الدان سمايىل، جازۋشى، مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى: تاريحتى ۇلتتىق كوزقاراسپەن تانۋ قاجەت
بۇگىنگىدەي قىم-قۋىت شاقتا قاراپايىم حالىق تا ەستىنىڭ ءسوزىن ەس تۇتادى. تاۋەلسىزدىككە شيرەك عاسىر تولدى. وسى ۋاقىتتا نەنى باعامداپ، نەنى جىبەرىپ الدىق؟ ۇتقانىمىز قايسى، ۇتىلعانىمىز نە؟ ادامدىق ساپامىز قانداي دارەجەدە؟ قارىمدى قالامگەر الدان سمايىل - ءبىز ايتىپ وتىرعان ماسەلەلەردىڭ مانىنە تەرەڭ ءۇڭىلىپ، تولعامدى ويلار ايتىپ، قالاممەن قازىپ، تەرەڭىرەك جازىپ جۇرگەن جازۋشى. «استانا اقشامى» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى وسى تاقىرىپتارعا كەڭىرەك توقتالىپتى.
رۋحانيات ەكونوميكادان دا ماڭىزدى سالا
- بيىل ەگەمەن ەل اتانعانىمىزعا 25 جىل تولىپ وتىر. بابالارىمىز باسىن بايگەگە تىككەن تاۋەلسىزدىكتەن اسقان كيەلى دۇنيە جوق. سوندىقتان، اڭگىمەمىزدىڭ ءالقيسساسىن وسى قاسيەتتى ۇعىمنان باستاساق؟
- تاۋەلسىزدىك تۋرالى تەرەڭنەن تولعاپ، ارعى- بەرگى تاريحتى قوزعاپ، كوسىلىپ ايتۋعا بولادى. ازاتتىق جولىنداعى بابالارىمىزدىڭ ايبىندى كۇرەسى عاسىرلارعا ۇلاستى. ول - شەت- شەگى جوق اڭگىمە. سوندىقتان وعان بارماي، سيرەك ايتىلاتىن ءبىر دۇنيەگە توقتالسام دەيمىن. ءبىز كەيدە الاش ارداقتىلارىن ءبىر- بىرىنە قارسى قويىپ، قيعاش پىكىر ءبىلدىرىپ جاتامىز. ماسەلەن، ءاليحان بوكەيحانوۆ، احمەت بايتۇرسىنوۆ پەن ساكەن سەيفۋلليندى سالىستىرىپ، «ساكەن باسقا جولعا ءتۇستى. ول احاڭدار سەكىلدى قىزىلدارعا قاسقيىپ قارسى تۇرىپ، ەركىندىك جولىندا كۇرەسۋ كەرەك ەدى» دەگەن اڭگىمە ايتىلادى. شىن مانىندە، سەيفۋللين دە - ازاتتىق ءۇشىن كۇرەسكەن قاھارمان. ءبىراق، ول سول كەزدەگى قوعامدىق جاعدايعا وزگەشە كوزقاراسپەن ءۇڭىلدى. ول - الاش اسكەرى مەن ميليتسياسىن قۇرىپ، يمپەرياعا قارسى شىققانمەن تۇك ونبەيتىندىگىن، قايتا حالىقتىڭ جازىقسىز قىرىلاتىندىعىن، ءارى-بەرىدەن سوڭ قىزىلداردىڭ كۇتىپ وتىرعاندىعى سول ەكەندىگىن، كۇشەيگەن سايىن قىرۋدى كوبەيتەتىندىگىن تەرەڭ ءتۇسىندى. سوندىقتان بولشيەۆيكتەردىڭ يدەولوگياسى، سونىڭ ىشىندە لەنيننىڭ ءاربىر ۇلتقا ءوزىنىڭ دەربەستىگىن ايقىنداۋعا، اۆتونوميا قۇرۋعا رۇقسات بەرىپ وتىرعاندىعىن ۇتىمدى پايدالانۋ كەرەكتىگىن ءبىلدى. ودان ارعىسىن ۋاقىت كورسەتەدى دەگەن ۇستانىمدا بولدى.
بۇگىنگى كۇنمەن باعامداساق، ساكەندەردىڭ وسى ۇستانىمى دۇرىس بولعاندىعىنا كوزىمىز جەتتى. قىزىل يمپەريامەن جاعالاسىپ، ازاتتىقتى الا المايمىز. بولشەۆيكتەردىڭ باعىتىن بارلاپ، قازاق اۆتونوميالى كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسى قۇرىلدى. كەيىن ول وداقتاس رەسپۋبليكاعا اينالدى. اقىرى، ونىڭ سوڭى تاۋەلسىزدىككە تىرەلدى.
كەيدە وسى تاۋەلسىزدىكتى اناعان- مىناعان تەلۋدىڭ قاجەتى بار ما دەپ ويلانام. جارتى الەمدى بيلەگەن كەڭەس وداعىن ىدىراتقان ءبىز ەمەس. يمپەريانى قۇلاتقان جەتپىس جىل بويعى سالقىن سوعىس. الپاۋىت امەريكامەن، باتىس ەۋروپامەن قارۋ- جاراقپەن جارىسىپ، بارلىق تاپقان- تايانعاندى سوعان جۇمسادى. الەمدىك يمپەرياليزيمنەن باس تارتپادى. ءتىپتى، شالعايداعى افريكا ەلدەرىنە قوماقتى قارجى قۇيدى. اقىرى، دىڭكەلەپ، ءسىڭىرى شىعىپ، ەكونوميكا قۇردىمعا قۇلدىرادى. ءوز تۇبىنە ءوزى جەتتى. ءسويتىپ، بارلىق وداقتاس رەسپۋبليكا اۆتوماتتى تۇردە تاۋەلسىزدىك الدى. ءبىزدىڭ جەتىستىگىمىز ەگەمەندىكتى باياندى ەتىپ، تىنىشتىقتى ساقتاي بىلدىك. دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا تۇستىك.
ەندى ۇلى مەرەكەنىڭ شيرەك عاسىرلىق تويىن استا- توك قىلماي، جيناقى وتكىزەمىز دەپ جاتىرمىز. ول دا دۇرىس. تاۋەلسىزدىك دەكلاراتسياسى قابىلداندى. اقمولانىڭ استانا اتانۋى دا ازاتتىقتىڭ ايقىن جەڭىسى دەيمىز. ول - ەلباسىنىڭ تاريحي ەڭبەگى. ونى ايتۋىمىز قاجەت. رۋحاني سالادا سانامىز تۇلەدى. اسىل قۇندىلىقتارىمىز ارداقتالدى. تاسادا قالعان تاريحىمىز تۇگەندەلدى. جالپاق جۇرتقا ۇلى ادەبيەتىمىز بار ەكەنىن بىلگىزدىك. تاريحي تۇلعالارىمىزدى تىرىلتتىك. جالپى، رۋحانيات الەمى ەكونوميكادان دا ماڭىزدى سالا سانالادى. ەكونوميكا قۇبىلمالى كەلەدى. ەلباسى دا: ء«بىز قازاقتىڭ رۋحاني شىندىعىن قايتا ايتىپ، جاڭعىرتىپ، سول ارقىلى حالقىمىزدىڭ جوعالعان بەدەلىن قايتارىپ بەردىك» دەگەن. راسىندا، حالقىمىز سول رۋحاني رۋحىن قايتارىپ الدى. سونىڭ ارقاسىندا بايىرعى ۇلتتىڭ ەرتەڭگە دەگەن سەنىمى كۇشەيدى. مىنە، وسى ماسەلەنى ەرەكشە ايتقان ءجون.
قوعامنىڭ پروگرەسسيۆتى كۇشى - جاستار. زارەدەي بولسا دا جاستاردىڭ تاۋەلسىزدىككە قوسقان ۇلەسىن ۇمىت قالدىرماعان ءجون. اعا تولقىننىڭ ازاتتىق ءۇشىن جاساعان ەڭبەگىن ەشكىم جوققا شىعارمايدى. ول - ءبىزدىڭ پارىزىمىز.
- ارينە، ءدال وسى ازاتتىق ءۇشىن ارعى- بەرگى كەزەڭدە الاش ارىستارى سەكىلدى پارتيا قۇرىپ، باعدارلاما جاساپ، اشىقتان- اشىق يمپەرياعا قارسى جۇيەلى تۇردە كۇرەسكەن ەشكىم بولعان جوق. ءبىز وسى الاشوردا كوسەمدەرىن ءوز دەڭگەيىندە دارىپتەپ ءجۇرمىز بە؟
- راسىندا، الاش قوزعالىسى مەن الاش قايراتكەرلەرىن ءوز دەڭگەيىندە ماراپاتتاي دا، ناسيحاتتاي دا، قۇرمەتتەي دە العانىمىز جوق. ەگەمەندىك العان ەلەڭ- الاڭ شاقتا احمەت بايتۇرسىنوۆ، ءمىرجاقىپ دۋلاتوۆ، جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ جانە تاعى باسقا اسىلدارىمىزدىڭ مەرەيتويىن وتكىزدىك. بۇل سول كەزدە وتە قاجەت بولدى. ەركىندىكتى ەندى العان ەلگە رۋحاني كوتەرىلۋ ءۇشىن كەرەك ەدى. جانە تۇلعالاردىڭ مەرەيتويى سوعان قىزمەت جاسادى. سول ارقىلى ەل توپتاستى، قايتادان جاڭعىردى.
ەلوردا اكىمدىگىنىڭ جانىندا ونوماستيكالىق كوميسسيا جۇمىس ىستەيدى. مەن سونىڭ ۇزاق جىلداردان بەرى مۇشەسىمىن. وسىدان ون شاقتى جىل بۇرىن تاريحي تۇلعالاردى تەرەڭىرەك تانۋعا تۇجىرىمداما جاسادىق. ونىڭ مازمۇنى بىلاي: تاۋەلسىزدىك داڭعىلى بويىنا «مىڭجىلدىق اللەياسىن» جاساپ، وعان كونە داۋىردەگى الىپتارىمىزدىڭ ەسكەرتكىشتەرىنەن باستاپ، ءبىر- بىرىمەن جالعاسىپ، ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى ارالىقتى قامتيتىن تاريحي ورىن جاساماق بولدىق. سونىڭ ءبىر بولىگى الاش ارداقتىلارىنا ارنالۋعا ءتيىس ەدى. تۇجىرىمداما قابىلداندى، ءبىراق جۇزەگە اسقان جوق.
ودان كەيىن دە ەلوردادان الاش ارىستارىنا ارنالعان ەسكەرتكىش سۇرادىق. بۇل يدەيا دا ماقۇلداندى، كەيىن اياقسىز قالدى. ءوز باسىم وسىعان ءالى تۇسىنبەيمىن. جالپى، ءبىز ءوز قۇندىلىقتارىمىزدى قادىرلەۋدى كەمىتىپ الدىق. تاۋەلسىزدىكتىڭ شيرەك عاسىر تويىندا وسى كەمشىلىكتى تۇزەتۋمىز قاجەت. دەگەنمەن، باس قالادا الاش اسىلدارىنا ارنالعان مونۋمەنت بولسا دەيمىز. ازاتتىقتىڭ تويىن سول ەسكەرتكىشتى اشۋدان باستاسا، قانداي جاراسىمدى. ءبىراق، ولاي بولماي وتىر. جۇرەگىمدى ورتەگەن ءبىر وكىنىشىم دە - وسى.
- جالپى، ءبىز تالانتتى تۇلعالاردىڭ قادىرىن كوزى تىرىسىندە بىلە بەرمەيمىز. كەيىن ول ومىردەن وتكەسىن سان سوعىپ، بارماق تىستەيمىز. وركەنيەتتى ەلدەردە كورنەكتى قايراتكەرلەر ەرەكشە قورعاۋعا الىنعان. بىزدە وسى ءۇردىستى قالاي دامىتا الامىز؟
- ءوز زامانىندا حاكىم ابايدىڭ ۇرپاقتارىن جوسپارلى تۇردە قۋعىنعا سالدى. اتتى، استى، اقىرى سوعىسقا ايدادى. بۇگىنگى تاڭدا سول تەكتى اۋلەتتەن ەكى ەر ازامات قالعان. ەكەۋى دە الماتىدا تۇرادى. ەكەۋىنىڭ باسىندا باسپانا جوق. سودان ۇكىمەتكە ساۋال جولدادىم. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس اياقتالعان جىلى سول كەزدەگى قازاق ۇكىمەتى اباي ۇرپاقتارى تۋرالى ارنايى قاۋلى قابىلدايدى. ول كەزدە قىزى بار، ەرى بار، بارلىعى ون جەتى ادام بولعان ەكەن. سولارعا 300 سوم كولەمىندە دەربەس زەينەتاقى تاعايىنداعان. سونىڭ بارلىعىن مىسالعا كەلتىرىپ جازدىم. سوندا ماعان: «ابايدىڭ ۇرپاقتارى مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسىنا كەزەككە تۇرماعان» دەگەن جاۋاپ كەلدى. ال ەندى ءبىز وسى جاعدايدى كورىپ، شىنايى تالانتتى تۇلعالاردى قۇرمەتتەپ ءجۇرمىز بە؟
دامىعان مەملەكەتتە سول ەلگە ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرلەردىڭ تۇقىم- تۇياعىن تەگىس قالدىرماي، قورعاۋعا الادى. اقسەلەۋ سەيدىمبەك دۇنيە سالعاندا، ءبىزدىڭ ەلدە ومىردەن وتكەن تۇلعالاردى قادىرلەۋدىڭ مەملەكەتتىك جوباسى بولۋ كەرەك دەگەن ساۋال جولدادىم.
ونىڭ الدىندا ءازىلحان نۇرشايىقوۆ، مۇزافار الىمبايەۆ، ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ، قالمۇقان يسابايەۆ، ودان كەيىنگى بۋىن - شەرحان مۇرتازا، ءابىش كەكىلبايەۆ، فاريزا وڭعارسىنوۆا سەكىلدى كورنەكتى قايراتكەرلەردىڭ گالۋستىكسىز اڭگىمەسىن تۇك قالدىرماي تەلەارناعا جازىپ الۋ كەرەك دەپ ايتتىم. ءبىز ەرتەڭ وكىنەمىز. كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءسابيت مۇقانوۆ، عابيت مۇسىرەپوۆ، عابيدەن مۇستافين سەكىلدى الىپتاردىڭ جۇتاڭ بەينەسى عانا بار. تولىق اشىلىپ ايتقان اڭگىمەلەرى جوق. اقىرى، نە بولدى، جوعارىدا ايتىلعان قالامگەرلەردىڭ ءبىرقاتارى دۇنيەدەن وزدى.
حالىق - دانىشپان، شىن مانىندە قاھارمان
- ءسىز الگىندە تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەستىك دەپ قالدىڭىز. ەگەمەندىك العان ەلەڭ- الاڭ شاقتا اقمولادا قالعىپ كەتكەن حالىقتىڭ رۋحىن وياتىپ، ۇلتتىق ماسەلەلەردى كوتەردىڭىز. قوعام قۇردىڭىز، «قاراوتكەل» گازەتىن شىعاردىڭىز. ودان بەرىدە ءبىر بۋىن الماساتىن ۋاقىت ءوتتى. سول كەزدە بارعان جانقيارلىق ەڭبەكتەرىڭىزگە بۇگىنگى كۇنى شۇكىرشىلىك ەتىپ، كوڭىلىڭىز مارقايا ما؟
- ارينە، شۇكىرشىلىك دەۋگە بولادى. توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا ەلىمىزدە العاش رەت «ءتىل جانە مادەنيەت» قوعامىن قۇردىق. ونداعى ماقساتىمىز: ءولىارا شاق كەلىپ، كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ قاۋقارى كەمىگەن تۇستا، جانتالاسىپ، ازاتتىقتى قارماپ قالمايمىز با، ءتىلدى، ءدىلدى دامىتىپ، قازاقشا مەكتەپ اشىپ، ەڭسەمىزدى تىكتەمەيمىز بە دەگەن ويلار بولدى. كوپتەگەن يدەيالار جۇزەگە استى. تسەلينوگراد بولىپ سىرەسىپ تۇرعان اتاۋدى، بايىرعى اقمولاعا اۋىستىردىق. 1993 -جىلى پرەزيدەنتتىڭ جارلىعى شىققاندا، وعان وزگە ۇلتتىڭ ءبىر وكىلى قارسى بولعان جوق. قاجىمۇقاننىڭ تۋعان جەرى بۇرىن بۋدەننىي بولاتىن، ونى پالۋان اتامىزدىڭ اتىنا قايتاردىق. سول كەزدە وسىنداعى «لاد» سلاۆيان قوعامنىڭ جينالىستارىنا قاتىسىپ ءجۇردىم. ءسوز سۇراپ سويلەيمىن. سوندا: «ءبىزدىڭ ماقساتىمىز - قۇلاعان ءتىلدى قالپىنا كەلتىرەيىك، جەردىڭ كونە اتاۋىن قايتارايىق دەيمىز، وسى ۇلتشىلدىق بولا ما؟» دەپ وتىرعاندارعا وي سالامىن. ءبىزدىڭ باعىتىمىزدىڭ ءادىل ەكەندىگىن ولار دا ءتۇسىندى. «قاراوتكەل» دەگەن باسىلىمدا قانشاما حالىقتىق مۇددەنى قوزعايتىن ماقالالار باسىلدى.
ەلدىڭ ءبىر تاعدىرلى كەزەڭىندە جاي جاتپاي، ۇلتتىق ماسەلەلەردىڭ شەشىمىنىڭ تابىلۋىنا قولىمنان كەلگەنشە ىقپال ەتكەنىمە، وزىمە ىرزامىن. سودان بەرى كوڭىلىمە تۇيگەن ەكى نارسەم بار. حالىق - شىنىمەن دە دانىشپان، شىن مانىندە قاھارمان. سوندا قاتارداعى قاراپايىم ادامدار ءبىزدىڭ تۇپكى يدەيامىزدى وقۋى اسىپ كەتكەن وقىمىستىلاردان ارتىق ءتۇسىندى. جانە ولار بەلسەنىپ جۇمىس ىستەدى. ەكىنشى، شولاق بەلسەندىلەردەن كەدەرگىنى كوپ كوردىم. ادامنىڭ ار- نامىسىنا تيەتىندەي قارسىلىقتارعا باردى. جالپى، قازاق زيالىلارى تۋرالى ۇلكەن دۇنيە جازۋعا بولادى. ەپتەپ ول جايىندا جازىپ ءجۇرمىن. ءبىزدىڭ ينتەلليگەنتسيانىڭ دامۋ كەزەڭدەرى الدا دەپ ويلايمىن. ءالى ءبىز ءبىرتۇتاس ۇلتتىڭ زيالى قاۋىمى بولىپ قالىپتاسقان جوقپىز. جەكە- جەكە ىقپالداردىڭ توڭىرەگىندە ءجۇرمىز.
- ول قالىپتاسۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟
- تۇتاس ۇلتتىق زيالى قاۋىم بولىپ قالىپتاسۋ ءۇشىن جەتپىس جىل بويعى كەڭەستىك يمپەريانىڭ سانامىزداعى قالعان پسيحولوگيا- سىنان ارىلعان ءجون. ول ءۇشىن ءبىزدىڭ تولقىن مىنا ومىردەن ءوتۋ كەرەك. ءبىزدىڭ بۋىننىڭ اراسىندا ءالى دە ءارتۇرلى كوڭىلدە جۇرگەندەر جەتەرلىك. ءالى كۇنگە دەيىن كونفەدەراتسياعا قوسىلىعىسى كەلەتىندەر بار. «رەسەي بولماسا ادام بولمايمىز» دەپ قارايتىندار دا بار. قارسى پىكىر ايتىلسا، زارەسى ۇشاتىندار كوپ. وسى تولقىن ساحنادان كەتىپ، جاڭا بۋىن كەلۋ قاجەت. سولار كەلگەننەن كەيىن ول پروتسەسس جەڭىلدەيدى. ءومىر جاڭارۋ ءۇشىن، قوعام جاڭارۋ ءۇشىن، سانا جاڭارۋ ءۇشىن تولقىن الماسۋ كەرەك. قازىر بىزدەن الدەقايدا اقىلدى، ءبىلىمدى، وجەت جاستار ءوسىپ كەلەدى. سولاردى كورىپ سۇيسىنەمىن.
- ارقانىڭ تەرەڭ تاريحى تۋرالى كوپ قالام تەربەدىڭىز. سوندا دا تاسادا قالعان تۇلعالار مەن دەرەكتەر بار ما؟
- ازاتتىق ءۇشىن ەلىمىزدە ءۇش جۇزدەن استام كوتەرىلىس بولعان. ولاردىڭ دەنى ۇمىتىلىپ بارادى. ارىگە بارماي-اق، وتكەن عاسىردىڭ ەلۋىنشى جىلداردىڭ باسىنداعى تىڭ يگەرۋ كەزدەرىندە رەسەيدەن، ۋكراينادان كوپتەگەن ادامدار كەلدى. ولار بەيقام وتىرعان قازاق اۋىلدارىنا جاپاتارماعاي باس سالدى. قازاق اۋىلدارىنىڭ بولاشاعى جوق دەپ، مەكتەپتەردى جاپتى. سول كەزدە پاۆلودار قالاسىندا جالعىز قازاق مەكتەپ- ينتەرناتى بولعان. سونىڭ سەگىزىنشى سىنىپ وقۋشىسى ارمان قانييەۆ باستاعان بالالار «تىڭ يگەرۋ ءبىزدىڭ ۇلتىمىزعا اكەلگەن رۋحاني اپات. مۇنى توقتاتۋ كەرەك» دەگەن ءۇنپاراقتار تاراتقان. ال ەندى وسى ەرلىك ەمەس پە؟ جانە سول جەتكىنشەكتەر وسى ارەكەتى ءۇشىن قانشاما ازاپ شەكتى.
ءدال سونداي وقيعا الپىسىنشى جىلدارى قاراعاندى قالاسىندا دا بولدى. بەلگىلى جازۋشى كامەل ءجۇنىسوۆ باستاعان ەرلەر «ەسەپ» پارتياسىن قۇردى. ولار وسى جانقيارلىعى ءۇشىن تۇرمەگە جابىلدى. ودان قايتىپ كەلگەننەن كەيىن دە قىسىمنان كوز اشپادى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس الدىندا كەنشىلەر قالاسىندا «ەسەپ» دەگەن تاعى دا ۇيىم بولعان. ول «ەسەسى كەتكەن ەرلەر پارتياسى» دەپ اتالعان. ءبىزدىڭ جاقىن اعايىنىمىز دا وسى ۇيىمنىڭ بەل ورتاسىندا جۇرگەن.
1979 -جىلعى اقمولاداعى جاستاردىڭ ەرلىگىن ەشكىم ايتپايدى. وسى وقيعانى پارلامەنت ماجىلىسىندە جۇرگەندە كوتەردىم. ول قازاقستان تاريحىنا ەنگىزىلۋ قاجەت. 1986 -جىلعى جەلتوقسان كوتەرىلىسىنىڭ تامىرى - جاڭاعى ءبىز ايتقان ارمان قانيەۆ، كامەل ءجۇنىسوۆ، 1979 -جىلعى اقمولا وقيعاسى سەكىلدى قوزعالىستاردا جاتىر. اقمولا كوتەرىلىسى ك پ س س ورتالىق كوميتەتىنىڭ ساياسي بيۋروسىنىڭ شەشىمىن بۇزدى. نەمىس اۆتونومياسى بولۋ كەرەك دەگەن جارلىقتىڭ كۇشىن جويدى. بۇل - ومىردە بولماعان جاعداي. سول ەرلىك جاستاردىڭ جۇرەگىندە قالىپ قويدى. كولبيندى بيلىككە الىپ كەلگەندە، جۇرەكتە جاتقان ۇلتتىق سەزىم جارقىراپ شىعا كەلدى.
تاريحتى ۇلتتىق كوزقاراسپەن تانۋ قاجەت. بەلگىلى ءبىر تۇلعالاردىڭ نەمەسە پارتيالاردىڭ كوزىمەن ەمەس، قازاق مەملەكەتىنىڭ، قازاق ۇلتىنىڭ تازا جۇرەگىمەن، تازا كوزىمەن ورالۋىمىز كەرەك. ايتپەسە، تاريحتى تۇگەندەي المايسىز. جاڭاعى ايتقان دۇنيەلەردىڭ بارلىعى تاريحقا جازىلۋى كەرەك.
«تولىق ادام» اتانعان جوقپىز
- اعا، ءسىز «جاھاندانۋ» جايىندا ءجيى جازدىڭىز. جالپى، وسى جاعدايدا ءبىز ۇلتتىق بولمىسىمىزدى ساقتاپ قالا الامىز با؟
- عالامدانۋ ءۇردىسى ەرتە داۋىردەن باستاۋ العان. الەكساندر ماكەدونسكي شىڭعىسحاننان باستاپ، كەشەگى قىزىل ۇكىمەتتىڭ ءوزى جاھاندانۋدىڭ كوكەسىن كورسەتتى. بۇكىل حالىقتى ءبىر شاڭىراق استىنا بىرىكتىردى. ول جاھاندانۋدىڭ جابايى ءتۇرى سانالادى. ماسەلەن، ەۋروپادا عالامدانۋ پروتسەسىندە ولار ۇلتتىق ماسەلەنى الدىڭعى ورىنعا شىعارادى. مىسالى، فرانسيادا بيلىككە كەلگەن گەنەرال شارل دە گولل: «ءوز جەرىندە فرانسۋزدار الدا تۇرماسا، ونداي ەلدىڭ ماعان قاجەتى جوق. جەرگىلىكتى حالىقتىڭ مۇددەسى شەشىلمەسە، باسقا ۇلتتىڭ مۇددەسى شەشىلمەيدى» دەگەن.
ەلىمىز جاھاندانۋعا اپىل- عۇپىل قوسىلدى. بىزدە ول ساۋاتسىز جۇرگىزىلۋدە. ونىڭ ەڭ ءبىر تۇسىنىكسىز كورىنىسى - ءدىني بىرلەستىك تۋرالى العاشقى قابىلدانعان زاڭ بولدى. دىندەردىڭ بارلىعىن اكەپ، سەكتالاردى سەكىرتىپ قويدىق. بۇل - ءدىني جاھاندانۋ. مادەني عالامدانۋدىڭ دا قايىرى بولماي تۇر. وسى شيرەك عاسىردا ۇلتتىق ۇپايىمىزدى تۇگەندەيتىن، «ەر تارعىن»، «قىز جىبەك»، «ءبىرجان- سارا» دەڭگەيىندە بىرەگەي وپەرا جازىلعان جوق. دراما دا، كينو دا سولاي. سوندىقتان، مەملەكەت تاراپىنان وپەرالار جازىلىپ، قويىلىمدار قويىلۋ قاجەت. ساياسي جاھاندانۋدىڭ سالقىنى دا جەتەدى. الەمدىك تاجىريبەدە جاھاندانۋدىڭ بەس ساتىسىن بولەكتەپ ايتادى. ولار: ءبىرىنشى - ۇلت، ەكىنشى - ەكونوميكا، ءۇشىنشى - قاۋىپسىزدىك، ءتورتىنشى - حالىقتىڭ سانى جانە بەسىنشى - تاۋەلسىزدىك. وسى بەس قاعيدانى بارلىق الەم ۇستانادى. ونى ءبىز دە ۇستانۋىمىز قاجەت.
- ەكى مارتە پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى بولدىڭىز. ءبىرقاتار ماسەلەلەردى كوتەردىڭىز. ءالى دە ايتىلماي، شامام جەتپەي قالعان دەيتىن وزەگىڭىزدى ورتەگەن وكىنىش بار ما؟
- ءدال سول ۋاقىتتا حالىققا قاجەتتى دۇنيەنىڭ بارلىعىن ايتتىم دەپ ويلايمىن. وكىنىشتىسى، ۇلتتىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارىنا بايلانىستى ايتىلعان پىكىرلەر، ۇسىنىستار ءوتىپ تۇرىپ، ءالى كۇنگە ورىندالماي كەلەدى. ايتالىق، قازاق ءتىلىن دامىتۋ ءۇشىن الدىمەن مەملەكەتتىك نەمەسە جەكە كاسىپتەگى قىزمەتتە ەڭبەك ەتىپ جاتقان ماماندار ءوزىنىڭ كاسىبي سالاسى نەگىزىندە مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ قاجەت. وسىنى جاسايىق دەپ سەگىز جىل ايقاستىم. ۇكىمەت تاراپىنان ۇسىنىس قولداۋ تاپقانمەن، اياقسىز قالدى. ۇلتتىق ءبىرىڭعاي تەستىلەۋ جۇيەسىندە قازاق ءتىلى ءپان رەتىندە اتالعانمەن، العان بالل جالپى قورىتىندىعا كىرمەيدى. سوندا بۇل نە؟ وندا قازاق ءتىلىن نەگە وقيدى؟ ماسەلەن، وزگە ءتىلدى مەكتەپتەردە مەملەكەتتىك ءتىل وقىتىلادى. الگىندەگىدەي قاجەتتىلىك بولماسا، ونى وقىپ قايتەدى. وسى ماسەلەنى كوتەردىم، ءبىراق، جۇزەگە اسىرا المادىم. تاريحىمىزدىڭ تامىرى سانالاتىن «سىنا جازۋى» جايىندا دا ۇسىنىس ءبىلدىردىم. ودان دا باسقا دا تىڭ ويلار ايتىلدى. سونىڭ بارلىعىن كوتەرىپ، ناتيجەسىن كورمەۋ دەگەن جۇرەككە سالماق تۇسىرەدى.
- ءسىز «عالام جانە ادام» اتتى تانىمدىق ەڭبەگىڭىزدە ادامنىڭ ساپاسى تۋرالى قىزىق- قىزىق ويلارعا باراسىز...
- ۇلت تۋرالى ءتۇرلى پىكىر ايتىپ جاتامىز. سونىڭ بارلىعىنىڭ نەگىزى ادام ەكەندىگىن اباي اتامىز باياعىدا دالەلدەگەن. ادام قانداي بولسا، قوعام سونداي بولادى. مەملەكەتتىڭ تىرەگى، دىڭگەگى - ادام. قوعامداعى ادامنىڭ ساپاسى قانداي بولسا، سەنىڭ دە دەڭگەيىڭ سونىمەن ولشەنەدى. الەمدە مەملەكەتتىڭ مىقتىلىعى، ساياسي ساناسى ادام كاپيتالىمەن باعالانادى. ايتالىق، امەريكا قۇراما شتاتى ول جاعىنان الدا كەلەدى. وندا ادام كاپيتالى 76 پايىزدى قۇرايدى. دەمەك، ەكونوميكا مەن مادەنيەتكە كۇش بەرىپ تۇرعان قۋات سانالادى. سول ەلدىڭ وراسان تابىسى ادامنىڭ اقىل- ويىمەن جاسالعان قۇندىلىق دەپ تانىلعان. تەحنيكالىق پروگرەستى ايتپاعاندا، گوليۆۋدتىڭ ءوزى ميللياردتاعان قارجى قۇيادى. ەۋرووداق كولەمىندە ادامنىڭ دەڭگەيى 74 پايىزعا جەتىپ قالدى. دامىعان ازيا ەلدەرىندە بۇل كورسەتكىش 68-69 پايىزدى قۇرايدى. قازىر قىتاي مەملەكەتى 74 پايىزعا جۋىقتادى. رەسەيدە 30 پايىز شاماسىندا. ءبىزدىڭ ەلدە بار-جوعى 12-15 پايىز كولەمىندە ەكەن. دۇنيەجۇزىندە الەمدىك دەڭگەيگە سايكەس كەلەتىن ەلۋ جوعارى وقۋ ورنى بار. سونىڭ وتىزى - امەريكادا، ون ءتورتى - ەۋروپادا. ماسەلەن، رەسەيدە ەرتەدەن ادامدى زەرتتەۋ ورتالىعى جۇمىس ىستەيدى. ولار ورىس ادامىن جەتىلدىرۋ دەگەن باعدارلاما جاساعان. ال ادامنىڭ ساناسى جەتىلمەيىنشە، تۇك تە ىستەي المايسىڭ. ءبىز حاكىم اباي ايتقان «تولىق ادام» اتانعان جوقپىز. ول ءۇشىن ادامنىڭ جان- دۇنيەسىن بۇگە- شىگەسىنە دەيىن قالدىرماي زەرتتەۋ قاجەت. ءبىز قازىر تولىق قازاقپىز با؟ ايتۋ قيىن. جالپى، ادامتانۋ ورتالىقتارى دامىعان ەلدەردىڭ بارلىعىندا بار. سوندىقتان، بىزگە دە وسى باعىتتا ويلانۋ كەرەك.
- اعا، ءسىزدى جۇرتشىلىق الدىمەن جازۋشى رەتىندە جاقسى تانيدى. شىعارمالارىڭىزدا كەڭەستىك كەزەڭدە عۇمىر كەشكەن ۇلت تراگەدياسىن اشىپ جازعانسىز. ءسىز بۇعان ادەيى باردىڭىز با؟
- وعان ادەيى باردىم. ويتكەنى، ونى استارلاپ جەتكىزۋ كەرەك بولدى. «تامۇقتان كەلگەن ادام» رومانىمدى العاش 1982 -جىلى پوۆەست رەتىندە جازدىم. ول كەزدە اشتىق، زۇلمات تاقىرىبى جابىق سانالدى. وسى روماندى جازعاندا ەكى ماقساتتى ۇستاندىم. ءبىرىنشىسى، ۇلتتىڭ باسىنان كەشكەن تراگەدياسىن كورسەتۋ، ەكىنشىسى، ونىڭ سەبەبىن اشقىم كەلدى. اقسەلەۋ سەيدىمبەك اعامىز كىتاپتى وقىعاننان كەيىن مەملەكەتتىك سىيلىققا ۇسىنۋدى قولدادى. كوپتەگەن اۋزى دۋالى قالامگەرلەر جىلى پىكىرلەرىن ايتتى. «ارعىماق پەن اگبا» حيكاياتىندا ازاتتىقتى اڭساۋ يدەياسى قوزعالدى. «كۇزدە تاسىعان وزەن» اتتى پوۆەسىمنىڭ جازىلۋى دا قىزىق. وبلىستىق گازەتتە جۇرگەندە بۇكىلوداقتىق اۋىلشارۋاشىلىق عىلىمي ينستيتۋتىنا ءىس ساپارمەن باردىم. سونىڭ ءبىر كىشى عىلىمي قىزمەتكەرى: «ەرتەدەگى ارقانىڭ دالاسى قانداي بولعانىن كورەسىز بە، الىپ بارايىن» دەدى. 4-5 گەكتار جەر سول تۇمسا كۇيىندە ساقتالىپ قالعان. كوكوراي شالعىن جايناپ، ءتۇرلى قۇستار ساۋىق- سايران سالىپ ءجۇر. وسى كورىنىس شىعارمانىڭ جازىلۋىنا تۇرتكى بولدى.
- قازىر نە جازىپ ءجۇرسىز؟
- «ءتاڭىر سوتى» دەگەن درامانى اياقتادىم.
- ەندەشە، اعا، ءالى دە جازارىڭىز تاۋسىلماي، الدىمىزدا امان- ەسەن جۇرە بەرىڭىز!
ازامات ەسەنجول
astana-akshamy.kz
