وتاندىق تۋريزم ورىندارى. الاكولگە بارعاندار نەلىكتەن وكىنبەي قايتادى؟
وسى ورايدا جازعى دەمالىسىن ءتيىمدى پايدالانۋعا تىرىساتىن وتانداستارىمىز ءۇشىن ءتۇرلى جەڭىلدىكتەرمەن شەتەلدىك كومپانيالار ۇسىنىستارىن ازىردەن-اق جارنامالاي باستادى. الايدا، سوڭعى جىلدارى وتاندىق تۋريزمنىڭ دە دامىپ كەلە جاتقانى بارشاعا ايان. بۋراباي، كاسپي جاعالاۋىنداعى كەندىرلى دەمالىس ايماعى ءوز الدىنا تاماشا ۇسىنىس بولسا، مويىلدى، جاڭاقورعان، سارىاعاش سىندى شيپاجايلار كوپتەن تالايدىڭ كوڭىلىنەن شىققان.
ىستىقكولدەن «جالىققاندار» سوڭعى جىلدارى شيپالى الاكولدە دەمالىپ ءجۇر. قازاقتا «مىڭ ەستىگەننەن ءبىر كورگەن ارتىق» دەيتىن ماقال بار. ەگەر الاكول تۋرالى «مىڭ ەستىپ، ءبىر كورۋدى» ارمانداپ جۇرگەندەر بولسا، ولاردىڭ سەنىمىن بەكىتە ءتۇسۋ ءۇشىن الاكولگە بارعانداردىڭ وكىنبەي قايتاتىنا سەندىرەتىن بىرنەشە دەرەكتى ۇسىنامىز.
الاكول - تۇزدى اعىنسىز كول. ول الماتى جانە شىعىس قازاقستان وبلىستارىنىڭ شەگاراسىندا ورنالاسقان. كولدىڭ وڭتۇستىك-شىعىس جاعىندا جوڭعار قاقپاسى بار. باتىسىندا كوكتۇما اۋىلى، ول قازاق-قىتاي شەگاراسىنان 80 شاقىرىم جەردە جاتىر. شىعىسىندا - قابانباي اۋىلى. بۇل اۋىل دامىعان تۋريستىك ينفراقۇرىلىمىمەن ەرەكشە، قابانبايدىڭ شىعىسىندا 15 شاقىرىم جەردە بارلىق- اراسان كۋرورتى ورىن تەپكەن.
الاكول - ەمدىك قاسيەتى وتە مول اعىنسىز سۋ قويماسى. مۇنداعى ارقانىڭ قۋاڭ دالاسىنداعى قۇرعاق اۋا تەڭىز بەتىندەگى دىمقىل اۋامەن ارالاسىپ جاعاسىنداعى ادامعا جاعىمدى اسەر بەرەدى. كول سۋى دا مينەرالدى رەسۋرستارعا، يودقا، تۇزعا، حيميالىق ەلەمەنتتەرگە باي بولعاندىقتان، سۋدىڭ دەنساۋلىققا پايداسى مەديتسينادا دالەلدەنگەن.
الاكولدى ءبىرقازان، اققۋ، كوكقۇتان، تىرنا، شاعالا سىندى 60 ءتۇرلى قۇس مەكەندەيدى. الاكولدىڭ سۋى تۇزدى. سوندىقتان سۋداعى مينەرالدار تىنىس الۋ مۇشەلەرى مەن سۇيەك-بۇلشىق ەت جانە جۇيكە جۇيەسى اۋرۋلارى مەن تەرى اۋرۋلارىنان ايىقتىراتىن تاپتىرماس قاسيەتكە يە.
الاكولدە كۋرورتتى دەمالىس ورىندارىنىڭ ورنالاسۋ سەبەبى - سۋىنىڭ مينەرالدارعا باي بولۋىندا، ونىڭ قۇرامىندا مەندەلەيەۆ كەستەسىنىڭ ەلەمەنتتەرىنىڭ كوبى كەزدەسەدى، قۇرامى جاعىنان قارا جانە ءولى تەڭىزدەرگە ۇقسايدى. سوندىقتان بۇل ايماقتا دەمالۋشىلار ەمدىك تۋريزممەن شۇعىلدانادى.
كول جاعالاۋلارى تەك ەمدىك ساياحات ءۇشىن عانا ەمەس، تىنىشتىقتى قالايتىن تۋريستەرگە دە كوپ ۇسىنىس جاسايدى. بۇل رەتتە الاكول اۋماعىنداعى بالىق اۋلاۋ مەن اڭشىلىق وتە تانىمال.
تۋريزم بۇل ايماقتا سوڭعى جىلدارى قارقىندى دامىپ كەلەدى. سونىمەن قاتار، شىعىسىنداعى قابانباي مەن باتىسىنداعى كوكتۋما اۋىلدارى دا دەمالىس ايماعى سانالىپ، تۋريستىك قىزمەتتەر ۇسىنىپ كەلەدى. الاكول تەڭىز دەڭگەيىنەن 247,3 مەتر ابسوليۋتتىك بيىكتىكتە ورنالاسقان.
كولدىڭ ارالدارىمەن قوسا ەسەپتەگەندەگى اۋماعى 2696, ۇزىندىعى 104 ك م، ەڭ شىعىڭقى ەنى 52 ك م، جاعالاۋلارىنىڭ ۇزىندىعى 384 ك م، ورتاشا تەرەڭدىگى 22,1 مەتر، ەڭ تەرەڭ جەرى 54 مەتر، كولدىڭ سۋ كولەمى 58-60 ك م3. سۋ جينالاتىن الابى 47859 ك م2. الاكولدىڭ ەڭ ءىرى شىعاناعى - الاكول شىعاناعى. ول كولدىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىنداعى تاۋ ارالىق ويىستا ورنالاسقان.
كولگە 15 وزەن قۇيادى، ولاردىڭ ىشىندە نەگىزگىلەرى - ءۇرجار، قاتىنسۋ، ەمەلقۇيسا، ىرعايتى، جاماناتكول، تاستى. الاكول - وتە كەلبەتتى، تابيعي رەلەفى سۇلۋ قازان شۇڭقىرعا جاتادى. وعان باتىس جاعالاۋىنداعى توقتا تاۋى، شىعىسىنداعى بارلىق جوتاسى، تۇستىك شىعىسىنداعى جوڭعار الاتاۋى، سول جاعىنداعى مۇنارتقان تارباعاتاي جوتاسى، سونداي-اق، جەرگىلىكتى جۇرت «ارال توبە» اتايتىن ورتاسىنداعى ارالدار ايرىقشا ءار بەرەدى. كەڭەس كەزىندە الاكولدە عارىشكەرلەر ءۇيى جۇمىس ىستەدى. وندا تەك كەڭەستىك عارىشكەرلەر عانا ەمەس، باسقا كاپيتاليستىك الپاۋىت ەلدەردىڭ دە كوكتەن ورالعان ۇشقىشتارى بويىنداعى رادياتسيادان وسى كولدە دەمالۋ ارقىلى ارىلاتىن.
كول جاعاسى قۇستار مەن وسىمدىك دۇنيەسىنە باي. الاكول فيتوپلانكتونى قۇرامىندا بالدىردىڭ 58 ءتۇرى، زووپلانكتوننىڭ 80 ءتۇرى بار. بالىققا باي (الابۇعا، شارماي، كوكسەركە، كوكباس، سازان ت. ب.). اققۋ، قاز، ۇيرەك، بالىقشى، ءبىرقازان ت. ب. قۇستار، قامىس اراسىندا تەڭبىل مىسىق، وزەن ساعالارىندا ونداتر كەزدەسەدى. جاعالاۋى - شابىندىق جانە جايىلىم.
ءسوز قورىتىندىسىندا ايتا كەتەلىك، الاكول سۋى ەمدىك قاسيەتكە باي. ونى زاماناۋي مەديتسينالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ بارىسىندا دالەلدەگەن. دەمالۋشىلاردىڭ كوبى الاكولگە شيپا ىزدەپ كەلەدى. كول سۋى راديكۋليت، ارتريت، تەرى اۋرۋلارىنا شيپا بولىپ، ادام دەنساۋلىعىنا جاعىمدى اسەر ەتەدى.
الماس مۇقاش ۇلى
