كۇي -قازاق حالقىنىڭ جان ازىعى، ءومىر ايناسى

استانا. قازاقپارات -   كۇي قازاقتىڭ مۋزيكا جانرلارى ىشىندەگى ەڭ ءىرى جانرى. كومپوزيتسيالىق قۇرىلىمى جاعىنان كۇردەلى، كۇي مازمۇنى حالىقتىڭ باسىنان كەشكەن تاۋقىمەتى مەن ادىلەسىزدىككە قارسى كۇرەستەگى تاۋەلسىزدىك پەن بوستاندىقتى اڭساعان اسىل ارمانى مەن قۋانىش سەزىمىنىڭ سىرلى تولعانىسى، كۇي قازاقتىڭ حالىقتىق مۇراسى، حالىق تاريحى، تاريح ءدىلى، كوڭىل كوزى، سەزىم ءنازى، اۋەن سازدان ورىلگەن جىر -شەجىرە، كۇي قازاق ەسىمى جازىلعان ءتول قۇجات

 جۇرەكپەن ۇعىپ، تۇيسىك كوزىمەن سەزە الاتىن، عاجايىپ ۋاقيعالى ءتىلسىم اۋەن، قۇبىلمالى ىرعاق بوياۋىنا شومىلعان شىرىن مۋزيكا، كۇي شىعارمانىڭ مازمۇنىنا قاراي جىگەرلى، ەكپىندى، ليريكالى، فيلوسوفيالى، اسەم، مۇڭلى، قوڭىر، ويناقى، توكپە، شەرتپە، قاقپا، بايجۇما، اقجەلەڭ، قوسباسار، تاعى باسقا تۇرلەردە تارتىلادى، قول قاعىستارىندا نوتاعا تۇسە بەرمەيتىن سيقىرلى قاعىستار دا جوق ەمەس، ولار: جاپپاي قاعىس، سيپاي قاعىس، سۇيرەتپە قاعىس، شەرتپە قاعىس، شۇبىرتپا قاعىس، تەربەي قاعىس، تۇتىق قاعىس، ءىلمە قاعىس، ت. ب قاعىس تۇرلەرىنە جىكتەلەدى، 18-عاسىردان بەرىگى كۇي وزىقتارى ىقلاس، تۇركەش، ءابىل، الشەكەي، بايجۇما، اتاباي، بايسەركە، بالامايسان، بوعدا، دايراباي، ۇزاق، داۋلەتكەرەي،، ەسجان، جانتورە، قازانقاپ، تاتتىمىبەت، قۇرمانعازى، ءدينا، قۇلشار، جاپپاس، سايماق، سەيتەك، سۇگىر، توقا، ماعاۋيا، تولەگەن، ۇرىستەمبەك، قالي، ۋالي، وقاپ، شامعون، قۇبىش، ازيدوللا، رىسباي، قارشىعا، شامىل، تۇياق، ايتجان، ءبىلال، سەكەن، سەرجان، جانقالي، ايگۇل، اسىلبەك، سالتانات، سالىمكەرەي، بايان، جوڭگو قازاقتاراىنان: بەيسەنبى، قايراقباي، اقىمجان، بەيىسباي، جۇماجان، ۇرىستەم، ورازانباي، كاسىمباي، ءانۋاش، ءاشىم، تايىر، الىپبەك، كامال، ايتىكەن، ۋاليوللا، كارىم، ساعيتقازى، ساعيدوللا، شارباتقان، عىيزات، نۇرىمباي، قۇرمانجان، ىرىس، مۇتتايىر، قايسابەك، ءناجىپقان، يزات، بولات، سايراش، زەينەل، تىلەۋعازى، نۇربولات، مۇراتقان، ۇران، جارقىن، سايرامبەك، سايراۋ، قادىل، تاڭات، دۋمان، سەرپىن، قاتارلى كۇيشىلەردى اتاۋعا بولادى. بۇل اتى اتالعان كۇيشىلەرمەن دومبىراشىلار قازاقتىڭ ۇلتتىق كۇي مادەنيەتىن عاسىردان -عاسىرعا، داۋىردەن-داۋىرگە، مارافونداي قول جالعاپ، ونىڭ جان-جاقتىلى دامۋىنا، ءوسىپ -وركەندەۋىنە قىيساپسىز ۇلەس قوسقان، تاريح كەرۋەنىندە تايعا باسقان تاڭباداي ءىزى قالعان نەمەسە ءىزى قالاتىن، مىڭنان وزعان تۇلپارداي ساڭلاق، دارا تۇلعالار. بۇل كۇيشىلەر الدىنعىلاردان قالعان كۇي مۇراسىن شىپ-شىرعاسىن شىعارماي، قالپىن قۇراتپاي، ارلەپ، اسپەتتەپ، قياناتسىز كەيىنگى ۇرپاققا جالعاستىرىپ، كۇي ۇردىسىمىزدى ۇزبەي، اتادان بالاعا ميراس قالدىرىپ، قالىقتىڭ رۋحاني قازىناسىنا اينالدىرعان اسىل تۇلعالار.

    الايدا وسى كۇنگە دەيىن ۇردىسى ۇزىلمەي، كەمەلدەنىپ، بارعان سايىن كوپ قولدى اسپاپقا اينالىپ، الەمدىك ساحنالاردا شەرتىلىپ، بۇكىل الەمدەگى باسقا ۇلتتارمەن ۇلىستارعا قازاق بوگەنايى بولىپ تانىلىپ، قازاق تاريحى بولىپ وقىلعان، سان عاسىردان كۇي، زار زاماننان مۇڭ شەرتە بىلگەن سول باياعى قازاعىمنىڭ قاسيەتتى قارا دومبىراسى.

    كۇي باسقا ءارقانداي ۇلتتا كەزىكپەيتىن تاڭىرىم تەك قازاقتىڭ ەنشىسىنە عانا بۇيىرعان كوپ قولدى ونەر دەپ ايتۋعا بولادى، كۇي سوناۋ ىقىلىم زاماننان باستاپ، جازۋ - سىزۋ، نوتا بولماعان داۋىرلەردەن بەرى قاراي ءبىزدىڭ قازاق حالقىمىزدا اتادان بالاعا، ءبىر عاسىردان ەكىنشى عاسىرعا «قۇيما قۇلاق» تاسىلىمەن جەتكەن اسپاپتىق جانر. كۇي بەرە سالاتىن زات نەمەسە جاتتاپ الاتىن ءسوز، ولەڭ ەمەس، ول تەك سانا - سەزىم، تۇيسىكپەن قابىلداناتىن ابستراكت جالعاسىم. كۇي كىم كورىنگەنگە بۇيدالاتا بەرمەيتىن، شەتەن دە نازىك، قيىن دا قىزىقتى حيكمەتتى ونەر، ولاي دەيتىنىم كۇي تارتۋدىڭ ءوزى -تۇجىرىم - تۇيسىكتىڭ ادام اقىل-پاراسىات ارقىلى مۋزيكا تىلىنە اينالۋ بارىسى بولىپ تابىلادى. ال مۋزيكا مادەنيەتىن اۋىزعا الساق، ءسوزدى قازاقتىڭ كۇي ونەرىنەن باستاۋعا تۋرا كەلەدى. كۇي -قازاق حالقىنىڭ اسىل مۇرالار ىشىندەگى جاۋھارى، حالقىمىزدىڭ جان ازىعى، ءومىر ايناسى، زامانا زاپىرانى، قازاق ساناسىندا ساقتالعان قازاقي كۋالىك، ءتول قۇجات، كۇي - حالقىمىزدىڭ ىقلىم داۋىرلەردەن بىزگە جەتكەن اسپاپتىق مۋزيكا ونەرى.

    قازاق سوۆەت ەنسيكلوپەدياسىنداعى دەرەك كوزدەرىنە سۇيەنسەك، كۇي قازاقتىڭ ىقلىم زاماننان جالعاسىپ كەلە جاتقان اسپاپتىق مۋزيكا جانىرى، ول نەگىزىنەن دومبىرا كۇيلەرى، قوبىز كۇيلەرى، سىبىزعى كۇيلەرى، شەرتەر كۇيلەرى، جەتىگەن كۇيلەرى ت. ب تۇرلەرگە بولىنەدى ەكەن، قازاق حالقىنىڭ مۋزيكا شىىعارماشىلىعىنداعى ەڭ ءىرى جانرى، كومپوزيتسيالىق قۇرىلىمى جاعىنان حالىق مۋزيكاسىنىڭ كۇردەلى ءبىرسالاسى ەسەپتەلەدى. كۇي اڭىزدارى ھۇندار داۋىرىنەن بىزگە جالعاسىپ كەلەدى. 11 - عاسىرداعى ماحمۇت. قاشقاريدىڭ« ديۋاني لۇعات ات تۇرىك » سوزدىگىندە (تۇركى تىلدەر سوزدىگى) ءان - كۇي ۇعىمى «كوك» دەلىنگەن. وسىنداي تاريحي دەرەكتەرگە قاراعاندا «كۇي» دەگەن ءسوزدىڭ تۇپ توركىنى بايىرعى تۇرىك تىلىندەگى «كوگ» «كوك» سوزىنەن شىققان بولۋى ىقتيمال دەپ تۇجىرىمداۋعا بولادى. سوندا 14-عاسىردا كۇي جەكە مۋزيكا جانىرى بولىپ قالىپتاستى دەگەن مەجە جاساۋىمىزعا بولادى. كۇي-، اڭىز، ەرتەگى، ناقتىلى تاريحي ۋاقىعالاردى ارقاۋ ەتىپ شىعارىلعان جەكە اۆتورلى شىعارما. وعان كەتبۇعا كۇيشىنىڭ جوشى حاننىڭ ءولىمىن ەسترتە شەرتكەن «اقساق تا قۇلان جوسىعان، بالاسى ولگەن جوشىحان» دەگەن اڭىز تۇرىندە ايتىلاتىن «اقساق قۇلان » كۇيىن مىسالعا كەلتىرۋگە، ەرەنقابىرعا وڭىرىندە وتكەن ەكى اڭشىنىڭ اعاسى كيىك تەرىسىن جامىلىپ جاۋىننان قورعالاپ وتىرعان ءىنىسىن وقىس اتىپ الۋىنا بايلانىستى شىققان كۇي «اڭشىنىڭ زارى» دەگەن كۇيدى، تارباعاتاي وڭىرىندە بولعان كىشكەنتاي بالانى قايناپ جاتقان قۇرتقا يتەرىپ ءتۇسىرىپ جىبەرگەن بايدىڭ ەركە توقالىنىڭ جاۋىزدىعىنا بايلانىستى كۇيشى بەيسباي شابانباي ۇلىنىڭ شىعارعان « شىڭىراۋ »كۇيىن جاندى ميسال رەتىندە كەلتىرۋگە بولادى.

    ال قازىرگى ۇعىم بويىنشا ايتار بولساق كۇي دەگەنىمىز -كوڭىل كۇي، كەشكەن كۇي، تارتقان كەشىرمە، بولمىستىڭ ساناداعى ساۋلەسى نەمەسە كەشىرمەنىڭ ساناداعى وبرازى، سۋرەتى، بەينەسى دەۋگە بولادى. كەتبۇعا كۇشى ىقىلىم زامانداردا نەمەسە مولشەرمەن 1227-جىلى جوشىحان قايتىس بولعان تۇستا « اقساق تا قۇلان جوسىعان، بالاسى ولگەن جوشىحان »دەپ جوشىنىڭ ءولىمىن ەستىرتكەن، بۇدان سىرت «ايداعارمەن ارباسۋ»، «نار يدىرگەن». « نار اتۋ »سەكىلدى كۇيلەر شىعارعان دەگەن اڭىز بار، 15-16-عاسىرلاردا دوسپانبەت جىراۋ كەتبۇعا كۇيشىنى جىرعا قوسقان كورىنەدى.

    كۇي 14-عاسىردا جەكە مۋزيكا جانرى بولىپ قالىپتاستى، كۇي - اڭىز، ەرتەگى، ناقتىلى ۋاقيعالارعا بايلانىستى ادامنىڭ ىشكى قىينالىسى مەن جان ايقايىن سىرتقا جاريا ەتەتىندىكتەن، سول اڭىزدارمەن بىرگە اڭگىمە بولىپ ايتىلىپ، كۇي بولىپ شەرتىلىپ كەيىنگى ۇردىسكە جالعاسىپ وتىرعان. كۇيدىڭ مەلوديالىق فورمالىق قۇرلىسى ىرعاقتتىق ورىنداۋشىلىق ادىستەرى، سان الۋان تۇردە كەزدەسەدى. جازۋ مەن نوتا بولماعان سوناۋ وتكەن عاسىرلاردان بىزگە تەك اڭىز، ەرتەگى، حيكايا تۇرىندە جەتكەن، كۇيدىڭ ىرعاقتىق قۇرىلىمى مەن ورىنداۋشىلىق ادىستەرى الۋان ءتۇرلى. جوڭگوداعى كۇيشىلەردىڭ كۇي ۇلگىسىنەن، كۇي شىعارۋ، شەرتۋ فورماسىنان كوز جىبەرسەك: ارقا كۇيشىلىك مەكتەبىنىڭ ءداستۇرىن ۇستانعان. ماسەلەن : تاتتىمبەتتىڭ، توقانىڭ، سۇگىردىڭ، تولەگەننىڭ، ماعاۋيانىڭ، كۇي تارتۋ، كۇي شىعارۋ يستيلىنە ءبىر شاما جاقىن، جانە شەرتپە كۇي فورماسىن قالىپتاستىرعان دەپ ايتۋعا بولادى. وعان دالەل : بەيسەمبى دونەنباي ۇلى، قايراقباي شالەكەن ۇلى، ءاشىم دۇڭشە ۇلى، نۇكەي، شالاپ ساۋداگەر ۇلى، تايىر بەلگىباي ۇلى، اقىمجان بولدىرعان ۇلى، سايلىباي دالاباي ۇلى، بەيىسباي شابانباي ۇلى، قوجەكە نازار ۇلى، ءبازعالام ايقىنباي ۇلى، كاسىمباي قۇسايىن ۇلى، الىپبەك مالىك ۇلى، رۇىستەم دۇيسەنبى ۇلى، جۇماجان ەكەن ۇلى، كامال ماقاي ۇلى، قايسابەك جاناسىل ۇلى، شامعۇن جۇنىسبەك ۇلى، ايتىكەن بەيىسباي ۇلى، ءناجىپقان قايدار ۇلى، عىيزات سەيقازى ۇلى، ۇران اقاتاي ۇلى، نۇرىمباي سۇلەيمەن ۇلى، تىلەۋعازى جاناسىل ۇلى، قۇرمانجان زىكىريا ۇلى، ت. ب. بۇلاردىڭ كۇي شىعارۋ ۇلگىلەرى ادامعا، ءتابيعاتقا، جانۋارلارعا، ءتۇرلى ءىس - قيمىلعا بايلانىستى بولعان. قازاق ەلىندە راديو-تەلەۆيزيا ستانسيالارىندا« التىن قورعا »جازىلعان كۇي جيناعى شامامەن 10 مىڭنان اسادى دەيتىن مەجە بار، حالقىمىز وتكەنى مەن كەتكەنىن، كەشەسى مەن بۇگىنىن، بولمىسى مەن ءبىتىمىن، قايعىسى مەن قۋانىشىن كۇيمەن ورنەكتەپ كەيىنگى ۇرپاعىنا قالدىرىپ وتىرعان، كۇيدە سان عاسىردان سىر شەرتەتىن اسپانداعى اققۋعا ءۇن قوسىپ، جەردەگى كيىكتى جۋساتاتىن، جان -جانۋاردىڭ جۇرەك قىلىن شەرتەتىن قۇدىرەت بار بولعان كۇيدە، باسقا جۇرتتان وزگەشە بوگەناي تانىتاتىن كەرەمەت ونەر كۇي دەيتىنىمىز مىنە وسىدان. كۇي قازىناسىن بابالارىمىز تۇيسىك پەن سانا قويماسىنا الما -كەزەك ساقتاپ، اۋلەتتەن زاۋ-زاتقا، ۇرپاقتان ۇرپاققا، عاسىردان - عاسىرعا جالعاپ وتىرعان. كۇي قۇدىرەتى ارىنداي، التىن قورىمىز قالىڭداي بەرسىن قۇرمەتتى اعايىندار ! 

قىزىربەك جاناسىل ۇلى