ءدىني اعىمداردىڭ اق- قاراسى
ولار ءدىني داستۇرلەرى مەن ۇستانىمدارىنا، ءدىني ينستيتۋتتارىنىڭ كۇردەلىلىگىنە، كۇندەلىكتى تىرلىكتى رەتتەۋ دەڭگەيىنە قاراي ءبولىنىپ، جىكتەلەدى.
قازىرگى كەزدە يسلام دىنىندەگى كۇردەلى ماسەلە - مۇسىلمان ازاماتتاردىڭ ءدىني ۇستانىمدارى مەن تۇسىنىكتەرىنىڭ ءارتۇرلى باعىتتا، ءارتۇرلى اعىمدا بولۋى. ونىڭ كۇردەلى بولىپ تۇرعانى سونشالىق، ءدىني نانىمدارعا بايلانىستى مۇسىلماندار اراسىندا ۇلكەن جىك پايدا بولدى.
مىسالى، بيىل يەمەندە سۇننيتتەر مەن شييتتەر اراسىنداعى قارۋلى قاقتىعىستار ناتيجەسىندە، قان توگىلدى. يسلام دىنىندەگى باستى ەكى اعىمىنىڭ ءوزارا ءسۇزىسۋى يسلام مەملەكەتىنىڭ (ي م) سودىرلارىنا ءتيىمدى بولدى. ەكسترەميستەر سيريا مەن يراكتاعى ۇرەي بيلەگەن ادامداردى جاقسى پايدالاندى. ويتكەنى ولار العاشىندا بۇلاردى ازات ەتۋشىلەر رەتىندە قابىلدادى.
Ⅱدۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن كولونيزاتور فرانسۋزدار مەن اعىلشىنداردىڭ تاياۋ شىعىستى ءبولۋ جونىندەگى كەلىسىمىنەن كەيىن پايدا بولعان سيريا مەن يراك اراسىنداعى شەكارانى جويىپ، «يسلام حاليفاتىن» قۇرامىز دەپ مالىمدەدى (ي م). وسىلايشا، مۇسىلماندار ءدىني نانىمدى ۇلكەن ساياساتقا اينالدىرىپ وتىر.
قازاق اتام زاماننان بەرى ءداستۇرلى يسلام ءدىنىن ۇستانادى. الايدا ءارتۇرلى اعىمدار ءبىزدىڭ ەلگە دە كەلىپ، ءدىني ۇستانىمداردان گورى ساياسي مۇددەلەرى باسىم ءدىندارلار ارامىزعا كىردى. ولارعا ەرگەن كەيبىر جاستارىمىز ءداستۇرلى يسلامنان الشاقتاتاتىن باسقا اعىمدارعا بەت بۇردى. وندايلار وزدەرىن يسلام جولىندا جۇرگەن ناعىز مۇسىلمانبىز دەپ سانايدى. وسىنىڭ بارلىعى ءدىني ساۋاتىمىزدىڭ جوقتىعىنان دا شىعار. ويتكەنى كوپتەگەن ءدىندارلار قۇران سۇرەلەرىن جاتقا وقىعانىمەن، ءدىننىڭ تاريحىنان حابارسىز. قازىرگى كەزدە الەمدە بولىپ جاتقان جاڭالىقتاردان سۇننيتتەر، شييتتەر، الاۆيتتەر دەگەن يسلامنىڭ ءدىني تارماقتارىن ءجيى ەستىگەنمەن كوپشىلىگىمىز ولاردىڭ كىمدەر ەكەندىگىن بايىپتاي بەرمەيمىز.
يسلامنىڭ نەگىزگى ءدىني اعىمدارىمەن جاستارىمىز تانىس بولسىن دەگەن ماقساتتا تومەندەگى انىقتامانى بەرىپ وتىرمىز.
سونىمەن، سۇننيتتەر دەگەن كىمدەر، شييتتەر دەگەن كىمدەر؟
سۇننيتتەر - 656 - جىلى حاليف وسمان ولگەننەن كەيىن پايدا بولعان، يسلامداعى ەڭ كوپ تاراعان ءدىني اعىم. ونىڭ ارابشا اتى «ءاحل اس- سۋننا ءۋال- دجاماا» (سۋننانىڭ ادامدارى جانە قوعامنىڭ كەلىسىمى). ونىڭ ءبىرىنشى بولىگى (ءاحل اس- سۋننا) پايعامباردىڭ جولىمەن ءجۇرۋ دەگەندى بىلدىرەدى، ال ەكىنشىسى - پايعامباردىڭ جانە ونىڭ ارتىنان ەرگەن سەرىكتەستەرىنىڭ قيىندىقتاردى شەشۋ جولىنداعى ۇلى ءىسىن مويىنداۋ.
سۋننا - يسلامداعى قۇراننان كەيىنگى نەگىزگى كىتاپ. بۇل كەيىننەن حاديس تۇرىندە اۋىزشا تارالعان وسيەتتەر. و باستا اۋىزشا ايتىلعانىنا قاراماستان، مۇسىلماندار ءۇشىن نەگىزگى نۇسقاۋ بولىپ تابىلادى. دۇنيەءجۇزى بويىنشا يسلامدى ۇستاناتىن مۇسىلمانداردىڭ 90 پايىزى (1,5 ميلليارد ادام) - سۇننيتتەر. الەم بويىنشا ولار، مالايزيا، يندونەزيا، پاكستان، بانگلادەش، سولتۇستىك افريكا، ارابيا تۇبەگى، باشقۇرتستان، تاتارستان، قازاقستان جانە ورتا ازيا رەسپۋبليكالارىندا تۇرادى. يران، ءازىربايجان جانە سول ماڭداعى ەلدەر بۇعان كىرمەيدى.
سۇننيتتەر ءۇشىن قۇران مەن سۋننا - ءدىننىڭ نەگىزگى كوزدەرى. ولار ءۇشىن حاديستەردىڭ التاۋى (يبن- مادجي، ان- ناساي، يمام ءمۇسلىم، ءال- بۋحاري، ءابۋ ءداۋىت جانە ات- تيرميزي) انىق بولىپ سانالادى. يسلامداعى العاشقى ءتورت حاليف ءابۋ- باكىر، ومار، وسمان جانە ءاليدىڭ باسقارۋىن تاقۋا دەپ ەسەپتەيدى.
شييتتەرگە كەلەتىن بولساق، شيا - «جاقتاۋشى»، «جولىن قۋۋشى» دەگەن ءسوزدى بىلدىرەدى. بۇلار 656 -جىلى مۇسىلمان قاۋىمىنا سىيلى بولعان وسمان حاليف ولگەننەن كەيىن پايدا بولدى. ءارتۇرلى دەرەك كوزدەرى بويىنشا، ولاردىڭ سانى بۇكىل مۇسىلمانداردىڭ 10-20 پايىزى ارالىعىن، 200 ميلليون ادامدى قۇرايدى. شييتتەردىڭ تۇراتىن جەرلەرى - يران (حالقىنىڭ 98 پايىز)، باحرەين (75 پايىز)، سيريا (97 پايىز)، ليۆان ( 30پايىز)، بىرىككەن اراب امىرلىگى (27 پايىز) ، كۋۆەيت (25 پايىز)، كاتار (20 پايىز)، يراك (54 پايىز) جانە ساۋد ارابياسى (10 پايىز). بۇلار جالعىز عانا تاقۋا حاليف دەپ پايعامباردىڭ نەمەرە باۋىرى جانە كۇيەۋ بالاسى - حاليف ءالي يبن ءابۋ تاليبتى ءپىر تۇتادى.
شييتتەردىڭ ۋاعىزىنا قاراعاندا، مۇسىلمانداردىڭ قاسيەتتى جەرى مەككەدەگى قاعبادا تۋعان تەك وسى حاليف قانا. شييتتەردىڭ نانىمدارى بويىنشا، ۋممانى (مۇسىلمان قاۋىمى) اللانىڭ تاڭداۋى تۇسكەن، قۇداي مەن ادامداردىڭ اراسىن بايلانىستىراتىن جوعارى رۋحاني تۇلعالار - يمامدار باسقارۋى ءتيىس. بۇلار ءالي تۇقىمىنان شىققان (اليدەن ماحديگە دەيىنگى 600 - 874 - جىلدارى ءومىر سۇرگەن) العاشقى 12 يمامدى قاسيەتتى سانايدى.
شيتتىك سەكتالار وتە كوپ، بۇلار: يسمايليتتەر، درۋزدار، الاۆيتتەر، زەيديتتەر، شەيحيتتەر، كايسانيتتەر، يارساندار جانە ت. ب.
قاسيەتتى جەرلەرى: كەربەلدەگى (يراك) يمام حۋسەين جانە ءال- ابباس مەشىتتەرى، ەن- نادجافتاعى (يراك) يمام ءالي مەشىتى، مەشحەدتەگى (يران) يمام رەزدىڭ مەشىتى، ساماررداعى (يراك) ءالي- اسقاري مەشىتى. قازاقستانداعى شييتتەردى ءازىربايجان، شەشەن، ينگۋش، كۇرد ۇلتتارىنىڭ وكىلدەرى قۇرايدى.
سۋفيزم. ەرتەرەكتە قازاقتاردىڭ اراسىنان شىققان سوپىلار (سۋفيزم) كوپ بولعان. سۋفيزم نەمەسە تاساۆۆۋف اتاۋىنىڭ قالاي پايدا بولعانىن ءارقالاي ايتادى. ارابشا - «سۋف» (ءجۇن) نەمەسە «اس- سافا» (تازالىق). سونداي- اق العاشقى
«ءاحل اس- سۋففا» (وتىرعان ادامدار) دەگەن ءسوز مەشىتتە ءومىر سۇرەتىن مۇحاممەدتىڭ كەدەي جاقتاستارى دەگەندى بىلدىرەدى. VIII عاسىردا پايدا بولعان.
بۇل ءۇش كەزەڭگە بولىنەدى: اسكەتيزم (زۋحد)، سۋفيزم (تاساۆۆۋف)، سۋفيلىك باۋىرلاستىق (تاريكات). سوپىلاردىڭ قاتارى قازىر سيرەپ قالعان، ءبىراق ونى كوپتەگەن يسلام ەلدەرىنەن، ءتىپتى كەيبىر توپتاردى ا ق ش پەن باتىس ەۋروپادان تابۋعا بولادى. سوپىلاردىڭ پىكىرىنشە، مۇحاممەد پايعامبار جەكە باستى، قوعامدى رۋحاني تاربيەلەۋدىڭ جولىن ءوز ءومىرىن ۇلگى رەتىندە كورسەتىپ كەتكەن.
ولار اسكەتيزمدى - ازدى قاناعات تۇتۋ، بايلىقتى، بيلىكتى، ءومىردىڭ راقاتىنا ۇمتىلماۋ دەگەن باعىتتى ۇستاندى. اسكەتيزمدى حاديستەردى جيناۋشىلار، قۇراندى جاتقا وقيتىندار جانە جيحادقا قاتىسۋشىلار (مودجاحەدتەر) ۇستاندى. بۇلار بيلىككە يلىكپەدى. يسلامداعى كوپتەگەن عالىمدار مەن فيلوسوفتار سوپى بولعان. ەل ارالاپ جۇرەتىن دارۋىشتەر وسى سوپىلاردان شىققان.
اساريا - ءسۇننيتتىك ءدىني نانىم مەكتەبى، ونى قولدايتىندار - سالافيتتەر. اسار دەگەن «ءىز»، «تارتۋ» دەگەندى بىلدىرەدى، IX عاسىردا پايدا بولدى. كالامدى (مۇسىلمان فيلوسوفياسى) جوققا شىعارادى، قاتاڭ تۇردە تىكەلەي قۇران وقۋعا شاقىرادى. ولاردىڭ پىكىرىنشە، قۇران سوزىنە ەشقانداي تۇسىنىك بەرمەي، سول كۇيىنشە قابىلداۋى ءتيىس. قۇراندى ەشكىم جازباعان، ول قۇدايدىڭ اۋزىنان شىققان ءسوز دەپ سانايدى. مۇنى كىم تەرىسكە شىعارسا، ول مۇسىلمان ەمەس.
سالافيتتەر. يسلامدىق فۋندامەنتاليستەردى سۋرەتتەگەندە وسى سالافيتتەردىڭ ۇستانىمدارىن ايتقان سياقتى كورىنەدى. اس- سالياف - «اتا- بابا»، «الدا وتكەن ءىز سالۋشىلار» دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى. اس- سالياف اس- ساليحۋن - الدىمىزدا وتكەن اتا- بابالارىمىزدىڭ ءومىر سۇرگەن جولىمەن جۇرۋگە شاقىرۋ. IX- XIV عاسىرلاردا پايدا بولعان. امەريكالىق يسلاميستەردىڭ مالىمدەۋىنشە، بۇگىنگى كۇندە الەمدەگى سالافيتتەردىڭ سانى 50 ميلليونعا جەتكەن. ولاردىڭ ازداعان توپتارى بارلىق مۇسىلمان مەملەكەتتەرىندە بار، نەگىزىنەن، ءۇندىستان، مىسىر، سۋدان، يوردانيادا تۇرادى. بۇلار قۇداي جالعىز دەپ سەنەدى، يسلام مادەنيەتىنە كەلمەيتىن جاڭالىقتاردى قابىلدامايدى. سۇننيتتىك اعىمداعى سالافيتتەر سوپىلاردىڭ باستى سىنشىلارى. كەيىنگى كەزدە «مۇسىلمان باۋىرلاستار» ۇيىمىن سالافيتتەرگە جاتقىزىپ ءجۇر.
ۋاححابيزم نەمەسە ال- ۆاححابيا يسلامدا بۇرىن بولماعان نارسەلەردى، جاڭادان ەنگىزىلگەندەردى تەرىسكە شىعارۋ، ءدىندى تازارتۋ ءۇشىن كۇرەس (دجيحاد) دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى. بۇل اعىم XVIII عاسىردا ءومىر سۇرگەن ارابتىڭ ءدىن تانۋشىسى مۇحامماد يبن ابد ءال- ۋاححابتىڭ اتىمەن اتالادى. ونىڭ قاتارىندا قانشاما ادام بار ەكەنى بەلگىسىز، كەيبىر ەلدەردە مۇسىلمانداردىڭ 5 پايىزىن قۇرايدى دەگەن مالىمەت قانا بار. ارابيادان باسقارىلادى.
ۋاحابيزم مەن سالافيتتەردىڭ يدەيالارى بىردەي دەۋگە بولادى. سوندىقتان بۇل اتاۋلاردى كوبىنەسە سينونيم رەتىندە قولدانا بەرەدى. الايدا ۋاححابيتتەرگە قىرىپ- جوياتىن كۇش دەپ قارايتىنى دا شىندىق. مۇحامماد يبن ابد ءال- ۋاححاب ناعىز يسلامدى مۇحاممەد پايعامباردان كەيىنگى ءۇش ۇرپاق قانا تازا ۇستانعان دەگەن پىكىردە بولعان، ودان كەيىنگى جاڭارتۋلارعا ول «دىنسىزدەردىڭ سىرتتان اكەلگەن وزگەرىستەرى» دەپ قاراعان. ابد ءال- ۋاححابتىڭ يدەياسىن قولداۋشىلار كۇرەسىپ ءجۇرىپ 1932 - جىلى ساۋد ارابياسى اتتى تاۋەلسىز اراب مەملەكەتىن قۇردى. قازىرگى كەزدە «ۋاححابيزم» دەگەن ءسوز يسلامدىق تەرروريزم دەگەننىڭ سينونيمى بولىپ قالىپتاسىپ كەتتى.
الاۆيتتەر (نۋسايريتتەر) جانە اليەۆيتتەر (قىزىلباستار). IX عاسىردا پايدا بولعان «الاۆيتتەر» اعىمى ءالي پايعامباردىڭ، ال «نۋسايريتتەر» سەكتانى ۇيىمداستىرۋشى، شيتتەردىڭ ون ءبىرىنشى يمامىنىڭ وقۋشىسى مۇحاممەد يبن نۋسايردىڭ ەسىمىنە بايلانىستى وسىنداي اتقا يە بولدى. بۇلاردىڭ سانى شامامەن 5 ميلليون دەپ ايتادى، ناقتى ەشكىم بىلمەيدى. الاۆيتتەردىڭ باسىم بولىگى سيريا، تۇركيا، ليۆان ەلدەرىندە. بۇلار ءدىني كوزقاراستارىن جاسىرىن ۇستايدى (تاكيا)، وزدەرىنىڭ ءدىنىن تەك قالاۋلىلار عانا بىلەتىن قۇپيا ءبىلىم دەپ سانايدى.
باسقا مۇسىلمانداردان ەرەكشەلىكتەرى: نامازدى بەس ۋاقىت ەمەس، كۇنىنە ەكى رەت قانا وقيدى، مەشىتكە بارمايدى، ۇيىندە قۇلشىلىق جاسايدى، توي- تومالاق نەمەسە ءولىم- ءجىتىم كەزىندە شاراپ ىشۋگە رۇقسات ەتىلگەن جانە ولار ەكى اپتا عانا اۋىز بەكىتەدى. وسىنداي ۇستانىمدارىنا قاراپ الاۆيتتەردىڭ ءدىنىن يسلامعا جاتقىزۋ قيىن. الايدا ولار مۇحاممەد پايعامباردىڭ وتباسىنا تابىنادى، ءاليدى قۇدايدىڭ ءمانى دەپ قارايدى، مۇحاممەد - قۇدايدىڭ ءوزى، سالمان ءال- فاريسي - قۇدايعا باراتىن قاقپا دەپ بىلەدى. الاۆيتتەردىڭ ءبىر بولىگى ءاليدى كۇن بەينەسىندە كورسە، ەكىنشى بولىگى ايعا تەڭەيدى، بىرەۋلەرى جارىققا، ەكىنشىلەرى قاراڭعىلىققا تابىنادى. بۇل جەردە ولاردا يسلامعا دەيىنگى پۇتقا تابىنۋشىلىقتىڭ (زورواستريزم) سارقىنشاقتارى ءالى دە بار ەكەنىن كورۋگە بولادى. الاۆيتتەردىڭ ايەلدەرى دىنگە قاتىستىرىلمايدى.
بۇل يسلام دىنىندەگى باستى تارالىمدار، بۇلاردىڭ ءوزى ءارى قاراي مۋتازيليتتەر، حۋسيتتەر، زەيديتتەر، جارۋديتتەر، حاريدجيتتەر، يباديتتەر، ازراكيتتەر مەن نادجديتتەر، يسمايليتتەر، درۋزدار، اشاريتتەر، تاكفيريتتەر، قۇرانيتتەر، ماتۋريديتتەر دەپ كوپتەگەن ءدىني اعىمدارعا بولىنە بەرەدى. ولاردىڭ بارلىعىن «جىلىكتەپ»، جىگىن ايىرۋ تەولوگتاردىڭ جۇمىسى.
قايىرجان تورەجان
«ايقىن»
