ون تىلدە وڭاي سويلەيتىن قازاق قىزى

استانا. قازاقپارات - وتكەن جىلدىڭ كۇزىندە وسكەمەنگە امەريكالىق لينگۆيست عالىم، ينديانا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ۋيليام فيەرمان كەلگەن بولاتىن.

ءبىر ەمەس، بىرنەشە ءتىل بىلەتىن پوليگلوت- عالىم ءبىراز جەرلەردە كەزدەسۋ وتكىزدى. جۇرت كوپ ءتىل بىلەتىن امەريكاندىققا اۋىزدارىن اشىپ، ەرەكشە تاڭدانىس ءبىلدىردى. سويتسەك، مۇنداي پوليگلوتتار ءوزىمىزدىڭ ارامىزدا دا بار ەكەن. كوپ ءتىلدى مەڭگەرۋ امەريكاندىقتاردىڭ عانا ەمەس، قازاقتىڭ دا قولىنان كەلەتىن كورىنەدى.

سونداي پوليگلوتتارىمىزدىڭ ءبىرى - جۇلدىزاي نازار قىزى فورت. ماماندىعى بويىنشا دارىگەر ءارى پسيحولوگ بولعانىمەن، جۇلدىزاي ونشاقتى ءتىلدى وزدىگىنەن مەڭگەرگەن پوليگلوت. جاقىندا ول وبلىستىق كىتاپحانادا كوپ ءتىلدى قالاي مەڭگەرۋ قاجەتتىگى جايىندا ءدارىس وقىپ، شەبەرلىك سىنىبىن وتكىزدى.

زەرەكتىگىمەن پروفەسسورلاردى تاڭعالدىرىپتى

ماعان ەرەكشە ۇناعانى - جۇلدىزاي ەڭ الدىمەن ءوزىنىڭ انا تىلىندە جاتىق تا ادەمى سويلەيدى ەكەن. اقىن قادىر مىرزاليەۆتىڭ «وزگە ءتىلدىڭ ءبارىن ءبىل، ءوز ءتىلىڭدى قۇرمەتتە» دەگەنى دە وسى شىعار. مەنىڭ تاڭدانىسىمدى كورگەن جۇلدىزاي:

- مەن ءجۇز پايىز قازاقپىن، - دەيدى جىميىپ. الاش بالاسىنا ارداقتى قاسيەتتى تۇركىستان توپىراعىندا تۋىپ ءوستىم. اتا- انام - مۇعالىمدەر ەدى. اكەم قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنىڭ، انام باستاۋىش سىنىپتىڭ ءمۇعالىمى بولاتىن. وتباسىندا مەنەن باسقا اپكەم مەن اعام بار. ءبىراق ەكەۋى دە ورىس مەكتەبىندە وقىدى. مەن دە ورىس مەكتەبىن مەدالعا ءبىتىردىم. ءبىراق سەنسەڭىز، سەگىز جاسقا كەلگەنشە ءبىر اۋىز ورىسشا بىلگەن ەمەسپىن. تۇركىستانداعى لەنين اتىنداعى قازاق مەكتەبىنىڭ ءبىرىنشى سىنىبىنىڭ تابالدىرىعىن اتتاپ، ونى ماقتاۋ قاعازىمەن اياقتادىم. ءبىراق ەكىنشى سىنىپقا باراتىن كەزىمدە وزىمنەن جەتى جاس ۇلكەن اپكەم اتا- اناما مەنى ورىس مەكتەبىنە بەرۋ قاجەتتىگىن ايتتى. ويتكەنى، ءوزىڭىز بىلەسىز، كەڭەستىك زاماندا ورىسشا ءبىلىم الۋدىڭ وزىندىك ارتىقشىلىعى بولعانى راس.

ءارى كەڭەس ادامدارىنىڭ ساناسىنا «ورىسشا بىلمەسەڭ، نان تاۋىپ جەي المايسىڭ» دەگەن پسيحولوگيا مىقتاپ ورنىعىپ العان بولاتىن. ءسويتىپ، انام مەن اپكەم ەكەۋى قالاداعى ورىس مەكتەپتەرىن ارالادى. مەن دە قاستارىندا ەرىپ ءجۇرمىن. اپكەم «سەن ءوزى ەڭ بولماسا، ورىسشا ءبىر اۋىز ءسوز بىلەسىڭ بە؟» دەپ سۇراپ قويادى مەنەن. مەن «بىلەمىن» دەيمىن. «قانداي ءسوز بىلەسىڭ؟ ايتشى» دەيدى اپكەم. «چيچاس» دەيمىن مەن. چيچاسىم سەيچاس دەگەنىم عوي وزىمشە. اپكەم «گلۋپايا، وكازىۆاەتسيا تى ني ودنوگو سلوۆا نە زناەش پو رۋسسكي، نۋ كاك تى سوبيراەشسيا ۋچيتسيا؟» دەدى ماڭدايىمنان ءتۇرتىپ.

ارينە، بويىمدا ءبىر ءتۇرلى قورقىنىش بولعانىن جاسىرمايمىن. ءبىر جاعىنان، ورىسشا وقىعان قالاي بولادى ەكەن دەگەن قىزىعۋشىلىق تا جوق ەمەس. سول قىزىعۋشىلىق باسىم بولدى ما، بىلمەيمىن، ايتەۋىر ورىس مەكتەبىنىڭ تابالدىرىعىن قورىقپاي اتتادىم. ءسويتىپ، مەن ءبىرىنشى سىنىپتى قايتا وقىدىم، بۇل جولى ورىس تىلىندە. ونىڭ ۇستىنە مارينا دميتريەۆنا جۋكوۆا دەگەن مۇعالىمىم دە وتە جاقسى كىسى بولىپ شىقتى. قاتەلىگىمدى بەتىمە باسپاي، كەرىسىنشە «نيچەگو، نيچەگو ناۋچيشسيا» دەپ ارقامنان قاعىپ قوياتىن. سونداعى مەنىڭ تاپقان ءبىر قۋلىعىم، بالالاردىڭ قيمىل قوزعالىسىن باقىلاۋ ەدى. ولار نە ىستەسە، سونى ىستەيمىن. ماتەماتيكا جاعىنان ونشا قيىن بولماعانىمەن، ءتىل ساباقتارىنان كادىمگىدەي قينالدىم. ۇيگە كەلگەندە بىلمەگەنىمدى اپكەم مەن اعامنان سۇراپ، ولاردىڭ مازاسىن الاتىنمىن.

ءبىراق ءۇش اي وتكەننەن كەيىن- اق ورىس تىلىندە زىرىلداپ سويلەپ كەتتىم. كەيىن سىنىپتاستارىمنىڭ الدى بولدىم. ءسويتىپ، ورىس مەكتەبىنىڭ ءبىرىنشى سىنىبىن دا ماقتاۋ قاعازىنا اياقتاپ، ون جىل بويى ۇزدىك وقىپ، مەكتەپتى مەدالعا ءبىتىردىم. دەسە دە قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىنىڭ مۇعالىمى بولعاندىقتان با، اكەم ۇنەمى ۇيدە قازاقشا سويلەگەنىمىزدى بىزدەن تالاپ ەتەتىن. قازىر اكەمنىڭ سونىسى دۇرىس بولعان دەپ ويلايمىن، - دەيدى ول اڭگىمەسىن ءارى ساباقتاپ.

 ءوزىنىڭ ايتۋىنشا، جۇلدىزاي مەكتەپتە وقىپ جۇرگەن كەزىندە بىرنەشە سالاعا قىزىعۋشىلىق ءبىلدىرىپتى. زەرەك تە زەردەلى قىز بىردە ارحەولوگ بولعىسى كەلسە، ەندى بىردە جۋرناليست بولۋدى قالايتىن. كەيدە كوكەيىندە دارىگەر بولسام دەگەن ارمان دا باس كوتەرەتىن. ءبىراق جەمە - جەمگە كەلگەندە سوڭعىسى باسىم ءتۇسىپ، ول ماسكەۋدەگى سەچەنوۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك مەديتسينالىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ستۋدەنتى اتانادى. ورىسشا تازا سويلەيتىن، وتە ءبىلىمدى قازاق قىزىنا پروفەسسورلاردىڭ ءوزى تاڭعالاتىن ەدى. ءتىپتى ولار جۇلدىزايعا «سەن ورىسشا قالاي تازا سويلەيسىڭ؟ سەن ارنايى لينگۆيستيكالىق مەكتەپتە وقىدىڭ با؟ سەن حيميا ءپانىن قالاي جەتىك بىلەسىڭ؟» دەگەن سىندى ساۋالدار قويۋدى دا ۇمىتپايتىن. سونداي ساتتەردە جۇلدىزاي «مەن نەگە ورىسشا جاقسى سويلەمەۋىم كەرەك؟ مەن نەگە حيميانى جاقسى بىلمەۋىم كەرەك؟ مەنىڭ وزگەدەن قاي جەرىم كەم؟ دەپ ىشتەي نامىستانىپ تا قالاتىن ەدى.

 كەيىننەن 1986 -جىلعى وقيعا ورىن الدى.

 - ءبىر كۇنى اۋديتورياعا كەلسەك، ءبارى بىزگە ءبىر ءتۇرلى ۇدىرەيىپ قارايدى. سويتسەك، الماتىدا بولعان جەلتوقسان وقيعاسىن ستۋدەنتتەر دە ەستىگەن ەكەن. ورىستاردىڭ بىزگە دەگەن سالقىن كوزقاراسىن وزدەرى ايتپاسا دا، سەزدىك. ءتىپتى، كەيبىر ستۋدەنتتەرمەن قازاقستاندى نەگە وزگە ۇلت وكىلى باسقارۋى ءتيىس دەپ داۋلاسىپ تا قالدىق، - دەيدى ول سول ءبىر جىلداردى ەسكە الىپ.

 وسى وقيعادان سوڭ، كوپ ۇزاماي قايتا قۇرۋ زامانى باستالادى دا، جۇلدىزاي ەلگە ورالۋدى ويلايدى. بۇل ويىن ونىڭ اتا- اناسى دا قۇپتايدى. ءسويتىپ، قازاقستانعا ورالىپ، وقۋىن قاراعاندى قالاسىنداعى مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىندە جالعاستىرادى.

اعىلشىن ءتىلىن ءۇش ايدا ۇيرەنىپ الىپتى

ۋنيۆەرسيتەتتى ءتامامداعان سوڭ، جولداسى ەكەۋى شىمكەنت قالاسىندا تۇرادى. جولداسى ستوماتولوگ بولىپ قىزمەت ىستەسە، بۇل بالا تاربيەسىمەن اينالىسادى.

 - ۇيدە جۇمىسسىز وتىرسام دا، مەن ءارقاشان بىردەڭە ۇيرەنۋگە قۇشتار ەدىم. وسى كەزدە بالا كەزدەن ارمانىم بولعان اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەنۋدى مىقتاپ قولعا الدىم. ول ۋاقىتتا قازىرگىدەي قاپتاعان ءتىل ورتالىقتارى جوق. اعىلشىن ءتىلىن بىلەتىن بىرەۋدى رەپيتيتورلىققا جالداعانىممەن ونىڭ بىلگەنى ەكى ايعا عانا جەتتى. سودان سوڭ، قاجەت كىتاپتاردى ساتىپ الىپ، ءتىلدى ءوز بەتىممەن ۇيرەنە باستادىم. ءبىر كۇنى گازەتتى قاراپ وتىرسام، «شەكاراسىز دارىگەرلەر» دەگەن حالىقارالىق ۇيىمعا قازاق، اعىلشىن تىلدەرىن بىلەتىن دارىگەر قاجەت دەگەن حابارلاندىرۋدى كوزىم شالدى. ىشكى ءبىر تۇيسىك «ساعان لايىق جۇمىس وسى» دەگەندەي بولدى. گازەتتە كورسەتىلگەن مەكەن- جايعا باردىم. جولىم بولىپ، جۇمىسقا ورنالىستىم، - دەيدى جۇلدىزاي نازار قىزى.

 اعىلشىن تىلىندە سويلەۋ جۇلدىزايعا باسىندا قيىن بولعانىمەن، ەكى- ءۇش ايدا- اق جۇيرىك سويلەيتىن بولىپ الادى. كەيىن وسى حالىقارالىق ۇيىمدا جۇمىس ىستەي ءجۇرىپ، جۇلدىزاي نەمىس، فرانسۋز تىلدەرىن ۇيرەنۋدى دە قولعا الادى.

قازىرگى كۇنى جۇلدىزاي قازاق، ورىس تىلدەرىن قوسپاعاندا التى تىلدە جەتىك سويلەيدى. ال سوڭعى ۇيرەنگەن شۆەد جانە گرەك تىلىندەرىن ءبىلۋ دەڭگەيى ءوزىنىڭ ايتۋىنشا نان تاۋىپ جەي الاتىنداي حالدە ەكەن.

كەيدە ءبىز تىلدىك ورتا جوق دەگەندى سىلتاۋراتىپ، شەت تىلدەرىن ۇيرەنۋدى كەيىنگە شەگەرە بەرەمىز. ال ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز «تىلدىك ورتانى ءوزىڭىز ادەيىلەپ ىزدەۋىڭىز كەرەك» دەپ سانايدى.

 - شەتەلدىكتەردى كورسەڭىز، قورىقپاڭىز. ۇشاقتا نەمەسە پويىزدا كەلە جاتىپ، شەتەلدىكتەرمەن ساپارلاس بولساڭىز، سويلەسىڭىز، ءجون سۇراسىڭىز. سودان كەيىن قازىرگى زاماناۋي تەحنولوگيانىڭ دامىعان زامانىندا تىلدىك ورتا جوق دەۋ جاي عانا سىلتاۋ. عالامتور ارقىلى دا تىلدىك ورتانى تاۋىپ، قالىپتاستىرۋعا بولادى، - دەيدى ول.

ءتىل ۇيرەنۋ، ارينە، وڭاي شارۋا ەمەس. دەسە دە جۇلدىزاي نازار قىزى نەعۇرلىم كوپ ءتىل بىلسەڭ، وزگە ءتىلدى مەڭگەرۋدىڭ سوعۇرلىم وڭايعا تۇسەتىنىن ايتادى. سەبەبى، اعىلشىن ءتىلىنىڭ 70, ورىس ءتىلىنىڭ 60 پايىزى وزگە تىلدەن ەنگەن سوزدەر ەكەنى بەلگىلى. ءتىپتى، اعىلشىن تىلىندە قازاق تىلىنە دە ۇقساس سوزدەر بار. ويتكەنى كەيبىر عالىمداردىڭ پىكىرىنشە، ون سەگىزىنشى ۇرپاقتا ادامزات بالاسى بىرىمەن ءبىرى تۋىسقان بولىپ كەتەتىن كورىنەدى. سول سەكىلدى تىلدەر دە بىرىمەن- ءبىرى تۋىسقان. جۇلدىزاي جاقىندا ءبىر گازەتتەن لاتىش ءتىلى تۇرىك تىلىنە ۇقساس دەگەن ماقالانى وقىپ، تاڭدانعانىن دا تىلگە تيەك ەتتى.

 جۇلدىزاي نازار قىزى ەلىمىزدە جۇرگىزىلىپ وتىرعان ءۇش تۇعىرلى ءتىل ساياساتىن وتە دۇرىس شەشىم دەپ سانايدى. وسى ورايدا تاعى دا ءسوز كەزەگىن جۇلدىزايعا بەرسەك:

 - ادام ەڭ بولماسا ءبىر شەت ءتىلىن ۇيرەنسە ميىندا ءتىلدى ۇيرەنۋ سحەماسى پايدا بولادى. ەگەر ءۇش ءتىل بىلسەڭ، وزگە ءتىلدى ۇيرەنۋ وڭايعا تۇسەدى. ءتىل ۇيرەنۋگە ەڭ الدىمەن قىزىعۋ كەرەك. شىن نيەتىڭمەن قىزىقساڭ عانا، قانداي دا ءبىر جەتىستىككە جەتە الاسىڭ. بايقاعانىم، وزىنە- ءوزى سەنىمى از ادامدار ماعان كۇمانمەن، قىزعانىشپەن قارايدى. ءتىپتى، ولاردىڭ مەن تۋرالى وتباسى جوق، كۇنى بويى ءتىل ۇيرەنۋدى عانا ەرمەك ەتكەن كارى قىز شىعار دەپ تە ويلايتىنىن جاقسى بىلەمىن. ال كەرىسىنشە وزىنە ءوزى سەنىمدى ادامدار «وي، سەن وسىنشا ءتىلدى قالاي ۇيرەندىڭ؟ » دەپ شىنايى قىزىعۋشىلىق تانىتادى. كوردىڭىز بە، قىزعانۋ مەن قىزىعۋدىڭ اراسىندا جەر مەن كوكتەي ايىرماشىلىق بار. سوندىقتان دا قىزعانباۋ كەرەك، قىزىعۋ كەرەك. قىزعاناتىنداردا ءتىلدى مەڭگەرۋگە كەدەرگى جاسايتىن پسيحولگيالىق احۋال بار. ونداي ادامدارعا «كەل، مەن ساعان ۇيرەتەيىن» دەسەڭ، «قويشى، مەن ءبارىبىر ۇيرەنە المايمىن» دەپ كەرى تارتادى.

 سودان كەيىن قانشاما شەتەلدىك كومپانيالار مەن حالىقارالىق ۇيىمداردا جۇمىس ىستەپ ءجۇرىپ بايقاعانىم، شەتەلدىكتەردىڭ ءوزىنىڭ تۋعان ءتىلىن بىلەتىن قازاقتارعا دەگەن قۇرمەتى ەرەكشە بولادى ەكەن. شەتەلدىك كومپانياعا جۇمىسقا ورنالاسقاندا، ولار ەڭ ءبىرىنشى سەنەن «اعىلشىن ءتىلىن بىلەسىڭ بە؟ » دەپ ەمەس، «انا ءتىلىڭدى بىلەسىڭ بە؟ » دەگەن ساۋال قويادى. «ارينە، بىلەمىن، ول مەنىڭ انا ءتىلىم عوي» دەسەڭ، سەنى ەرەكشە قۇرمەتتەپ، سىيلايدى. ال «بىلمەيمىن» دەسەڭ، كوپ جىلدار بويى ورىسقا قۇل بولىپ، ءوزىنىڭ انا ءتىلىن ۇمىتىپ قالعان دەگەن سىڭايدا مۇسىركەي قارايدى.

 ارينە، جۇلدىزاي كوپ ءتىلدى مەڭگەرۋىنە مەديتسينالىق ءبىلىمىنىڭ دە كوپ كومەكتەسكەنىن جوققا شىعارمايدى. لاتىن ءتىلىن ۇيرەنۋىنىڭ دە پايداسى زور بولعانى ءسوزسىز. الداعى ۋاقىتتا ول بىرنەشە شەت تىلدەرىن ۇيرەنۋ جولىندا جيناعان تاجىريبەسىن وزگەلەرگە ناسيحاتتاپ، شەبەرلىك سىنىپتارىن وتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىر. وسى ورايدا ايتا كەتەيىك، جۇلدىزايدىڭ ۇلى ارمان دا التى ءتىلدى مەڭگەرگەن پوليگلوت.

 - ءتىلدى، ءوز بەتىڭشە ۇيرەنۋدىڭ وزىندىك ارتىقشىلىقتارى بار. بىرىنشىدەن، ۋاقىتتى، ەكىنشىدەن، قارجىنى ۇنەمدەيسىڭ. اسىرەسە، قارجىلىق داعدارىس دەندەپ تۇرعان قيىن شاقتا ءتىل ۇيرەنۋ بولاشاعىڭا جاڭا جول اشپاق، - دەيدى ول.

 ءبىز جۇلدىزايعا تەك ساتتىلىك تىلەيمىز.

  مەيرامتاي يمانعالي

didar-gazeti.kz