملەكەت باسشىسى.
كورىپ وتىرعانىمىزداي، ەلدىڭ ودان ارى دامۋىنىڭ نەگىزگى باعىت- باعدارى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ەلەڭ- الاڭىندا- اق تاڭدالىپ قويعان. بۇگىنگى كۇنى دە بىزدەر بۇل سوزدەرى پرەزيدەنتتىڭ ءسوز سويلەۋلەرىندە ءجيى ەستيمىز جانە بۇل ويلاردى قازاقستان كونستيتۋتسياسى جولدارىنان، بارلىق باعدارلامالىق قۇجاتتار مەن زاڭ نورمالارىنان وقيمىز. بيلىك تارماقتارىن ءبولۋ، كاسىبي پارلامەنت قۇرۋ جوسپارلارىنىڭ جۇزەگە اسىرىلعاندىعىنا دا كۋامىز.
ەڭ باستىسى جوعارى بيىكتەرگە ۇمىتىلعان ەلىمىزدى، قازاقستاندىقتاردى، قوعامدى ۇيىستىرىپ، العا جەتەلەيتىن ورتاق يدەيا بار. ول «ماڭگىلىك ەل» جالپىۇلتتىق يدەياسى. ال قازاقستان حالقى ونى جۇزەگە اسىرۋ جولىندا ۋاقىتشا قيىندىقتارعا، ءتىپتى جەكەلەگەن ساتسىزدىكتەرگە دە قاراماستان دايىن دەپ نىق سەنىممەن ايتا الامىز.
قازاقستان ءوز تاۋەلسىزدىگىن جاريا ەتكەن سوڭ ەكى اپتادان كەيىن الماتىدا بۇرىنعى وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ 11 ەگەمەن مەملەكەتىنىڭ باسشىلارى باس قوستى. وسى كەزدەسۋ بارىسىندا ءوزىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگىن ەڭ سوڭعى بولىپ جاريا ەتكەن رەسپۋبليكا قازاقستاننىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ ءسوز سويلەپ، بۇل كەزدەسۋ كۇيرەگەن ۇلى دەرجاۆا مەملەكەتتەرىنىڭ جاڭا ىنتىماقتاستىعىنىڭ نەگىزگى بىرىكتىرۋشى بۋىنى بولارىنا سەنىم ارتاتىندىعىن ءبىلدىردى.
«ءسوز جوق، بۇرىنعى توتاليتارلىق مەملەكەتتىك جۇيەنى قيراتۋ بىزگە وڭايعا تۇسكەن جوق. ەكونوميكانىڭ داعدارىسى جانە ورتالىق باسشىلىقتىڭ تۇتاس ءبىر ورەسكەل ساياسي اعاتتىقتارى اسقىندىرىپ جىبەرگەن وسىناۋ وتە شەتىن پروتسەسس ورتادان تەپكىش كۇشتەردىڭ تەگەرشىگىن اينالدىرىپ جىبەرىپ، بۇرىنعى وداقتىڭ كەيبىر ايماقتارىنداعى ۇلتارالىق ارازدىقتى كۇشەيتىپ، ونى قاتەرلى شەگىنە جەتكىزدى. ءبىراق مەن ءارقاشان دا اقىل- ويدىڭ پاراساتتىلىعىنا سەندىم، ەرتە مە، كەش پە قازىرگى وركەنيەتتى نەگىزگى ارناعا مىندەتتى تۇردە قايتىپ ورالاتىنىمىزعا سەندىم. بۇكىل الەمدىك دامۋدىڭ باستى باعىتى ءبولىنۋ مەن وقشاۋلاۋ ارقىلى ەمەس، ينتەگراتسيالانۋ، بىرلەسۋ پروتسەسى ارقىلى جۇزەگە اسادى. ءبىزدىڭ بۇگىنگى كەزدەسۋىمىز - وسى اسا ماڭىزدى اقيقاتتى ورتاق ءتۇسىنۋىمىزدىڭ سەنىمدى كۋاسى.
الايدا، قانشالىقتى ايقىن بولعانىمەن يدەيادان ونىڭ جۇزەگە اسۋىنا دەيىنگى جولدىڭ ءوزى ۇزاق ءارى تايعاق بولىپ كەلەدى. ءبىز بىرلەسىپ ءومىر ءسۇرۋدىڭ ءارتۇرلى جوبالارىن تالقىلاۋ ءۇشىن تالاي رەت بىرگە جينالدىق. جاسىرمايمىن، كەيدە ماعان قاجەتتى تۇجىرىمداما تابىلعانداي بولىپ كورىنەتىن، تەڭ قۇقىقتىق جانە ءوزارا ءتيىمدى نەگىزدە بىرلەسۋگە قول سوزىمداي جەر قالعانداي بولاتىن. ءبىراق ءومىر ءوزىنىڭ وزگەرىستەرىن ەنگىزە وتىرىپ، ءبىزدىڭ ءبارىمىزدى دە ءومىردىڭ وبەكتيۆتى شىندىقتارىنا جاۋاپ بەرەتىن، ءبىر عانا ايقىن جانە جالعىز عانا مۇمكىن نۇسقانى بۇدان دا نەگىزدىرەك جانە تەرەڭىرەك ىزدەۋگە ءماجبۇر ەتتى. بۇگىن ارتىمىزعا بۇرىلىپ قاراپ، وتكەن جولىمىزدى باعالاي كەلىپ جانە ونىڭ باستى بەلگىلەرى وداقتىق شارتتىڭ كوپتەگەن جوبالارىن، نوۆووگاريەۆوداعى كەلىسىمدى، الماتىداعى ءبىرىنشى كەزدەسۋدى جانە باسقالارىن ەسكە الا كەلىپ، سولاردىڭ ءبارى دە بوسقا جاسالعان ءىس بولدى دەپ ايتا المايمىن. كەرىسىنشە ءبىزدىڭ ءارقايسىمىز جەكە- جەكە جانە ءبارىمىز بىرلەسىپ، بىزگە ءوزىنىڭ بولاشاعىن سەنىپ تاپسىرعان حالىقتاردىڭ تاعدىرى ءۇشىن ءبىز زور ساياسي، دەموكراتيالىق جانە ادامگەرشىلىك جەتىلۋ مەكتەبىنەن، اسا جوعارى جاۋاپكەرشىلىك مەكتەبىنەن وتتىك.
جيناقتالعان تاجىريبەنىڭ ارقاسىندا مەملەكەتتىك قۇرىلىستىڭ جانە مەملەكەتارالىق كارىم- قاتىناستىڭ قازىرگى مىندەتتەرىن تۇسىنۋدە اسا ماڭىزدى، مۇلدەم جاڭا دەڭگەيگە شىقتىق دەپ ايتا الامىز. ەڭ باستىسى، مەنىڭ كوزقاراسىمشا، بىزدە ءبىر- بىرىنە اۋەلدەن- اق تايتالاستىق جانە سەنىمسىزدىك يدەيالارىن اكەلەتىن ەتنوستىق، ءدىني جانە باسقا دا بەلگىلەر بويىنشا زياندى بولىنۋشىلىكتى بولدىرماۋعا مۇمكىندىك تۋدى. شىعىس پەن باتىستىڭ شىنايى دوستىق قارىم- قاتىناسى ءۇشىن ءبىر- بىرىنە قول الىستىرا وتىرىپ، ءبىز وقيعالاردىڭ بارىسىنا الاڭداي قاداعالاپ وتىرعان ءارتۇرلى ۇلتتاردىڭ ميلليونداعان ادامدارىنىڭ وتە قاجەتتى سۇراعىنا جاۋاپ بەرە الدىق دەپ ەسەپتەيمىن. ولاردىڭ كوپشىلىگى بۇگىن بويى سەرگىپ جانە سەنىممەن كەۋدەسىن كەرە دەم الدى عوي دەپ ويلايمىن.
ءبىز ءبىر- بىرىمىزگە قاراي جاسالعان قادامدى "جوعارىدان" ەشكىم ايتپاي- اق، ورتالىقتاعى "بەدەلدى اعانىڭ" جول نۇسقاعان ساۋساعىن كوتەرتپەي- اق جاساعانىمىزدى ەرەكشە قاناعاتتانعاندىقپەن اتاپ وتكىم كەلەدى. بولاشاق ىنتىماقتاستىقتىڭ سۋبەكتىلەرى عانا وسى كەزدەسۋدىڭ شىنايى ينيتسياتورلارى بولدى. مۇنىڭ ءوزى وسى دوڭگەلەك ۇستەل باسىندا وتىرعانداردىڭ ءبارىنىڭ دە ەركىمەن بولعانىنىڭ، ءبىزدىڭ تاتۋلىقتا جانە تاتۋ كورشىلىكتە ءومىر سۇرۋگە شىنايى ۇمتىلىسىمىزدىڭ، ءبىزدىڭ حالىقتارىمىزدىڭ تاتۋ- ءتاتتى ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن ىنتىماقتاستىققا شىنايى ۇمتىلۋىمىزدىڭ تاعى ءبىر ايقىن كورىنىسى بولىپ تابىلادى»، - دەدى ن. نازاربايەۆ.
سول كەزەڭدە- اق مەملەكەت باسشىسى يادرولىق قارۋ- جاراققا باقىلاۋ جاساۋ ماسەلەسى قاتتى الاڭداتقانىن دا بايقاۋعا بولادى. ويتكەنى، سول سول مىنبەردەن ەلباسى العاش رەت قازاق ەلىن يادرولىق قارۋسىز مەملەكەتكە اينالدىرۋ ويىن جەتكىزگەن بولاتىن. بۇگىندە ءبىز بۇل شەشىمنىڭ قانشالىقتى پاراساتتى شەشىم بولعانىن انىق بىلەمىز. قازاقستان مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءدال وسى قادامىنىڭ ارقاسىندا الەمدىك قوعامداستىق الدىندا زور سەنىمگە يە بولىپ، بەدەلى ارتىپ وتىر. ماسەلەن، قازاقستان اۋماعىندا حالىقارالىق يادرولىق وتىن بانكىنىڭ قۇرىلۋى دا تالاي جايتتى اڭعارتسا كەرەك.
«سوڭعى ۋاقىتتا قابىلدانعان قۇجاتتارعا جانە ەگەمەندى رەسپۋبليكالار باسشىلارىنىڭ مالىمدەمەلەرىڭە قاراعاندا، ءبىزدىڭ يادرولىق قارۋعا ءبىرىڭعاي باقىلاۋ ورناتۋ جانە ستراتەگيالىق تەجەۋ اسكەرلەرىنە بىرلەسكەن كوماندوۆانيە قۇرۋ جونىندە ورتاق كوزقاراس ۇستانىپ وتىرعانىمىز قۋانىشتى. يادرولىق قارۋدى ءبىرىڭعاي باسقارۋ جانە ونى تاراتۋدان باس تارتۋ، ماگاتە- ءنىڭ نورمالارىن ساقتاۋ جانە جاڭا تاۋەلسىز مەملەكەتتەردىڭ باتىس ەلدەرىمەن جاپپاي قىرىپ- جوياتىن قارۋدى تاراتپاۋ جونىندەگى ىنتىماقتاستىعى ءبىزدى دۇنيەجۇزىلىك قوعامداستىقتىڭ تانۋى ءۇشىن قاجەتتى شارت بولىپ تابىلادى.
قازاقستان ءۇشىن، جالعىز ول ءۇشىن عانا ەمەس، تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ مارتەبەسىنە يە بولۋ باسىم ەكەنىن، يادرولىق دەرجاۆا رەتىندە حالىقارالىق تانىتۋعا قول جەتكىزۋدەن گورى كەلەشەكتە ءوز تەرريتورياسىن يادرولىق قارۋسىز ايماق دەپ جاريالاپ، ب ۇ ۇ- عا مۇشە بولۋدىڭ اناعۇرلىم باسىم ەكەنىن ەرەكشە اتاپ كورسەتكىم كەلەدى» ، - دەپ مالىمدەگەن ەدى ق ر پرەزيدەنتى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا قازاقستان پرەزيدەنتى قولعا العان تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە - بۇل تاعدىردىڭ ءتۇرلى تەپەرىشىنەن كەيىن باس ساۋعالاپ جات جۇرتقا كەتكەن وتانداستارىمىزدى ەلگە ورالتۋ باستاماسىن كوتەرۋى. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ەلىمىزدە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان مۇنداي باعدارلاما الەمنىڭ ساۋساقپەن سانارلىق قانا ەلدەرىندە بار. تاۋەلسىزدىك جىلدارى ىشىندە ميلليونعا جۋىق قازاق الەمنىڭ ءارتۇرلى ەلدەرىنەن اتامەكەنىنە ورالىپ، قازاق ەلىنىڭ ازاماتى اتاندى. بۇل رەتتە 1992 -جىلدىڭ 1 -قازانىندا وتكەن دۇنيەجۇزى قازاقتارى قۇرىلتايىنىڭ سالتاناتتى ماجىلىسىندەگى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ سويلەگەن ءسوزىنىڭ استارىندا تالاي قۇنارلى وي جاتقانىن بايقاۋ قيىن ەمەس.
«جيىرماسىنشى عاسىر قازاق حالقىنا نە بەردى دەگەن ماسەلە توڭىرەگىندە قىم- قيعاش پىكىر بار. ءيا، كەشەگى ناسيحات جەتپىس جىل بويى كەڭەس وكىمەتى قازاققا ۇدايى تەك باقىت نۇرىن سەبەلەپ كەلدى دەپ ۇيرەتتى. ونىڭ قانشالىقتى راستىعىن تاريحتىڭ ءوزى دالەلدەپ بەرىپ وتىر. ءبىراق سولاي دەي تۇرا، قازاق حالقىنىڭ 1917 -جىلدان بەرگى تاريحىن جوققا شىعارۋعا دا بولمايدى. باسقاسىن ايتپاعاننىڭ وزىندە، وتكەن عاسىردا قايتادان ءۇش تاراپقا كۇشتەپ ءبولىنىپ، ۇلتتىق، تەرريتوريالىق تۇتاستىقتان ايىرىلىپ قالعان ەلىمىز بەن جەرىمىزدىڭ رەسپۋبليكا بولىپ قۇرىلۋى، اۋماعى قالپىنا كەلتىرىلىپ، شەكاراسىنىڭ رەسمي تۇردە بەكىتىلۋى كەڭەس وكىمەتىنىڭ العاشقى جىلدارىندا جۇزەگە اسقانىن، مۇنىڭ ءوزى قازىرگى تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدى زاڭداستىرۋدا بىردەن- ءبىر نەگىز بولىپ وتىرعانىن قالاي ەسكەرمەي كەتە الامىز؟! مەن وتكەننىڭ ءبارىن قارالاپ، اتا- بابالارىمىزدىڭ جاساپ كەتكەن ەڭبەگىن تۇگەل جوققا شىعارۋدان اۋلاق بولعىم كەلەدى. قالاي بولعاندا دا بۇل تاريح - ءوز تاريحىمىز.
بۇگىنگى دەڭگەي- دارەجەمىزدىڭ ءوزى سونشالىقتى تومەن دەي المايمىز. ەگەمەندى ەل بولىپ حالقىمىز ءوز ەركىمەن دەموكراتيالىق ءتۇرعىدا تۇڭعىش پرەزيدەنتىن سايلادى. مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىمىز جاريالانعالى بەرى جىلعا دا تولمايتىن ۋاقىت ىشىندە قازاقستاندى الەمنىڭ جۇزدەن استام ەلى تانىدى، ەلىمىز ءبىرقاتار اسا بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمدارعا، ونىڭ ىشىندە بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا، حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنا مۇشە بولىپ قابىلداندى. تاياۋدا ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىزدىڭ دەلەگاتسياسى وسى لاۋازىمدى حالىقارالىق قاۋىمداستىق - بۇۇ باس اسسامبلەياسىنا تۇڭعىش رەت قاتىسادى. عارىشقا قازاق جىگىتى ۇشىپ، ۇلتتىڭ مەرەيىن ءبىر كوتەرىل تاستادى. جاڭادان ەلتاڭبامىزدى، تۋىمىزدى بەلگىلەدىك. اياۋلى انا تىلىمىزگە - باي ءارى قۇنارلى قازاق تىلىنە مەملەكەتتىك مارتەبە بەرىلدى. ەلدى مەكەندەردىڭ تاريحي اتاۋلارى قايتارىلۋدا، حالىقتىڭ ءبىرتۋار ۇلدارىنىڭ اتى ارداقتالىپ، مەرەيتويلارى وتكىزىلۋدە.
قىسقاسى، تۋعان جەرىمىزدە تالاي- تالاي وركەندى وزگەرىستەر، جان جادىراتار جاقسى جاڭالىقتار بار.
ەڭ باستىسى - تاتۋ- ءتاتتى ىنتىماعى جاراسقان كوپ ۇلتتى حالقىمىز بار. ەل دەگەندە، جەر دەگەندە بىلەگىن سىبانىپ ىسكە دايىن تۇرعان ازاماتتارىمىز بار. سان عاسىرلار بويى تالاي تەپەرىشتى كورسە دە جايساڭ جانىن، اسەم ءانىن، كۇمبىر كۇيىن، ادەمى ادەت-عۇرپىن، تازا ءتىلىن ساقتاعان ءۇلتىمىز بار. قانداس، جانداس باۋىرلارىمىزدىڭ قازاققا ەجەلدەن ءتان قوناقجايلىلىقتى، سۇيەگىمىزگە، سانامىزعا سىڭگەن مەيىرىمدىلىكتى امان الىپ قالعانىنا وسى قۇرىلتاي كۇندەرى ابدەن كوزدەرىڭىز جەتەدى دەپ ويلايمىن. بۇل باعىتتا، اسىرەسە سوڭعى جىلداردا، قىرۋار ءىس تىندىرىلدى. قازاقى قالپىمىزعا قايتا كەلىپ، تاريحىمىزدى تارازىلاپ، جوعالتقانىمىزدى تۇگەندەپ، ءتىلىمىزدى، ءدىنىمىزدى جاڭعىرتىپ جاتقانىمىزدىڭ كۋاسى بولاسىزدار. قازاقتىڭ وزىندىك ۇلتتىق قاسيەتتەرىنىڭ قايتا قالىپتاسۋىنا قامقورلىق جاساۋ - مەنىڭ پرەزيدەنتتىك تە، پەرزەنتتىك تە پارىزىم.
وسى تۇستا باسىن اشىپ ايتاتىن ءبىر جاي بار. ءار ازاماتتىڭ ءوز ۇلتىنىڭ كوركەيۋىن، نىعايۋىن ارمانداۋى زاڭدى. ءبىراق وعان رەسپۋبليكاداعى وزگە ۇلت وكىلدەرىن، اسىرەسە ورىس ۇلتى وكىلدەرىن كەمسىتۋ، شەتتەتۋ، مۇقاتۋ ارقىلى جەتەمىن دەمەۋ كەرەك. حالقىمىزدىڭ باسىنان وتكەن ازاپ پەن مەحناتقا رەسپۋبليكادا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان وزگە ءۇلتتاردىڭ وكىلدەرى كىنالى ەمەس. وعان سول كەزدەگى ساياسات كىنالى، سونداي ساياسات ۇستانعان قوعام كىنالى. رەسپۋبليكاداعى قازىرگى ۇلتارالىق جاراسىم احۋالىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاي ءبىلۋ - بارلىق ۇلتتىڭ، ءاربىر ازاماتتىڭ ەڭ جاۋاپتى مىندەتى. قازاقستانداعى ۇلتارالىق جاراستىقتىڭ نەگىزگى ۇيتقىسى بولۋ مىندەتىن الدىمەن وسى اتامەكەننىڭ يەسى - قازاق حالقى ءوز موينىنا الۋى كەرەك. ويتكەنى حالقىمىز ۇلتارالىق جاراستىقتى، سىرتقى دۇنيەمەن ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىقتى جۇزەگە اسىرا السا عانا ءوزىنىڭ وركەنيەتتى مەملەكەتىنە يە بولا الادى. باسقاداي باعىت ۇستانار بولساق، وندا ءبىز تۇيىققا تىرەلەمىز، تالاي تاعدىردىڭ وبالىنا قالامىز، قازىرگى ابىرويلى اتىمىزدان ايىرىلامىز، ءيسى قازاقتىڭ دارحان كوڭىلىنە كولەڭكە تۇسىرەمىز. تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنداعى ۇلت پەن ۇلت جاعا جىرتىسقان رەسپۋبليكالاردا قانداي قانقاساپ قىرعىن بولىپ جاتقانىن وزدەرىڭىز دە ەستىپ- ءبىلىپ جۇرگەن شىعارسىزدار. ىلايىم، سونداي كەساپاتتىڭ بەتىن اۋلاق قىلسىن!» - دەدى ق ر پرەزيدەنتى.
سول ءبىر جىلدارى قازاقستاننىڭ ءوز تاۋەلسىزدىگىن ساقتاپ قالاتىندىعىنا شەك كەلتىرىپ، ەگەمەن مەملەكەت رەتىندە قالىپتاساتىندىعىنا كۇدىكپەن قاراعانداردىڭ دا قاتارى مول بولاتىن. ءتىپتى، كەيبىرى جەرىمىزدە ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق قاقتىعىستاردىڭ وشاعىنا اينالادى دەپ دە سوققان ەدى. مىنە سوندىقتان دا پرەزيدەنت ءوز سوزىندە تاريحي بولاشاعىمىز ءۇشىن وسىناۋ جاۋاپتى ساتتە بارشامىز سانالىلىق پەن پاراساتتىلىق كورسەتىپ، بايسالدىلىق پەن ۇستامدىلىق ساقتاۋعا بورىشتى ەكەندىگىمىزدى، رەسپۋبليكامىزدىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگىن، ۇلتارالىق قاتىناستىڭ وتە نازىك ماسەلە ەكەنىن ۇدايى ەسكەرۋ قاجەتتىگىن باسا ايتقان بولاتىن: «بۇل دۇنيەدە ءبىزدىڭ ءبىر عانا وتانىمىز بار، ول - تاۋەلسىز قازاقستان. ءبىز تۋعان مەملەكەتىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن باياندى ەتۋگە، قۋاتىن ارتتىرۋعا، ونىڭ يگىلىگىنە، حالىقارالىق قوعامداستىقتا ابىرويىنىڭ وسۋىنە ادال قىزمەت ەتۋگە پارىزدارمىز. ول ءۇشىن ءاربىر ازامات ەلىمىزدىڭ تۇتاستىعىن، جەرىمىزدىڭ بۇتىندىگىن، حالىقتارىمىزدىڭ جاراستىعىن امان ساقتاي ءبىلۋ قانشالىقتى ۇلكەن تاريحي جاۋاپكەرشىلىك ەكەنىن جان- تانىمەن سەزىنۋى كەرەك. بۇل جاۋاپكەرشىلىكتى مەن رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى رەتىندە دە، قازاق حالقىنىڭ ءبىر پەرزەنتى رەتىندە دە تولىق سەزىنەمىن دەپ سىزدەردى سەندىرەمىن! حالقىمىزدا "بولىنگەندى ءبورى جەيدى" دەگەن ماقال بار. وسى ۋاقىتقا دەيىن بولىنگەننەن، جىكتەلىپ، جىلىكتەنگەننەن كورگەن زياننان باسقا تاپقان پايدامىز جوق. ءبىز دۇنيەجۇزى قازاعىن الماتىعا ادىلەتسىزدىكتى دە، قاسىرەتتى دە، قۋعىن- سۇرگىندى دە كوپ كورگەن حالىقتىڭ ەندى باسى قوسىلسا ەكەن دەپ جيناپ وتىرمىز.
ءبىرىڭدى، قازاق، ءبىرىڭ دوس.
كورمەسەڭ ءىستىڭ ءبارى بوس، -
دەپ اباي ايتقانداي، باسىمىزدىڭ قوسىلاتىن، ۇلتتىق وي- سانانىڭ بيىكتەپ، تۇتاساتىن مەزگىلى ابدەن جەتتى.
ۇلى اباي ايتقان وزگە مىندەرىمىزدەن دە ارىلاتىن، اسىرەسە ەجەلدەن قالماي، جانىمىزدى جەپ كەلە جاتكان كۇنشىلدىكتى، باقاستىقتى، جەل سوزگە ەرۋشىلىكتى، ەنجارلىقتى قوياتىن كەزىمىز جەتتى. وزىنە ءوزى سىن كوزىمەن قارامايتىن حالىق بولاشاعىنا كوپ ءۇمىت ارتا المايدى. ءبىز بويىمىزداعى وزىعىمىزدان ۇيرەنىپ، توزىعىمىزدان جيرەنە بىلسەك قانا وركەنيەتتى مەملەكەت، ەڭسەلى ەل بولامىز».
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاريحىنداعى ەڭ قيىن كەزەڭ بولعانى ءسوزسىز. جۇمىسسىزدىق پەن ينفلياتسيا، قىلمىستىڭ ارتۋى، ازاماتتاردىڭ ەلدەن جاپپاي كەتۋى جانە باسقا دا پروبلەمالار ن. نازاربايەۆتىڭ باسشىلىعىمەن جۇرگىزىلگەن كۇردەلى ساياسي جانە ەكونوميكالىق رەفورمالاردىڭ باستاۋ الۋىنا تۇرتكى بولدى. 1995 -جىلدىڭ 29 -ساۋىرىندە رەفەرەندۋم ءوتىپ، وندا حالىقتىڭ باسىم بولىگى پرەزيدەنتتىڭ ۇستانىپ وتىرعان باعىت- باعدارىنا سەنىم ارتا وتىرىپ، وكىلەتتىگىن 2000 -جىلعا دەيىن ۇزارتۋدى جاقتادى.
رەفەرەندۋمنىڭ قورىتىندىسىنا وراي ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىندا كۋالىك تاپسىرۋ راسىمىندە ءسوز سويلەگەن مەملەكەت باسشىسى: «بۇل مەن ءۇشىن اسا تەبىرەنىستى ءسات. ويتكەنى مەن قولىما ءوزىمنىڭ پرەزيدەنت رەتىندەگى وكىلەتتىكتەرىمنىڭ ەكى مىڭىنشى جىلعا دەيىن ۇزارتىلعانىن ايعاقتايتىن قۇجات قانا ەمەس، گۇلدەنىپ- كوركەيگەن مەملەكەت ورناتۋعا باعىتتالعان كۇش- جىگەرىمدى قازاقستاندىقتاردىڭ تولىق قولدايتىنىن دالەلدەيتىن كۋالىك الىپ تۇرمىن. مەن بۇل قۇجاتتى بارلىق ىستەرىم مەن ماقسات- مۇراتتارىمنىڭ ەڭ باستىسى - ادامداردىڭ يگىلىگىنە، قازاقستاننىڭ مۇددەلەرىنە قىزمەت ەتەتىنىنە الدىن الا كورسەتىلگەن زور سەنىم رەتىندە قابىل الامىن.
رەفەرەندۋمعا كەلگەندەردىڭ بارىنە دە: سونىڭ ىشىندە ماعان سەنىم كورسەتكەندەرگە دە، قارسى داۋىس بەرگەندەرگە دە تاعى دا شىن جۇرەكتەن راقمەت ايتامىن، ال قارسى داۋىس بەرگەندەردىڭ پىكىرىن ءوز ىستەرىمنىڭ ناقتى ناتيجەلەرىمەن وزگەرتۋگە تىرىسامىن.
ءيا، حالىقپەن تىكە ءتىل قاتىسۋ - كەز كەلگەن ساياساتشى ءۇشىن جەڭىل سىن ەمەس. نەسىن جاسىرايىن: رەفەرەندۋم قارساڭىندا قاتتى تولقىدىم، كوپ نارسەلەردى وي ەلەگىنەن وتكىزدىم، اسىرەسە جۇزەگە اسىرا الماعان نەمەسە ويلاعانىمداي ەتىپ ورىنداي الماعان ىستەرىمدى سارالاپ، جىبەرگەن كەمشىندەرىمە ءۇڭىلدىم... دەگەنمەن، رەفەرەندۋمنىڭ العاشقى قورىتىندىلارى دا، ەندىگى جەردە رەسمي قورىتىندىلارى دا كوپ ۇلتتى قازاقستان حالقىنىڭ نارىقتىق ەكونوميكاعا كوشۋگە، ازاماتتىق تاتۋلىق پەن ۇلتارالىق تۇراقتىلىقتى نىعايتۋعا، قۇقىقتىق ءتارتىپتى كۇشەيتىپ، رەسپۋبليكا ازاماتتارىن ولاردىڭ ءومىرى مەن مەنشىگىنە قانداي دا ءبىر قول سۋعۋشىلىقتان قورعاۋعا دەگەن ءبىز جۇرگىزىپ جاتقان باعىتتى ءسوزسىز قولدايتىنىن پاش ەتتى. ءبىز الداعى ۋاقىتتا دا وسى ايقىن باعدارلاردى ۇستاناتىن بولامىز.
قازاقستاندىقتارعا قازىر اۋىر ءتيىپ تۇر: ەكونوميكالىق داعدارىس حالىقتىڭ، اسىرەسە ونىڭ تۇرمىس كۇيى تومەن جىكتەرىنە، كوپ بالالى وتباسىلارىنا، ارداگەرلەرگە، مۇگەدەكتەرگە سالقىنىن قاتتى تيگىزىپ وتىر. ولارعا باسىرەلى كومەك كورسەتۋ ءۇشىن مۇمكىن بولعاننىڭ ءبارىن ىستەمەكپىز. ءتىپتى وڭايعا تۇسپەيتىن وسىنداي جاعدايدىڭ وزىندە ادامدار تاتۋلىق پەن كەلىسىمسىز، نارىقتىق ەكونوميكاعا، قازاقستاننىڭ دۇنيەجۇزىلىك قوعامداستىققا كىرىگۋىنە باسقاداي بالاما جوق ەكەنىن تۇسىنبەيىنشە، گۇلدەنىپ- كوركەيگەن مەملەكەت ورناتۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن وتە جاقسى ۇعىنىپ وتىر. رەفەرەندۋمنىڭ قورىتىندىلارى مۇنى ايقىن قۋاتتاپ بەردى.
ماعان قانشالىقتى زور جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەتىنىن تۇسىنەمىن. مۇنىڭ ءوزى اسىرە قىزىل سوزدەر ەمەس: رەفورمالاردى تەرەڭدەتۋ جونىندە ودان ءارى جۇمىس ىستەپ قانا قويماي، سونىمەن بىرگە وتكەندە جول بەرىلگەن كوپتەگەن زاندىق بوساڭدىق- باياۋلىقتار مەن كەمشىندەردى، بىلايشا ايتقاندا، كوش ۇستىندە تەزىرەك تۇزەۋىمىزگە تۋرا كەلەدى. البەتتە، وسىنىڭ ءبارىن باستى ماقساتىمىزدى - ادام مۇددەلەرىن، ونىڭ ءقۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن اسقاق قوياتىن كۋاتتى، نارىقتىق، دەموكراتيالىق، زايىرلى مەملەكەت ورناتۋدى نازاردا ۇستاي وتىرىپ، جۇزەگە اسىرۋ قاجەت»، - دەدى.
1995 -جىلدىڭ ماۋسىمىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان بىرەگەي ينستيتۋت - قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ 2- سەسسياسى ءوتتى. ءبىزدىڭ بۇگىنگى ومىرىمىزدەگى اسسامبلەيانىڭ ءرولى بارلىعى ءۇشىن دە جاقسى تانىس. سوندىقتان دا وسىناۋ فورۋمدا پرەزيدەنتتىڭ تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى كەزەڭدەگى العاشقى قورىتىندىلارى جايىندا سويلەگەن سوزدەرى دە بارىنشا ماڭىزدى.
رەسپۋبليكا حالقىنىڭ پرەزيدەنت وكىلەتتىگىن ۇزارتۋدى قالاپ، داۋىس بەرۋى بۇدان بىلاي دا تۇراقتىلىقتىڭ، ۇلتارالىق جاراسىم مەن ازاماتتىق كەلىسىمنىڭ ساقتالۋى ءۇشىن، ساياسي باعىت- باعدارىمىزدىڭ اۋىتقىماۋى ءۇشىن، جالپى العاندا، ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك سالالارداعى جۇرگىزىپ كەلە جاتقان ن. نازاربايەۆ ستراتەگياسى ءۇشىن بەرىلگەن داۋىس دەپ تۇسىنگەن ءجون.
«ازاماتتاردىڭ رەفەرەندۋمعا جاپپاي قاتىسۋى، ولاردىڭ كوزقاراستارى مەن پىكىرلەرىنىڭ ۇيلەسۋى جاڭا عاسىر باستالعانعا دەيىن ەلدەگى ساياسي تۇراقتىلىق ءۇشىن نەگىز جاساپ، مەملەكەت باسشىسىنىڭ الدىنان تاكتيكالىق قانا ەمەس، سونىمەن بىرگە بەلگىلى دارەجەدە ستراتەگيالىق كەڭىستىك اشتى، ءجۇرىپ وتكەن جولىمىزدى وي ەلەگىنەن وتكىزۋگە جانە بۇدان بىلايعى ىلگەرىلەۋىمىزدىڭ باعدارلارىن ايقىنداۋعا مۇمكىندىك بەردى. 1992 -جىلعى "قازاقستاننىڭ ەگەمەن مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسۋى مەن دامۋىنىڭ ستراتەگياسىندا"، سونداي- اق 1993 -جىلعى "قوعامنىڭ يدەيالىق بىرىگۋى - قازاقستان دامۋىنىڭ كەپىلى" دەگەن ەڭبەگىمدە جاريالاعان باستى ماقساتتارىم وزگەرىسسىز قالا بەرمەك. وسى باسىم باعىتتاردى ەسكە سالا كەتەيىن. ولار: رەفورمالاردى ويداعىداي جۇزەگە اسىرۋدىڭ ءسوزسىز ساياسي شارتى رەتىندە تۇراقتىلىق پەن ۇلتارالىق تاتۋلىقتى قامتاماسىز ەتۋ؛ مەنشىكتىڭ مەملەكەتتىك جانە مەملەكەتتىك ەمەس نىساندارىن قامتيتىن الەۋمەتىك رىنوكتىق ەكونوميكانى قالىپتاستىرۋ؛ ادامنىڭ ەكونوميكالىق ەركىندىگىنىڭ ءپرينتسيپىن جۇزەگە اسىرۋعا قاجەتتى قۇقىقتىق شارتتار مەن پراكتيكالىق بازا جاساۋ؛ ءوزىنىڭ بارلىق ازاماتتارىنىڭ جەتكىلىكتى ءال- اۋقات دارەجەسىن قامتاماسىز ەتەتىن قوعام قۇرۋ؛ قازاقستاننىڭ ەتنوستىق ەرەكشەلىگىن دامىتۋ مەن ۇلتتىق- مادەني سان الۋاندىعىن ساقتاۋ؛ دەموكراتيالىق وزگەرىستەردى تەرەڭدەتۋ، ساياساتتا الۋان پىكىرلىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ؛ ادامنىڭ ەركىندىگى مەن قۇقىقتارىن ساقتاۋ، دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكادا بەكەم شەپتەرگە يە بولۋ نەگىزىندە قازاقستاننىڭ دۇنيەجۇزىلىك قوعامداستىقتاعى لايىقتى بەدەلىن قالىپتاستىرۋ؛ قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلىمىن پرەزيدەنتتىك سيپاتتاعى دەموكراتيالىق رەسپۋبليكاعا اينالدىرۋ»، - دەدى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى ەكونوميكالىق جۇيەدە، ادامداردىڭ ساناسىندا جانە قوعامنىڭ الەۋمەتتىك ءقۇرىلىمىندا وتە كوپ نارسەلەر وزگەرىپ كەتكەندىگىن ايتا كەلە، ءۇش- ءتورت جىلدا ءجۇرىپ وتكەن جولىمىزعا كوز جۇگىرتە وتىرىپ، ونىڭ حالىق پەن مەملەكەت ءۇشىن تاريحي ءمانى جاعىنان ونداعان جىلدارعا پارا-پار ەكەندىگىن باسا ايتتى.
«ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىز كۇشتى مەملەكەت قۇرۋ بولىپ تابىلادى، ءبىراق ول ءبارىن جانىشتايتىن كۇش ەمەس، بارشا جۇرت مويىنداعان دەموكراتيالىق بوستاندىقتار مەن مۇراتتاردىڭ نەگىزىندە ازاماتتاردى قورعايتىن قۇرال بولۋعا ءتيىس. ءبۇل ورايدا جول بىرەۋ عانا - مەملەكەتتىڭ مەنشىككە دەگەن مونوپولياسىن بەلگىلى دەڭگەيگە دەيىن شەكتەۋ، ونىڭ باسقا تۇرلەرىن دامىتۋ جانە ءاربىر ازاماتقا كاسىپكەرلىك ەركىندىگىن بەرۋ.
وسىعان بايلانىستى ءالى كۇنگە دەيىن "كەڭەستىك كۇپىدەن" شىعا الماي، مەملەكەتتىك سەكتوردىڭ مۇددەلەرىن قورعايتىن ادۆوكاتتار سياقتى بولىپ وتىرعان ۇكىمەتكە، مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولارعا سىن ايتقان ءجون. ولار مەنشىكتىڭ باسقا تۇرلەرىمەن تىعىز اينالىسىپ، جەكە بيزنەسكە كومەكتەسۋى قاجەت. زاڭدار بۇعان مۇمكىندىك بەرىپ قانا قويماي، سوعان ىنتالاندىرىپ تا وتىر.
ەكونوميكاداعى پايدا بولعان جاقسارۋدىڭ جەمىستەرىن حالىقتىڭ الەۋمەتتىك قورعالماعان جىكتەرىنىڭ، ەڭ الدىمەن - تابىسى از، ەڭبەككە جارامسىز ازاماتتاردىڭ، زەينەتكەرلەر مەن وقۋشىلاردىڭ كوكەيتەستى مۇقتاجدارىن قاناعاتتاندىرۋعا ءجۇمساعان ءجون. ال باسقالارىنا كەلەتىن بولساق، مۇندا مەملەكەت ەڭبەكتە جانە شىعارماشىلىقتا ءوزىن- ءوزى كورسەتۋى ءۇشىن ولاردىڭ ەكونوميكالىق دەربەستىگىن قامتاماسىز ەتۋگە مىندەتتى»، - دەپ سيپاتتادى مەملەكەت باسشىسى مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى قارىم- قاتىناسقا قاتىستى تۋىنداعان جاعدايعا وراي.
ق ر پرەزيدەنتى وسىنىڭ ءبارىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك بيۋدجەتتى جۇيەلى جانە سەنىمدى تۇردە تولىقتىرىپ وتىرۋ كەرەكتىگىن، بۇل تۇستا بارىنشا رەتتەلگەن سالىق جۇيەسى شەشۋشى ءرول اتقارۋعا تيىستىگىن باسا ايتتى. سالىق قىسپاعىنىڭ سالماعى حالىقتىڭ ەكونوميكالىق بەلسەندىلىگىن ءتۇنشىقتىرىپ، قازىنانىڭ كىرىسىن قىسقارتاتىنداي شەكتەن اسىپ كەتپەۋگە تيىستىگىن ەسكەرتتى.
ءدال وسى جيىندا پرەزيدەنت ەكونوميكالىق ورلەۋدى قامتاماسىز ەتۋ جانە وسىنىڭ نەگىزىندە - حالىقتىڭ جاقسى تۋرمىسقا قول جەتكىزۋى ءۇشىن 1996-2000 -جىلدارعا ارنالعان ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك دامۋدىڭ ينديكاتيۆتى جوسپارىنىڭ جوباسىن جاساۋدى تاپسىرعانىن ايتتى. بۇل قۇجات قازاقستان حالقىنىڭ تۇرمىس دەڭگەيىن كەمىندە ەكى ەسە كوتەرۋ، 1998 -جىلعا قاراي ينفلياتسيانىڭ جىل سايىنعى ءوسۋ قارقىنىن 10 پروتسەنتكە دەيىن ازايتۋ، 1996 -جىلعا دەيىن ءوندىرىستىڭ ورلەۋىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن قاجەتتى شارالاردى ايقىنداۋعا ءتيىس بولدى. جاسالىپ جاتقان وسى باعدارلامادا شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ تيىمدىلىكپەن ءجۇمىس ىستەۋى، جەكەمەنشىك كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ ءۇشىن قاجەتتى جاعدايلار مەن ينفراقۇرىلىمدى قالىپتاستىرۋ بەلگىلەندى. سونداي- اق بۇل جەردە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ جۇيەسىن وڭتايلى ەتۋگە، وعان نەعۇرلىم ناقتىلىق بەرۋگە، سونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارى اراسىندا مىندەتتەمەلەردى ايقىن بولۋگە جانە جەرگىلىكتى ورگاندارعا حالىققا قىزمەت كورسەتۋ مىندەتتەرىن بەرۋگە باسا نازار اۋدارىلاتىن بولدى، بۇرىن بۇل كاسىپورىندار مەن شارۋاشىلىقتاردىڭ قۇزىرىنا جاتقىزىلىپ كەلگەن ەدى.
ۇلت كوشباسشىسى قوعامدى دەموكراتيالاندىرۋ ماسەلەسىنە دە وسى جيىندا كەڭىنەن توقتالا كەلە: «قازاقستاندا دەموكراتيانىڭ قاجەتتى ساياسي كەپىلدىكتەرى بار. مەن ءوزىمىزدىڭ دۇرىس دامۋ جولىن تاڭداپ العانىمىزعا سەنىمدىمىن. بىزدەگى كوپ پارتيالىلىققا كەپىلدىك جاسالعانىنىڭ، باسپا ءسوز ەركىندىگى قامتاماسىز ەتىلگەنىنىڭ ءوزى وسىنى دالەلدەيدى عوي. مەملەكەتتىك وكىمەتتىڭ ساياسي باعىتى ازاماتتىق تاتۋلىق پەن ۇلتارالىق كەلىسىمگە باعدارلانعان. امال قانشا، ءبىزدىڭ ادامداردىڭ ءبارى بىردەي بولىپ جاتقان وزگەرىستەر كەرى بۇرىلمايتىنىن سەزىنە بەرمەيدى. رەسپۋبليكادا قوعامدا جەتكىلىكتى دارەجەدە جاپپاي قولداۋعا يە بولىپ وتىرعان پارتيالار ءالى قالىپتاسا قويعان جوق، ال بۇل مەملەكەتتىك وكىمەتتى قوعامدىق كوڭىل- كۇيدى وبەكتيۆتى تۇردە ءبىلىپ وتىرۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرۋدا. ءبىراق بەلگىلى ءبىر ۋاقىت وتكەننەن كەيىن وركەنيەتتى ساياسي قۇرىلىم قالىپتاسىپ، قوعامعا ىقپال ەتە الاتىن، باعدارلامالارى مازمۇندى جانە ەلەۋلى كادرلار الەۋەتى بار پارتيالار نىعايا تۇسەدى. ولاردىڭ وكىمەت باسىنا كەلۋى نورماعا اينالىپ، ەڭ باستىسى - بۇل قوعام ءۇشىن پايدالى بولماق»، - دەدى.
بۇگىن قازاقستاندىق جاس بۋىن ءۇشىن مەملەكەت باسشىسىنىڭ جىل سايىنعى قازاقستان حالقىنا جولداۋى ءداستۇرلى شارا كورىنەتىندىگى تۇسىنىكتى دە. جالپى، ەڭ ءبىرىنشى حالىققا جولداۋ ارناۋ 1996 -جىلدىڭ قازانىندا ورىن العان ەدى. بۇل قۇجات «ەلدەگى جاعداي جانە ىشكى، سىرتقى ساياساتتىن 1997 -جىلعا ارنالعان نەگىزگى باعىتتارى تۋرالى» دەپ اتالعان بولاتىن.
«قازاقستان مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى بەسىنشى جىل دا اياقتالىپ كەلەدى. تاريح اۋقىمىندا العاندا، بۇل قاس- قاعىم ءسات، ۋاقىت جيىنتىعى عانا، ال مۇنداي ۋاقىتتىڭ ىشىندە، البەتتە، مەملەكەتتىك دامۋدىڭ ساپالىق جاعىنان جاڭا ۇلگىسىن قالىپتاستىرۋ ءبىرشاما قيىن. تەگىندە، باياۋلىق قوعامدىق پروتسەستەر تابيعاتىنىڭ وزىنە ءتان، ويتكەنى ساياسي جانە ەكونوميكالىق قۇرىلىستىڭ، قوعامدىق قۇندىلىقتاردىڭ، ومىرلىك مۇراتتاردىڭ الماسۋى ونداعان جىلدارعا سوزىلادى.
الايدا وسىناۋ بەس جىل بۇرىنعى ءبىر قالىپتى تىرشىلىكتىڭ تالاي جىلدارىنا تاتيتىن وقيعالاردى بويىنا جيناقتاعان ۋاقىت بولدى.
بۇرىن- سوڭدى بولىپ كورمەگەن دامۋ سەرپىنى، باعىت- باعداردىڭ كۇرت الماسۋى ەلىمىزدەگى ءىستىڭ ءجاي- كۇيىن باعامداۋ جاعىنان العاندا، قوعامدا كەيدە ەكى ۇدايلىققا ويىساتىن كەڭ پىكىر تۋعىزدى. ەڭ الدىمەن، ەلىمىز باستان كەشىرىپ وتىرعان ۇزاققا سوزىلعان ەكونوميكالىق داعدارىس، حالىقتىڭ كوپتەگەن توپتارىنىڭ تۇرمىس دەڭگەيى مەن جاعدايىنىڭ ناشارلاۋى، ىرگەلى ناتيجەلەردىڭ جوقتىعى، سودان تۋعان تۇڭىلۋشىلىك وسىنداي كەلەڭسىز باعا بەرۋگە سەبەپشى بولعان ەدى.
جاعىمدى باعا بەرۋ جاعىنا كەلەتىن بولساق، مۇنداي باعا از، دەگەنمەن بۇل باعا ءبىر ساتتىك كوڭىل- كۇيگە ەمەس، كەرىسىنشە، وزگەرىستەردىڭ قيسىنىن تۇسىنۋگە، وزىمىزگە بەرىلگەن، ولشەۋلى ۋاقىتتىڭ ىشىندە قول جەتكەن ناتيجەلەردى سالىستىرۋعا، رەفورمالاردىڭ ءدال وسىنداي جولىنان وتكەن وزگە ەلدەردىڭ توجىريبەسىن تارازىلاۋعا نەگىزدەلگەن.
ەلىمىزدىڭ بۇگىنگى جاعدايىنىڭ سوڭعى جىلدارى قابىلدانعان ساياسي نەمەسە ەكونوميكالىق شەشىمدەردىڭ ناتيجەسىمەن ءتىپتى دە ولشەنبەيتىنىن ەسكەرۋىمىز كەرەك. قالىپتاسقان احۋال - قوعامدىق جۇيەنىڭ كۇيرەۋىنىڭ، ك س ر و- نىڭ ىدىراۋىنىڭ سالدارى، مەملەكەتتىك قالىپتاستىرۋعا قاتىستى بۇدان كەيىنگى بارلىق وقيعالاردىڭ، جاڭا مەملەكەتتىك ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋدىڭ قورىتىندىسى.
سوندىقتان دا بۇگىنگى بولمىس شىندىعىنا وسى زامانعى تاريحتىڭ ايناسى ارقىلى قاراۋ قاجەت، ال ونىڭ دامۋىنىڭ ءوز قيسىنى بار»، - دەگەن ەدى حالىققا ەڭ ءبىرىنشى جولداۋىن ارناعان ن. نازاربايەۆ.
قورىتا ايتقاندا، «تاۋەلسىزدىكتىڭ بەس جىلدىعى» كىتابى قازاقستان تاريحىنا بەي- جاي قارامايتىن، سونىمەن قاتار ءوزىنىڭ بولاشاعىن ويلايتىن كەز كەلگەن وقىرمان ءۇشىن قىزىقتى بولارى انىق. كىتاپتىڭ ەلەكتروندى نۇسقاسىن مىنا سىلتەمە ارقىلى وقۋعا بولادى: https://personal.akorda.kz/ru/category/knigi/pyat-let-nezavisimosti.
اۆتور: مارلان جيەمباي
