جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ. اقبىلەك - روماننىڭ جالعاسى

استانا. قازاقپارات - جۇسىپبەك ايماۋىتوۆتىڭ ايگىلى «اقبىلەك» رومانىنىڭ جالعاسىن نازارلارىڭىزعا ۇسىنامىز. باسى.

... 24- مارت. «ساعات التى جارىمدا ۇشكىلگە جيىلىسقا باردىم . جيىلعان جۇرت جوق ەكەن. ەسىك الدىندا ءبىراز تۇردىم. قاسىندا ءبىر كىشىرەك بالا بار، بۇرىشتان جاكىم شىقتى. قولىندا شيىرشىقتاپ ۇستاعان قاعازى بار. جاسى 19-20 عا كەلىپ قالعان قىز عوي. ول تۋرالى وسەك اتتىڭ قارا قاپتالىنان. بوزبالامەن جۇرەم دەپ، ساباققا ەرە الماي، ءبىر ورىس ۋچيتەلىنەن دايارلانىپ ءجۇر دەپ ەستىگەم. مەنى كورىپ قاسىنداعى بالاسىن ءبىر جاققا جۇمسادى. بالاسى كەتىپ بارا جاتقاندا داۋىستاپ: «كۇلان دا، مادينە دە كەلەدى دەپ ايت!» - دەدى. ول - ماعان ەستىرتكەنى. ورىس قىزدارى قاسىنان بوزبالا ءوتىپ بارا جاتسا، ولگەنشە قىزىق ساڭقىلداپ سويلەسىپ، قاڭقىلداپ كۇلەتىن ەدى. جاكىمنىڭ مىنا ساڭقىلداۋى - اۋماعان سولاردىڭ مىنەزى. بۇزىلعان قىزداردىڭ بارلىق سىرتقى مىنەزىن جاتتاعان دا قويعان. ساۋداگەر ايەلدەر ەركەككە جۇعىسقىسى كەلسە نە تاماعىن كەنەيدى، نە كوزىن قىسادى، نەمەسە سونداي ءبىر ايقىن بەلگى بەرەدى. مىنا قىزداردىڭ وتىرىك كۇلۋى، ساڭقىلداۋى دا - سونىڭ اعايىنى عوي. ياپىر- اۋ! وقىعان قىزدىڭ ءبارى وسىلاي بوپ كەتكەنى مە؟ سىزىلعان قىز قىلىعى بولا ما؟ » - ونىسى راس- اۋ! وقىعان قىزدار ءتىپتى ەركەكتى ءوزى شاقىرىپ تۇرادى عوي. - بۇل ەندى ورىس قىزدارىنىڭ مىنەزى. ءبىزدىڭ قىزدار دا سودان ءتالىم الادى عوي. سىنىق ەكەش سىنىق تا جۇعادى دەيدى. - سويتكەنمەن كىشكەنە يبا كەرەك قوي. - ارينە. 26 - مارت. كەشكە ساعات التىدا كۇلان بىزدىكىنە كەلدى. ەسىكتى جاۋىپ الىپ، كوپ سويلەستىك. وتكەن ءومىردى، وسەكتى، مىنەزدى، ماحابباتتى، كەلەشەك پلاندى - ءبارىن ايتىستىق. اياعىندا ءسۇيىسىپ ايرىلىستىق. ول ءسوزىنىڭ اياعىن اعاسىنا سىلتەي بەردى: «مەنى وقىتقان سول ەدى. ونىڭ ەڭبەگىن زايا قىلعانداي بولام عوي» دەدى. جانە «وقي تۇسەمىن» دەدى. مەن ەكەۋىن دە «سەبەپ ەمەس» دەدىم. «شىن جۇرەگىڭنەن شىققان ءبىر اۋىز ءسوزىڭ كەرەك» دەدىم. وعان كەلەسى جىلى جاۋاپ بەرمەك بولدى. ءوزى ءۇيالىپ، قىسىلعان ىسپەتتى قىزاردى، تەرلەدى. مەن دە قۇشاقتاپ قىسىپ، تەرلەتتىم بىلەم. كوڭىلدە ءتاتتى اسەر قالدىردى. «ەڭبەكشى قازاق» كەلدى. بەرنياز ءبىر قىزبەن ەكەۋى اتىلىپ ءولىپتى. قايعىلى حابار. جىگەرلى جاس اقىن ەدى. ايانىش!.. . قانداي سەبەپ بولدى ەكەن! قازاقتا ءوزىن ءولتىرۋ سيرەك بولۋشى ەدى. مىناۋ ءبىر تاڭدانارلىق ءىس! الدە ماستىق، الدە ماحاببات، الدە الدانۋ، الدە جاۋىز، تۇرمىس.. . ايتەۋىر ءبىر اۋىر كۇيىك بيلەدى عوي. ءومىر شىركىن، قالاي شولاق؟ !»

28 - مارت. «بەلينسكي ايتقان ەكەن: «قيالدان شىققان ماحاببات تازا جۇرەكتەن شىققان ماحابباتتان اۋىر، جامان بولادى. قيال ماحابباتى جۇرەككە تۇسسە، اۋىر تاس تۇسكەن سەكىلدى، قوزعالتپايدى، جانىشادى، ۋلايدى» دەپ. سول راس پا دەيمىن. سارعايۋ، كۇيىنۋ، جۇرەك قاتتى اۋىردى» . 29 - مارت. «كەشكە قاديشا جەڭگەيدە بولدىق. اي جارىق، كۇن جىلى ەدى. كوشەدە قىدىردىق. كۇلانمەن سويلەستىم. ءوز پىكىرى جوق. «ماريا الەكسەي قىزى نە ايتار ەكەن؟ » دەگەن سەكىلدى، اعا- جەڭگەم نە ايتار ەكەن، قالاي قارار ەكەن دەي بەرەدى. جارىم ادام. وقىعان قىزدىڭ وقىماعاننان ايىرماسى بولماعانىنا كەيىدىم. ءبىر قىس ورازا ۇستاپ، بوسقا اۋرە بولعان ەكەم دەپ قىنجىلدىم.. .»  4-اپرەل. «قاپاي حات جازىپ، عاشىق بوپ جۇرەتىن ماريام دەگەن قىز كۇلانعا: «اقبالا ماعان حات جازدى» دەپ ماقتانىپتى. مەن جازباعانىمدى، جازبايتىنىمدى دالەلدەدىم. قاپاي مەنىڭ سىرلاس جولداسىم. ول ماريامدى الام دەپ جۇرەتىن. قاپايمەن ونىڭ جۇرگەنىن كۇلان ءوزى دە كورگەن. مەن: «ول وسەك بولار، سەنىمەن ەكى ارامىزعا جىك سالماق ويى بار شىعار، ايەل كۇنشىل كەلەدى عوي. ماعان نانباساڭ، مەنىڭ وعان جازعان حاتىمدى كور، سۇراپ ال» دەدىم. ايتسە دە نانباعانداي بولدى. كۇلان وتىرىككە، وسەككە نانعىش كوپ قىزدىڭ ءبىرى ەكەن دەگەن كۇدىك پايدا بولدى» . 6 - اپرەل. «ىبىراي مۇعالىمدە قوناقتا بولدىق. ايەلدەردى دە شاقىرىپتى. ايەلدەر بولەك بولمەدە وتىردى. ويىن باستالماق بولدى. ورىستىڭ «بەلبەۋ سوق» دەگەن ويىنىن وينادىق. ايەلدەردىڭ بەلگىلەگەنىن تاۋىپ قويا بەردىك. ولاردىڭ كىمى كىم بولعانىن ۋاق بالالار بىزگە جەتكىزىپ تۇرىپ ەدى. تابا الماعاندى ەسكەن بەلبەۋمەن ۇراتىن ويىن ەدى. قىزدار بەلبەۋ جەگەن سوڭ، اشۋلانىپ، وينامادى. ويىندى بۇزعان كۇلان بولدى. ابىكەن ماعان سىبىرلاپ سىر ايتتى. انەۋگى ويىندا كۇلان ساربالامەن وڭاشا جەردە سويلەسىپ تۇرعانىن ماقان دەگەن بالا كورىپتى. (ماقان وتىرىك ايتپايتىن ءبىر تازا بالا) . ساربالا جاي سويلەسىپتى، قولى ءبىر جۇمساق جەردە تۇرىپتى. جاكىمنىڭ تۇندە بوزبالامەن اعاش ءىشىن قىدىرىپ كەتەتىنىن ايتتى. جاكىم مەن كۇلان قوساقتاۋلى تايىنشاداي بىرىنەن- ءبىرى ايرىلمايدى. كۇلانعا: «ونىمەن نەگە جۇرەسىڭ؟ » دەگەندە: «ساباقتاس جولداس بولعاسىن.. .» دەيتىن. «ساربالامەن نەگە جۇرەسىڭ؟ » دەگەندە ۇندەي الماي قاپ ەدى، بەزەرلەنبەپ ەدى، ۇيالماپ ەدى. مارتتىڭ 27 سىندە ساربالامەن ەكەۋمىزگە كەزەك قاراپ، قىزاراقتاپ وتىرعانىن ءىشىم جەك كورىپ ەدى. ەكەۋمىزدى سالىستىرعانداي نەمەسە ەكەۋمىزدى دە الداعانداي كورىنىپ ەدى. ەندى سونىڭ ءبارىن قورىتقاندا، كۇلاننىڭ تازا قىز ەمەستىگى انىق بوپ شىقتى. ماقانعا ساربالا ماقتانىپتى: «21-جىلى كۇلان جاكىمدىكىندە ءتۇرعاندا، وعان بوزبالا كوز سالۋشى ەدى. سول كەزدە مەن جاقىن بولىپ ەدىم. سودان بەرى جاقىنبىز.. . ەرلى- بايلى كىسىدەيمىز. وقۋىن بىتىرگەن سوڭ، ەكەۋمىز قاشپاقپىز، باسقا قالاعا كەتپەكپىز. مەن قاتىنىمدى تاستاماقپىن» دەپتى. وعان دا نانباس ەدىم، مەنىڭ كۇلانعا جازعان حاتتارىمدى ماقان ساربالانىڭ قولىنان كورىپتى. ول دا از بولعانداي، ساياسي ءبولىمنىڭ ءبىر اگەنتى كۇلان مەن ساربالانى بازاردىڭ قاسىڭداعى اينەگى جوق ەسكى ۇيدەن ۇستاپ العانىن قاپايعا ايتىپتى. قاپاي - يسپولكوم باستىعى. اناۋ اگەنت وعان سىرىن ايتىپ جۇرەتىن. سورلى باسىم! مۇنشا الدانارمىن با! ارىپ، شارشاپ، شولدەپ جۇرگەندە تابىلعان ءبىر جۇتىم سۋىڭا ءيت سارىپ كەتسە، قانداي بولار ەدىڭ؟ مەن دە سونداي كۇيگە ءتۇستىم. سۇيگەن ادامنىڭ ءمىنىن كورمەيدى دەگەن راس ەكەن. ياپىرىم- اي! مۇنشا اداسقانىم قالاي؟ ! ەندى وقىعان ايەلدەن ءۇمىتىم كەسىلدى. ەسىل تازا جۇرەك، ەسىل جىگەر، ەسىل ۋاقىت قور بولعان!

 8 - اپرەل. «كۇلانعا حات جازدىم. «قۇرمەتتى كۇلان! كەتەتىن بولعاندىقتان حاتتارىمدى تاعى سۇرايمىن. بۇل تىلەگىمدى بەرەرسىز دەپ ءۇمىت ەتەم، قوش بولىڭىز» . ول جاۋاپ قايىرىپتى. « ءسىزدىڭ بارلىق حاتتارىڭىزدى جىرتىپ تاستاعام. نانىڭىز» . كۇلان. - مىنە، كاميلا، سەن ايتشى، كىنا كىمدە؟ اقبالادا ما؟ كۇلاندا ما؟ - كۇلاندا عوي دەپ ويلايمىن. - مەن دە سوندا عوي دەپ ويلايمىن: بالتاش بۇل اڭگىمەنى مەنىڭ كوڭىلىمدى اقبالادان شىعارعالى وقىپ وتىر عوي دەپ. «مۇنىڭ نەسى بار؟ اقبالادا جازىق جوق. ونداي جۇمىس كىمنىڭ باسىنان وتپەيدى؟ » - دەدىم. بالتاش وعان دا بولمادى. اقبالانىڭ تاعى ءبىر جامان ىستەرىن ايتا باستادى. مەن كۇيىپ كەتتىم. نە بولعانىمدى بىلمەيمىن. بالتاشتى وزىمنەن ءبىر جولاتا تۇڭىلتەيىن دەپ، ەرتەدە باسىمنان وتكەن ۋاقيعانى ايتىپ سالدىم: «نەسى بار؟ مەن دە قىز ەمەسپىن. مەنى ورىس تا الىپ قاشقان. ول تۇگىلى مەن بالا دا تاپقام!» دەدىم. بالتاش تاڭدانىپ، ەجىكتەپ سۇرادى. تىڭداپ بولدى دا: «مۇنى ايتقانىڭ جاقسى بولدى عوي» دەپ، قوش ايتىسىپ كەتىپ قالدى. - ءاي، بەكەر ايتقان ەكەنسىڭ. ەركەككە سەنىم بار ما؟ - ارتىنان ءوزىم دە ويلادىم. - ال، سونىمەن؟ - سونىمەن ارادا ءبىر كۇن ءوتتى مە، بىلمەيمىن. اقبالا مەنى شاقىرىپ، حات جازىپتى. مارس باۋىنا تاعى باردىم. بۇرىنعىداي ەمەس، اقبالانىڭ قاباعى كەلمەيدى. كوپ بوگەلمەي- اق: «بۇرىن سەن باسىڭنان ەش نارسە كەشتىڭ بە؟ » -دەپ سۇرادى. ساسىپ قالدىم: «جوق» دەدىم. كەشەگى ءسوزدى بالتاش جەتكىزگەنىن سەزە قويدىم. «تانبا، بالتاشقا ايتىپسىڭ عوي. ونداي ءىس اركىمنىڭ باسىنان وتەدى. ماعان سەنىڭ شىن ايتقانىڭ كەرەك. بۇگىن جاسىرعانمەن، تۇبىندە اشىلماي تۇرا ما؟ سوندا ماعان نە بەتىڭمەن قارايسىڭ؟ » دەپ ءتۇسىندىرىپ، ءبىرتالاي ءسوز ايتتى. ويلانىپ وتىردىم دا: «راس ەدى» دەدىم. «ولاي بولسا، ءسىزدى ماعان تاعدىر جازباعان ەكەن. مەن ءسىزدى قىز ەكەن دەپ ءجۇر ەدىم» دەپ، اقبالا تۇرىپ كەتىپ قالدى.

ءوز بارماعىمدى ءوزىم شايناپ قالا بەردىم. اڭ- تاڭ بوپ سىرەسىپ وتىرش قاپپىن. مەن اڭىرىپ جىن سوعىپ كەتكەن كىسىشە مەلشيىپ وتىرعاندا، قايدان اڭدىپ تۇرعانىن بىلمەيمىن، بالتاش جەتىپ كەلدى. مەن تەرىس قاراپ كەتتىم. وتىرىپ، ماعان كوپ ءسوز ايتتى. ءسوزىن تىڭداعىم كەلمەدى. ءيت ەتىنەن جەك كورىپ وتىرمىن. اياعىندا ءوزىنىڭ مەنى ءتاۋىر كورەتىندىگىن سويلەپ كەلىپ: - سەنىڭ وتكەن كۇندەگىڭ ماعان كەرەك ەمەس، ادامشىلىعىڭ كەرەك. وتكەنگە سەن جازالى ەمەسسىڭ. سەن تيسەڭ، مەن سەنى الامىن، - دەدى. كوزىمنەن جاسىم قالاي شىعىپ كەتكەنىن بىلمەيمىن، جىلاپ بالتاشتىڭ موينىنان قۇشاقتاي الىپپىن. سويتسەم، بالتاشىم شىن اقىلدى جىگىت ەكەن. ەرتەڭىنە بارىپ زاگس- كە جازىلدىق. - اپىرىم- اۋ! جاقسى بولعان ەكەن! - نەسىن ايتاسىڭ؟ ايتپاقشى، «زاگس» دەگەننەن شىعا- دى- اۋ. جازىلۋعا بارساق، باياعى مەنىڭ بەتىمدى اشاتىن قارا مۇرت ورىس سوندا قىزمەت قىلادى ەكەن. - وي، جاساعان- اي! - مەنىڭ اتىمدى ەستىگەندە بەتىمە قاراي قالدى. بالتاش كورىپ قويا ما دەپ قىرىنداي بەردىم. كوزى ءىشىپ- جەپ بارادى. شىققان سوڭ قاراسام، قارا مۇرتىم اڭقيىپ، موينى قيسايىپ، ارتىمنان قاراپ تۇر. - نە عىپ مۇنداي بوپ قالدى دەپ ويلادى ما ەكەن؟ - كىم ءبىلسىن.. . كوزىمە جىلى ۇشىراپ كەتتى. مەن «كەتتىم» دەگەندەي، انتەك باسىمدى يزەدىم. ول شاشىن ۇستاي الدى، وكىندى مە، كىم ءبىلسىن.. . - ادام كورە بەرەدى ەكەن- اۋ!- دەپ كاميلا تامساندى. - ءتىرى كىسى نە كورمەيدى دەيسىڭ، - دەپ، اقبىلەك تە كۇرسىڭدى. - كۇيەۋىڭ قايدا؟ - دەگەندە: - كۇيەۋىم وسىندا. بىرگە كەلدىك. دەمالىسقا ەلگە بارا جاتىرمىز، - دەدى. سودان كەيىن ەكەۋى تامسانىپ، قايىققا قاراي تارتتى.

 ***

«نۇرزايسان» ەكى وكىردى. ءساندى كيىمدى ايەلدەر پاروحودتان جۇگىرىسىپ شىعا باستادى. باسىندا جىڭىشكە جىبەك اق پيكە پاناما، بويىنا كيىمى قۇيىپ قويعانداي اق قۇبا، قاراكوز ايەل پالۋبانىڭ شارباعىنا سۇيەنىپ، پريستانداعى جىبىرلاعان جۇرتقا كوز سالىپ تۇر ەدى. پاروحود وكىرگەندە ءبىرىنشى كلاستىڭ اينەگىنە بارىپ، بىردەڭە دەدى. كىدىرمەي ءۇش جىگىت تىسقا شىقتى. ۇشەۋدىڭ ورتاداعىسى بالتاش ەدى. قاسىنداعى ەكەۋى بۇرىن بىرگە وقىپ، بىرگە قىزمەت ەتكەن، بۇل كۇندە ءار جەردە قىزمەتتە جۇرگەن، ساۋلەبەك، قاناش دەگەن جىگىتتەر ەدى. اناۋ اق كيىمدى ايەل اقبىلەك ەدى. جولداستارى ءۇش- ءتورت كۇننەن بەرى بالتاشتى قوناق قىلىپ، باۋعا، ارالعا بىرگە قىدىرىپ جۇرسە دە، ءالى دە قامتاماسى قالعانداي، پاروحود ۇستىندە اڭگىمەلەرىن اياقتاپ ءجۇر ەدى. بالتاش جولاۋشىلىق كادەسىن قىلىپ، ولارعا سىرا ىشكىزىپ شىققان سوڭ، ۇشەۋى تاعى دا سويلەسىپ، پاروحودتىڭ تۇمسىق جاعىنا قاراي اينالدى. ولاردىڭ بالتاشتى قۇرمەتتەيتىن دە ءجونى بار. بالتاش - استانادا ءبىر ءتاۋىر كوميسسار. استانادان كەلگەن ادامنان گۋبەرنياداعىلاردىڭ كوپ نارسە كۇتىپ، اكەسى بازاردان كەلگەندەي قولىنا قاراپ تۇراتىن ادەتى عوي. ولاردىڭ قانداي سۇراۋىنا بولسىن جاۋاپ بەرەتىندەي بالتاشتىڭ دا ءبىلىمى، تاجىريبەسى مولايىپ قىزمەتكە ىسىلىپ، ىسىنە تاباندى، ءبىرتوعا كوممۋنيست بولىپ ەدى. بالتاش مىنا جولداستارىنىڭ ورتاسىندا كوپتى كورگەن، كونە بولىپ قالىپ ەدى. ويتكەنى ول اقمولا، سەمەي، ورال، بوكەي گۋبەرنيالارىنىڭ بارىندە قىزمەت ەتىپ، جالپى قازاق جايىمەن، ءار الۋان جاعدايىمەن، وقىعاندارمەن ابدەن تانىسىپ، اقىل اۋدانى، دۇنيە تانۋى كەڭەيگەن ەدى. ول وزىنشە اركىمگە سىن بەرۋگە جارايتىن، بىرەۋدىڭ اتاعىنا، بەدەلىنە، سوزىنە ساتىلمايتىن، وزىنشە جول تۇتىنعان جىگىت ەدى.

جولداستارى: - اقبالا قالاي بوپ ءجۇر؟ - دەگەندە: - اقبالا ءجۇر. ول ءوزى قيالشىل جىگىت قوي. بولمايتىن ءىستى بولدىرام دەپ، كەيدە ۇزىن شاباتىنى بار. ءسوزدى ءتاۋىر كورەدى، - دەپ جىميىپ قويعان. - جورعابەك قانداي ادام بوپ شىقتى؟ - دەگەندە: - ۋاي، ونى قويشى! ول ءوزى جۇرتتىڭ ءبارىن الداپ قۋ بوپ ءجۇرمىن دەپ ويلايدى. وسى كۇنى كىسى الداۋعا كونە مە؟ قۋ بوپ كەتتى عوي. قاپاي ەكەش قاپاي دا پالە بوپ كەتىپتى. قىزمەت نە دەگەنمەن ادامدى ۇيرەتەدى عوي. جورعابەكتە تۇتىنعان جول جوق. ودان دا مەن تورەكەلدىنى قۇرمەت ەتەم! بىزگە قارسى بولسا دا، ءوز جولىندا قالدى. ەشكىمگە جاعىنبايدى. قىزمەتىن جاقسى ىستەيدى. ول ءوزى ءىسشىل جىگىت قوي، ازىراق ماقتانشاقتىعى بولماسا، - دەگەن. مىنە، بالتاشتىڭ اركىمدەر تۋرالى وسىنداي كوزقاراسى بار جىگىت ەدى. ساياسات دۇنيەسىندە بالتاش باسشى بولماعانمەن، باسشىعا تايانىش بولاتىن تاباندى جىگىت ەدى. جولداسقا وپاشىل، ۋادەشىل بولعاندىقتان، كەيدە شەن قۇمارلاردىڭ سوڭىنا ەرىپ كەتەتىن ەدى. ءبىراق ولاردىڭ قاتەسىنە ءوز كوزى جەتكەن سوڭ، «مىنا جەرىڭ دۇرىس ەمەس» دەپ ايتار ەدى دە، ايىرىلىپ كەتەر ەدى. «نۇرزايسان» ءۇش وكىردى. بالتاشتار ماناعى شارباققا سۇيەنىپ تۇرعان اقبىلەكتىڭ قاسىنا كەلدى. - قوش ەندى، جولداستار! .. .سولاي قىلىڭدار!- دەپ بالتاش ەكى جولداسىمەن قوشتاسىپ، قولدارىن نىعىزداي قىستى. - قوش! قوش! قوش!- دەپ ولار اقبىلەكتىڭ قولىن ۇستاپ، اسىعىپ جەرگە ءتۇستى. پاروحودتىڭ داۋىسى دا: «قوش، قوش، قوش!» دەگەندەي دارىلداپ، قيماي تۇرعان باۋىرلاردىڭ جۇرەگىن ءلۇپ- ءلۇپ ەتكىزدى. جەردەگىلەر پاروحودتاعىلاردى كوزدەرى ءىشىپ- جەپ، كۇلكىسى مەن جىلاۋى ارالاسىپ، اۋىزدارى اشىلىپ، تاناۋلارى دەلديىپ، كەيبىرەۋدىڭ كوزىنە ءمولت- ءمولت ەتىپ جاس تا كەلىپ ءتۇر ەدى. پاروحود سورپا جالاعىش كارى توبەتشە، سۋدى شولپ- شولپ ۇرىپ، قوزعالا باستادى. باستار شىبىنداپ، قالپاقتار قارعا بولىپ، ورامالدار كوبەلەكشە جالپىلدادى. « ءبىز دە سەندەردى قيمايمىز» دەگەندەي، جۇرت پاروحودتىڭ ارتىنا قاراي تولقىدى. كوبىنىڭ جۇزىندە كۇلكى، جىلاۋ، قۋانىش، ايانىش ارالاس. پاروحود ۇستىندەگى كۇيشى سولداتتاردىڭ سىبىزعىسى سىڭعىرلاپ، دابىلدارى دۇمپىلدەپ، تۇتىكتەرى كۇرسىلدەپ، ەكپىندى مارشقا ەكىلەڭدىرە باسقانى اقبىلەكتىڭ كوڭىلىن دە بوساتقانداي، تامىرلارىن جەلپىندىرە سولقىلداتقانداي بولادى.

اقبىلەك تە اق ورامالىن جەلپىلدەتىپ قوشتاستى. الدەبىر قىمبات نارسەسى قالىپ بارا جاتقانداي، الدەكىمدى اياپ، جۇرەگى جىلاعانداي بولادى. ول قيماسى - كاميلا ەدى. «تىم بولماسا كاميلا بايعۇس، ءبىزدى شىعارىپ سالۋعا دا كەلە المادى- اۋ! كۇيەۋىنەن، قايىن اعا، ابىسىندارىنان ايبىنادى عوي، قورىنادى عوي. وقىماعان ايەل قور عوي! قاپاستاعى قۇستاي عوي!» دەگەن ويلار كەلەدى. «بۇل بايعۇستىڭ كوزى قاشان اشىلار ەكەن؟ قالاي جاردەم ەتسەم ەكەن؟ » دەپ تۇرعاندا بالتاش يىعىنان تارتىپ: - ءوي، سەن نەگە جىلاپ تۇرسىڭ؟ - دەيدى.- ءجاي.. . انشەيىن.. . كاميلا بايعۇستى اياپ.. . وقىماعان ايەلدىڭ كۇنى قاراڭ عوي!- دەپ، اقبىلەك كۇرسىندى. - ءبىر ءتۇرلى كوڭىلشەكسىڭ- اۋ! ءبىر كۇندە بولا قويا ما؟ بىرتە- بىرتە وقيدى، كوزى اشىلادى، تەڭەلەدى. وسى كۇندە- اق تەڭەلە باستاعان جوق پا؟ اۋەلدە ءوزىڭ قانداي ەدىڭ؟ - دەپ، بالتاش ءۇمىتتى سوزدەر ايتادى. - سوندا دا قيىن عوي.. .- دەپ اقبىلەك باۋىرىنىڭ قامىن جەگەندەي، جالعىز ءوزىنىڭ جەتىلگەنىن ازسىنعانداي بولادى. ءبىراق بالتاشتىڭ دالەلدەرىنە توقتايدى. ويتكەنى بالتاشتى بىلمەيدى دەپ ويلامايدى. شىلدەنىڭ شاڭقان، شاعىل كۇنى. جاسىل جاعالاۋ. ەرتىس. ەرتىس جۇزىندە سۋ سىزىپ، اق پاروحود كەلەدى. اق پاروحود ۇستىندە اقبىلەگىن قولتىقتاپ، ۋىز قىمىزداي كاۋسار اۋانى كەۋدەسىن كەرە ءسىمىرىپ، بالتاش سايران ەتەدى. سايرانعا تويسا، جان- جاعىنىڭ ءبارى اينا، جارقىراعان سالونعا كىرەدى. قوس بۇرىمى ارقاسىنا سالبىراعان اسپان كوز جاڭا ءوسپىرىم اق سارى قىز قازىقشا قازديىپ، پيانينوعا كۇڭگىرلەتىپ كۇي شالادى. وڭ بۇرىشتا كىشكەنە ۇستەلدى ورتاعا الىپ، اق جاعالى، قوشقار تۇمسىق، ءبىز تۇمسىق، ءتورت ساۋداگەر «پاس» ، «پيس.. .» دەپ «پرەفەرانس» سوعادى. بالتاش پەن اقبىلەك جاس قىزدىڭ كۇيىن تىڭداپ، شاتىرداي اق داستارقاندى ۇستەل باسىندا وتىرىپ، اق كيىمدى ماتۇشكەگە تاماق الدىرىپ ىشەدى. بالتاش ۇستەلدە جاتقان جىڭىشكە قاعازدى الىپ، تاماقتىڭ ءتىزىمىن وقيدى: - ءوزىڭ قايسىسىن جەيسىڭ؟ - مەن وسى اندىرەيكوت- ساندىرەيكوتتىڭ جايىن بىلمەۋشى ەم، قوي ەتىن جەيىن دەيدى. اقبىلەككە بالتاشتىڭ ول ءسوزى دە قىزىك كورىنەدى، شەك- سىلەسى قاتىپ كۇلەدى. اقبىلەك كۇلگەندە قوشقار تۇمسىق ساۋداگەر قىلمىڭداپ قاراي قالدى. ول اقبىلەككە مانادان جامان كوزدى جىبەرىپ، قيالعا باتىپ وتىر عوي. اقبىلەك كۇلىپ وتىرىپ: - مەن بۇلدىرىقتى- اق جەيىن، - دەيدى.

ەت ارتىنان «جيگۋلي» سىراسىنان ەكى بوتەلكە ءىشىپ، اقبىلەك ەكەۋى ەكى كىسىلىك تاپ- تازا كايۋتا بولمەسىنە كەلىپ، سولقىلداق كروۆاتتا بىرىنە- ءبىرى قاراپ، قيسايىپ جاتىپ، «سمەكاش» جۋرنالدارىن وقىپ، ءماز بولىپ، كۇلىسەدى. بالتاش: - تاماق سىڭىرۋگە كۇلگەن جاقسى دەپ قويادى. ءومىر ءساندى، ءومىر قىزىق! ءبارى كۇلكى، جاڭادان عانا قوسىلعان ەكى جاس. قاباق قاعىسىنان ويلارىن تانىسادى. ءبىرىن- ءبىرى رەنجىتەرلىك ءتۇرى جوق. - الگى جەپەڭنىڭ ساعان كوزدى قاداپ وتىرعانىن بايقادىڭ با؟ - دەگەندە اقبىلەك: - سەن دە اڭدىپ وتىرادى ەكەنسىڭ!- دەپ، كۇلىمدەپ ماقتانىپ قويادى. بالتاش: - سەن، شىراعىم، بايقا! جەپەڭدەر بالەكەت كەلەدى، - دەدى. اقبىلەك وندا: - ءوزىڭ بايقادىڭ با؟ بۇگىن كوماندير دە مەنىڭ ورامالىمدى اپەردى عوي، - دەدى. بالتاش وعان كوتەرىلىپ قالادى، كوتەرىلمەي قايتسىن؟ مۇنداي كەلىنشەكتى بالتاشتان باسقا كىم الادى؟ اقبىلەك كورگەن- بىلگەنىن بالتاشقا ايتىپ كەلەدى. بالتاشقا قىزمەتتەن كەلگەندە كىمنىڭ نە سويلەگەنىن ايتىپ وتىرادى. سويلەسكەن سايىن ءبىرىنىڭ بىلگەنى بىرىنە اۋىسادى. كەيدە بالتاش بايانداما، وتچەت جازعاندا اقبىلەك كوتەرەدى. اقبىلەك بىردەڭەگە الدانىپ جاتسا، بالتاش بارىپ تاماق اكەلەدى. ەكەۋى بىرگە كۇيىنەدى، بىرگە سۇيىنەدى. ويتكەنى دەنەنىڭ باسقالىعى بولماسا، ەكەۋى ءبىر كىسىمىز دەپ ويلايدى. ەكى كۇن ءوتىپ، ءۇشىنشى كۇن دەگەندە، ەكى جاس زايسانعا جەتتى. «شىقتىق» دەپ تەلەگرامما بەرگەن عوي. تولەگەن مەن جەڭگەسى دە كىشكەنە قىزىن كوتەرىپ، پريستانعا كەلىپ تۇر ەكەن. انادايدان ءبىرىن- ءبىرى كورگەندە اقبىلەك پەن جەڭگەسى: - اھ، جەڭەشە! - اھ، اقبىلەك!- دەپ اياقتارى جەر باسقانىن سەزبەي، بىرىنە- ءبىرى ۇمتىلدى. - ە، جەڭەشەتايىم! - ە، باۋىرىم- اي!- دەسىپ، قۋانعاننان كەزدەرىنەن جاس ىرشىپ، قۇشاقتاسىپ قايتا- قايتا ءسۇيىسىپ جاتىر. - دەنىڭ ساۋ ما، قاراعىم، - دەپ، تولەگەن دە قارىنداسىنىڭ بەتىنەن ءسۇيدى. اقبىلەك كىشكەنە ءسىڭلىسىن شەپىلدەتىپ، باۋىرىنا باسىپ: - جىگىت بوپ كەتىپتى عوي!- دەپ جاتىر. بالتاش تولەگەنمەن بۇرىن دا تانىس. بىرگە قىزمەت قىلىسقان جولداسى گوي. بۇرىن «بالتاش جولداس» دەۋشى ەدى ەندى جولداس دەۋدى كەڭسە ءتىلى كەرىپ «قاراعىم، ساۋمىسىڭ؟ » دەپ اۋزىنان ءسۇيدى. جەڭگەسى دە بالتاشپەن تانىس. بالتاشتىڭ ءتاۋىر جىگىت ەكەنىن ولار دا بىلەدى. بۇرىن تولەگەن بالتاشتى يكەمگە كونبەيتىن، بىربەتكەي، قازاق جايىن بىلمەيدى دەپ، ىشىنەن ۇناتپاۋشى ەدى. ەندى ول ويى دا جوعالىپ كەتتى. ويتكەنى ول ەندى تۋعان كۇيەۋى، ول - كىندىكتەن كەلگەن ۇلكەن كوميسسار. ەندى بالتاش تۋرالى نە دەپ جامان ويلاسىن؟ كۇيەۋىنە بۇلدانباسا. ەكى بەرجەباي دا بار ەكەن. تولەگەن بالتاشتى، جەڭگەسى اقبىلەكتى قولتىقتاپ، ەكى- ەكىدەن وتىرىپ، كوشەنى سىدىرتىپ ءوتىپ، بۇرقىراتىپ پاتەرىنە الىپ كەلدى. «كۇيەۋ كەلە جاتىر» دەگەننەن- اق اعا، جەڭگەسى پاتەرىن تياناقتاي قىلىپ بەزەپ، ءبىر بولمەنى ەكەۋىنە ارناپ، كروۆات قۇرىپ، كىلەم توسەپ قويعان ەدى. قىزارا بورتكەن نەشە ءتۇرلى ءتاتتى باۋىرساق، ءپارامىش، سامسا، كامپيت، مانپاسيلەر، شەكىلدەۋىك، پىستە، جاڭعاقتار، پەچەنەلەر تارەلكەلەردە ساۋسىلداپ، ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى بولاتىنداي ۇلكەن ۇستەل لىق تولىپ، اق داستارقانمەن بەتى جابىلىپ، قۇرمەتتى قوناقتاردى كۇتىپ ءتۇر ەدى.

كوك باس، قىزىل باس، التىن باس بوتەلكەلەر دە بۋفەت، شكافتا كول جاعاسىنداعى قازداي، مويىندارىن سوزىپ، بىجىناپ، «ءبىزدى قاشان ىشەسىڭدەر!.. » دەپ ءتۇر ەدى. تولەگەن كوميسسار كۇيەۋىنە وزگە اراقتى ولقى كورىپ، 25 سومعا ءبىر بوتەلكە شامپانسكي العان ەدى. قوناقتاردىڭ تۇسكەنىن ەستىگەن سوڭ، ۋەزدىك ساپارعا شىعامىز دەپ جۇرگەن، شالبارلارىنىڭ تىزەسى قالتالانعان، پەنجەگىنىڭ ارتقى ەتەگى جىمىرىلعان، شولاق كوميسسارلار دا تولەگەندىكىنە مەكەدەن قاجى كەلگەندەي اعىلدى. تولەگەن حابار قىلعان عوي. ءتۇتىن اڭدىپ جۇرەتىن ولەڭىندە بەس تيىندىق قۇن قالماعان سالدامان انشىلەر دە، تارىسى پىسكەننىڭ تاۋىعى بولا كەتەتىن «بوستەلى» دايارشىلار دا كەلدى. «قۇتتى بولسىن!» ، «جوعارى شىق!» ، سىعىلىسقان ورىندىق، ساپىرىلىسقان كىسى، سالدىرلاعان ىدىس، سىلدىرلاعان شانىشقى- پىشاق، ريۋمكە - ءبارى ارالاسىپ، تولەگەن ءۇيى قۇددى جارمەڭكە بولدى. ريۋمكەلەر سىڭعىرلادى، شامپانسكي مۇرىنعا شارپىپ بىجىلدادى، اراق ءىشىلدى، ءان سالىندى. جۇرت دۋىلدادى، اقبىلەك بالتاشقا تيگەندە، ەكەۋى استانادان كەلگەندە، سوقپايتىن نە بار؟ بۇدان ارتىق قۋانىش بولا ما؟ ! «قۇي اراقتى! كوتەر ريۋمكەنى! سوق ولەڭدى! ە، گۋلەت شىركىندى! سۇمىرەيت! ءپالى!» قىزۋمەن وتىرىپ، جۇرت كوپ ءىشىپ جىبەرگەن ەكەن. باستار بوس مويىن، اياقتار رەزەڭكە بولىپ، قابىرعالار توبەگە شىعىپ، ۇستەلدەر اتكەنشەك ويناعان كەزدە، قوناقتار دا بىرىنە- ءبىرى سۇيەنىپ، ۇيدەن شىقتى. بالتاشتى سۇيەمەلەپ اپارىپ، اقبىلەك توسەككە جاتقىزىپ، جەڭگەسىمەن ىدىس- اياقتارىن جيناۋعا كىرىستى. تولەگەن دە قۇدايدىڭ بەرگەنىنە شۇكىرلىك ەتىپ، دەمىن ءبىر الدى. ەكى- ءۇش كۇندەي اقبىلەك، بالتاش اعا- جەڭگەلەرىمەن ءار ۇيدە قوناقتا بولىپ، قالانىڭ سىي- سيپاتىنا قانعان سوڭ ەلگە شىعۋعا قامداندى. تولەگەننىڭ ءوز ەلى عوي جانە بالتاشقا دەگەن سوڭ جۇرت ات اياي ما، ءتورت- بەس ات تابىلىپ قالدى. تاۋلى جەرگە اربا جۇرمەيدى، سالت اتپەن ءجۇرۋ كەرەك قوي. كوك الا جورعانى كورپە سالىپ، جەڭگەيگە ەرتتەدى. جاراۋ بوز اتتى اقبىلەك ءمىندى. جيرەن قاسقا اتتى تولەگەن، قارا اتتى بالتاش ءمىنىپ، قاستارىنا ءبىر جولداس الىپ، ساسكە كەزدە قالادان شىقتى.

 تولەگەن بىلاي شىققان سوڭ كۇلىكەنى ءوز الدىنا الدى. جەڭگەي اتقا ءمىنىپ ارتىق ۇيرەنبەگەن كىسى عوي، ءبىر قولىمەن ەردىڭ باسىنان ۇستاپ، اياعىن ۇزەڭگىنىڭ ساعاسىنا سالىپ، ورناتقان وماقاشا قوقيىپ، بۋىنىن بيلەي الماي، قولپ- قولپ ەتكەنى اقبىلەككە قىزىق بولدى. شىلدەنىڭ جىلداي كۇنى. تۇسكە تامان جولاۋشىلار تاۋ بوكتەرىندەگى ءبىر اۋىلدان باعىلان جەپ، قىمىز ءىشىپ، كۇن قايتا تاعى اتقا قوندى. ماناعىداي ەمەس، جەڭگەيدىڭ ونە بويى اۋىرىپ قالىپتى. قاتتى جۇرىسكە جاراماي، كوك الانىڭ اياق جورعاسىمەن تايپالتىپ كەلەدى. اقبىلەك قاجىر ەمەس، سيپاي قامشىلاپ، سۋ اياڭداتىپ كەلەدى. جالعىز- اق كۇلىكەن قالعىپ- شۇلعي بەرەدى. ونى كەزەكپە- كەزەك الدارىنا الىسادى. كىشى بەسىن كەزىندە ايەلدەر شولدەدىك دەگەن سوڭ، وزەن بويىندا ءبىر اۋىلعا بۇرىلدى. جەلىسىندە ون شاقتى قۇلىنى بار ءبىر ۇلكەن ءۇي ورتالىقتا. ونىڭ وڭ جاعىندا ءبىر اق وتاۋ ءتۇر. جولاۋشىلار سول وتاۋدىڭ سىرتىنا كەلىپ تۇرا قالدى. ەسىك الدىندا كورىنگەن ءبىر بالالاۋ جىگىتتى شاقىرىپ، سويلەسە قالدى. اق وتاۋ «بەكبولاتتىكى» دەگەندە اقبىلەكتىڭ جۇرەگى بولار- بولماس بۇلك ەتە ءتۇستى. ايتسە دە وسىندا تۇسكىسى كەلدى. بالا جىگىت جۇگىرىپ ۇيگە بارعان سوڭ، تىماعىن قيسايتا كيىپ، شاپانىنىڭ ءبىر يىعىن جامىلىپ، ءبىر يىعىن جۇرە سۇعىنىپ، قالباڭداپ بەكبولات شىعىپ، قوناقتارعا ابدىراپ قارسى ءجۇردى. انادايدان سالەم بەرىپ، كەلە بالتاشتىڭ اتىن ۇستادى. باياعىسىنداي الاقانىن قالاق قىلىپ، تولەگەننىڭ، اقبىلەكتىڭ الاقانىنا جاپسىرىپ امانداستى. اقبىلەكتىڭ كوزىنە كوزى ءتۇسىپ كەتكەندە قىزارىڭقىراپ قالدى. قۇراق ۇشىپ جۇگىرىپ، ەسىك اشىپ كىرگىزىپ ءجۇر. توسەگىنىڭ الدىندا بۇيىعىلاۋ، كەلتە مۇرىن، قارا تورى كەلىنشەك ءىس تىگىپ وتىر ەكەن. اقبىلەكتىڭ كوزى الدىمەن سوعان ءتۇستى. كەلىنشەك تە تىمىرايىپ، ايەلدەرگە كوز استىمەن قارادى. ەركەكتەرمەن تىزەرلەسىپ، تورگە شىعىپ كەتكەنىن سوكەت كوردى نەمەسە اقبىلەك وزىنەن ارتىق بولعانىن كۇندەدى مە، كىم ءبىلسىن، ايتەۋىر «ادىرام قال!» دەگەن قاراس ەدى. بەكبولات جىگىتىن جىبەرىپ، دەرەۋ ۇلكەن ۇيىنەن قىمىز الدىرىپ، ءوزى الدىنا داستارقان سالىپ ساپىرا باستادى. اقبىلەككە تۋرا قاراي المايدى، كىنالى كىسىشە كۇيبەڭدەپ، ساسقالاقتاي بەرەدى. بەكبولاتتىڭ قۇراق ۇشىپ وتىرعانىن كەلىنشەگى جاراتپاعان ءتارىزدى، كەلتە مۇرنىن جوعارى كوتەرىپ شىعىپ كەتتى. جامان شىركىن! سىر ءبىلدىرىپ قويادى- اۋ!» دەگەن كىسىشە قاتىنى شىعىپ بارا جاتقاندا بەكبولات الا كوزىمەن ءبىر قارادى. قوناق از وتىرسا دا، كوپ سىنايدى عوي، اقبىلەك بەكبولاتتى ىشىنەن ايادى، كەلىنشەگىن مەنسىنبەيدى ەكەن دەپ ويلادى.

بەكبولاتپەن جولىققان كۇندەر زامات كوز الدىنا ەلەستەپ ءوتتى. ايتسە دە وتكەن كۇنگە وكىنگەن جوق. بۇرىنعى ارمان قىلاتىن تۇرمىس ەندى اياق استىندا قالعانداي، ءوزى باسقا ءبىر جاڭا دۇنيەگە كوشكەندەي، ءبىر جوعارى كوڭىل پايدا بولدى. بەكبولات بۇرىنعىداي ەمەس، ساقال- مۇرتى دا كوبەيىپ، بەت- اۋزى دا اجىمدەنىپ، بويى دا الاسارىپ، قوراش بوپ قالعانداي كورىندى. - ە، ەلگە بارا جاتىر ەكەنسىڭدەر عوي.. . قالادا بوتەن حابار جوق پا؟ .. قوي الدىرالىق، قوناق بوپ كەتىڭىزدەر!-دەگەننەن باسقا بەكبولاتتان پالەندەي تاتىمدى ءسوز دە شىقپادى. ول سوزدەرى دە بەكبولاتتىڭ دالادا قالعاندىعىن، بالتاشپەن اراسى جەر مەن كوكتەي ەكەنىن كورسەتتى. اقبىلەك ازىراق ويلانىڭقىراپ وتىرعانىن ءوزى دە سەزە قويىپ، بالتاشتىڭ كوڭىلىنە بىردەڭە كەلىپ قالا ما دەپ، ورىسشالاپ: «جۇرەيىك!» دەدى. بەكبولات: «قوناق بوپ كەتىڭىزدەر! شاقىرىپ كەلتىرە المايتىن ادامسىزدار!» دەپ، جىك- جاپار بوپ جابىسسا دا، قوناقتار اتقا قونعانىن ءتاۋىر كورە بەردى. ءتۇسۋىن تۇسسە دە وزدەرىنە قولايسىز بولدى بىلەم، ءبىرتالايعا دەيىن تولەگەن ءسوزىن قيۋلاستىرا الماي، ويى بولىنە بەردى. ءبىراق اقبىلەك تە، تولەگەن دە بالتاشقا ءوز ويلارىن سەزدىرمەۋگە تىرىسىپ، باسقا سوزگە جۇباتىپ اكەتتى. سەڭگىر- سەڭگىر تاۋلاردان، ۇڭگىر- ۇڭگىر قۇزداردان، تۇيە وركەشتى شىڭداردان، قىز ەمشەكتى تاستاردان ءوتىپ، بۇراڭ بۇراڭ سۇرلەۋمەن بەس اتتى كىسى قۇمىرسقا بوپ ورمەلەپ، التايدىڭ باسىنا شىقتى. التاي بويدى دا، ويدى دا كوتەردى. التايدىڭ كەشكى سامالى بەتتەن سۇيەدى. اقبىلەك التايعا شىققاندا، باياعى اپاسىن ولتىرتەتىن، ءوزىنىڭ ءابيىرىن الاتىن، وگەي شەشەنىڭ قورلىعىن شەگەتىن، كوركەمباي كەمپىردىڭ كور ۇيشىگىندەگى جانى كوزىنە كورىنەتىن الاي- تۇلەي قاراڭعى، قارا كۇندەر، بارسا كەلمەسكە ءبىرجولا كەتكەندەي، اناۋ الىستا، ەتەكتە ءبىرجولا قاراسى وشكەندەي بولىپ كورىندى. اقبىلەك بەينەتتەن، قورلىقتان، كۇنادان قۇتىلىپ، سوناۋ جەتى قات كوكتەگى عارىشقا اپارىپ، جۇرەگىن التىن لەگەنگە سالىپ جۋعانداي، انادان جاڭا تۋعانداي تازاردى. ونىڭ جۇرەگىن جۋىپ تازارتقان التىن لەگەن - اياۋلى جانى، قارالى تاۋداي قايراتتى، اي مەن كۇندەي عىلىم ەدى.

 * * *

مارقاكولدىڭ شىنىداي تۇنىق سۋى دا، كول جيەگىندەگى ءيىرىم- ءيىرىم اۋىل دا، پىرىلداپ، كىسىنەپ، وقىرانىپ، ورىسكە تارتىپ بارا جاتقان جىلقى دا، جىلقىشىنىڭ قىزىل الا تىستى تىماعى دا، اناۋ قوزى الىپ جۇرگەن قايقى ءتوس كەلىنشەكتىڭ جاسىل كويلەگى دە، اتتىڭ جالى دا، جەڭگەسىنىڭ باسىنداعى كۇلدى- بادام ورامالى دا باتار كۇننىڭ سارعىلتىم سوۋلەسىنە شومىلىپ، جەر- دۇنيە سارى كوزىلدىرىكپەن قاراعانداي جىمىڭداپ، ساڭعىراپ تۇرعاندا اقبىلەك تۋىپ وسكەن اۋلىنا جەتتى. اۋىلدا يتتەر شۋلايدى، قوتاندا قوي ماڭىرايدى. اسپاندا تورعاي شىرىلدايدى. قىرىنداپ ۇشقان قۇس. سارى الا كەرەناۋلاپ، مىڭقىلدايدى. ەنەسىن ىزدەپ اۋىلدا لاق بەزىلدەيدى. سۋعا بارا جاتقان ءۇش جاس قىز: سىلدىر- سىلدىر قامىسقا سىرعام ءتۇستى. سىرلاسپاعان جات ەلگە اپام ءتۇستى. الام ءۇشىن قابىرعام قايىسادى، قولىمداعى كوس جۇزىك مايىسادى، - دەپ شىرقاپ ءان سالادى. اقبىلەكتىڭ الدىنان شاۋىپ شىققان بالا جولىعا سالا، تايىنىڭ قۇيرىعىن شوشايتىپ، اۋىلعا قاراي ىزعىتتى. تولەگەن كەيدە جىلىنا، كەيدە جىل ارا ەلىنە ءبىر كەلىپ كەتەتىن. «كەلىندى الا كەلىپ، جاتىپ كەت» دەپ، اقساقال وتاۋ كوتەرىپ بەرگەن. تولەگەننىڭ كەلەتىنىن ەستىگەن سوڭ، اقساقال وتاۋىن وڭ جاعىنا تىكتىرىپ، كۇتىنىپ وتىر ەدى. تايلى بالا اۋىلعا شاۋىپ كەلىپ: - اعاتايىمدار كەلە جاتىر! اقبىلەك تە بار!- دەگەندە، اقساقال ۇيدە وتىرىپ قالعىپ كەتكەن كىسىشە: - ءاھ! نە دەيدى!- دەپ باسىن جۇلىپ الدى. اقبىلەك باياعى كەتكەننەن ۇيىنە قايتىپ كەلگەن جوق ەدى. «اقبىلەك وقىپ ءجۇر» دەپ اقساقال ەستۋشى ەدى. ءبىراق: «قىز وقىپ نە بولادى» دەپ، ىشىنەن ۇناتپاۋشى ەدى. باياعىدا بالاسى ەكەنى بولماسا، اقبىلەكتەن ءبىرجولا كۇدەر ۇزگەن ەدى. ونى كورەرمىن دەگەن وي دا جوق ەدى. اقساقال ەندى قايتەرىن بىلمەدى. ۇيدە وتىرا ما؟ الدىنان شىعا ما؟ قالاي امانداسادى؟ دىم كورمەگەندەي جىمپيىپ وتىرا ما؟ كەشىرىم سۇراي ما؟ بۇل ءبىر شۇعىل وقيعا بولدى. سويتكەنشە بولمادى، قاتىن- قالاش شۋلاپ: - انە شىقتى! ءتورت كىسى! جوق، بەسەۋ.. . ەكەۋى ايەل.. . بىرەۋى كەلىن عوي دەسكەن داۋسىنا اقساقالدىڭ ءبۇيىرى قىزىپ، وتىرا المادى.

الىستان التى جاسار بالا كەلسە، الپىستاعى شال بارىپ، سالەم بەرسىن دەگەن ماتەلدى ەسىنە الىپ، ۇيدە وتىرسام، قۋانباعان بوپ كورىنەرمىن دەپ، تىسقا شىقتى. شىقسا، ساۋىلداپ كەلىپ قالعان ەكەن. اقبوز اتقا مىنگەن اق كيىمدى بىرەۋ كورىنەدى. الدىنا سارانى مىنگىزىپ الىپتى. «بۇل ورىسىڭ كىم؟ » دەپ تۇرعاندا، ۇرقيا بارىپ، ءتۇسىرىپ بەتىنەن سۇيە باستادى. سويتسە - اقبىلەك ەكەن. بوز اتى، اق كيىمى ارۋاقتانىپ كورىندى مە، ۇلىق كەلگەندەي، اقساقال ازىراق قورىنايىن دەدى. اۋىلدىڭ ەركەكتەرى دە اقساقالدىڭ قاسىنا جينالىپ قاپ ەدى. تولەگەن مەن بالتاش كەلىپ، اقساقالعا سالەم بەرىپ، قولىن ۇستادى. - مىناۋ كۇيەۋ بالاڭىز - بالتاش دەگەن جىگىت، - دەپ تولەگەن تانىستىردى. اقساقال: - ە، امانبىسىڭ، شىراعىم!- دەپ ساسىڭقىراپ قالدى. «قايىرلى بولسىن!» ءتارىزدى بىردەڭە ايتقالى وقتالسا دا. اۋزىنا لايىقتى ءسوز تۇسپەدى. ونىڭ ارتىنان سارانى ەرتىپ، اقبىلەك كەلىپ، اكەسىنە قول بەردى. - قاراعىم، اقبىلەكپىسىڭ؟ - دەگەندە داۋىسى قالتىراپ، كوزىنە جاس كەپ قالدى. ايتسە دە كۇيەۋىنەن يمەنىپ، جاسىن ارەڭ توقتاتتى. اقبىلەك مۇڭايىپ، تومەن قارادى. اقساقال بالاسىنا قاراپ: - دەنى- قارنىڭ ساۋ ما، قاراعىم؟ - دەدى. قاتىندار كەلىندى كەلىنشەلەتىپ، ءۇيدىڭ ارتىنان اينالدىرىپ، وتاۋعا كىرگىزدى. اۋىل كىسىلەرى قول ۇستاسىپ امانداستى. امانداسىپ بولعان كەزدە اقساقال: - ءاي، جول بەرىڭدەر! ۇيگە كىرسىن!- دەدى. قوناقتار ۇيگە كىردى. ولارمەن بىرگە اقساقال دا كىردى. قاتىندار كەلىنگە شىمىلدىق ىزدەپ ەدى: - قوي، اۋرە قىلماندار! جاسىرىنباي- اق قوي، شىراعىم! لۇقسات! سالتىندا جوق جۇمىسىنىڭ نە كەرەگى بار؟ - دەپ، كەلىنىن جاسىرىندىرعان جوق. قاتىندار شۋلاسىپ: - ە، اقساقال، ۇلكەن كىسى! بالالارىن كەلىپ، كوزايىم بولدىڭ با؟ مىنا جىگىت كۇيەۋ بالا ەكەن. ءومىر جاستارىڭ ۇزاق بولسىن! بالاڭىز قۇتتى بولسىن! - دەسىپ جاتىر. اقساقالدىڭ كوڭىلى تاسىپ وتىر. ءاي- جاي بولعان سوڭ اقساقال ايدىڭ جارىعىمەن ءۇيدىن جانىندا قوي سويعىزىپ وتىرىپ: - كۇيەۋ بالا قاي ەل ەكەن؟ بىلدىڭدەر مە؟ - دەپ، امىرەدەن سۇرادى. امىرە مانادان بەرى تولەگەننىڭ جولداسىنان ءمانى- جايىن سۇراپ، ءبىلىپ قويعان عوي، ءوزى دە ايتقالى كىبىرجىپ وتىرعان كىسى عوي. - سەمەيلىك، توبىقتى بولسا كەرەك. ۇلكەن ورىنداعى تورە ەكەن! ورىنبوردا قىزمەت قىلادى ەكەن - دەپ كوپتىردى.

 اقساقالدىڭ كوڭىلى ماناعىدان دا بەتەر قارىس كوتەرىلدى. تاڭەرتەڭ اقبىلەك پەن كەلىنى دالاعا بارىپ كەلە جاتقاندا، اقساقالدىڭ كوزى ءتۇسىپ: «كەلىن ءبىر بايبىشە بولعانداي دەنەلى، ءجۇرىسى سابىرلى ادام ەكەن» دەپ ويلادى. كەلىن نوعاي ەمەس، ەستەك قىزى دەگەننەن بەرى، اقساقال ەستەكتىڭ ءبىر اتاسىن قازاققا جاقىن قىلىپ الىپ ەدى. سارا تولەگەننىڭ كىشكەنە كۇلىكەنىن كوتەرىپ تىسقا شىعىپ ەدى، اقساقال: - بەرى اكەلشى، قاراعىم، - دەپ الدىرىپ، نەمەرەسىن يىسكەدى. كوڭىلى تاعى ءبىر قارىس كوتەرىلگەندەي: - ەي، قۇدايا شۇكىر، توبا!- دەپ تاۋبە كەلتىردى. پالتولارىن جامىلىپ، قالپاقتارىن شەكەسىنە سالىپ، سىمداي بولىپ، تولەگەن مەن بالتاش شىققاندا: «زامانىنا قاراي، بۇل دا جاراستىقتى ەكەن!» دەپ ويلادى. مىناۋ ەكى تورە بالاسى تۇرعاندا ولە- ولگەنشە كەم- قور بولماستاي كوردى. بالالار شايىن ءىشىپ جاتقاندا: اقساقال 7 بيەسىنىڭ ساباسىن ءپىستىرتىپ، ىدىس- اياقتى جۋعىزىپ، ءوز ءۇيىن سىپىرتىپ، تورگە كورپە سالدىرىپ: - اقبىلەكتەرگە انە جەرگە سال، - دەپ، قاتىنىنا وڭ جاقتى نۇسقادى. شاي ءىشىپ جايلانعان سوڭ ءامىردى جىبەرىپ، بالالارىن ءوز ۇيىنە شاقىرتتى. - جوعارى شىعىڭدار!- دەپ تولەگەن مەن بالتاشتى تورگە شاقىردى. - ە، سول جاققا وتىرىڭدار!- دەپ كەلىنى مەن اقبىلەكتى وزىنە قارسى، وڭ جاققا وتىرعىزدى. قىمىزدى بايبىشەسىنە ساپىرتىپ، بالالارىنا قىزىل كەسەمەن قايتا- قايتا بەرگىزىپ، اۋىل كىسىلەرىنە دە، بالاشاعاعا دەيىن قۇر تاستاتپاي، ءوزى قاداعالاپ وتىر. - كەلىننىڭ اياعىن ۇستا، كەلىننىڭ، - دەپ قويادى. كەلىننىڭ ءدوپ- دوڭگەلەك قارا كوزى، ماڭقيىپ وتىرعانى، اتاسىنان انتەك يمەنگەنى قولايىنا جاعىپ وتىر. ورىك اقبىلەككە قاراۋعا بەتى شىدامايدى. اقبىلەكتىڭ اياعى دەگەندە اياقشىعا بۇعىپ قانا سىبىرلايدى. - نەگە ىشپەدىڭدەر؟ قىمىز جاقسى عوي!- دەپ اقساقال بالتاش جاققا دا قاراپ قويادى. - بولعانىمىز عوي!- دەپ، بالتاش كەسەسىن قايىرعاندا: - قالالى جەر ادامنىڭ ءىشىن قۋىرىپ تاستايدى عوي، - دەدى. اقساقالدىڭ كوڭىلى تاسقىن. تاماعىن كەنەسە، بۇكىل اۋىل ەستيدى. تۇكىرىپ جىبەرسە، ەسىكتەن ءوتىپ، سارى ءيتتىڭ تۇمسىعىنا جالپ ەتەدى. كەشكە تامان تولەگەندى وڭاشا شاقىرىپ، اقساقال قۇرمالدىق بەرۋ جايىن اقىلداستى.

اقساقالدىڭ كوڭىلى: ءىرى جىلقى سويىپ، ۇلكەن توي قىلۋدا ەدى. تولەگەن تاي دا جەتەر دەگەن سوڭ، بالا دا بىردەڭە بىلەتىن شىعار دەپ، ماقۇل كوردى. اقساقال تاي سويدى. كوڭىل جەتەر اعايىن ون شاقتى قوي سويدى. نەداۋىر ۇلكەن توي بولدى. جۇرت سابالاپ قىمىز اكەلدى. تاي، قۇنان جارىستىرىپ، كۇرەس قىلىپ، كوكپار تارتىپ، ەرىگىپ جاتقان ەل ءبىر كەنەلىپ قالدى. كول باسىنداعى ءتورت- بەس اۋىل جاس تورەلەردى كەزەك- كەزەك قوناققا شاقىرىستى. دىردۋ باسىلعان سوڭ، از كۇن بولسا دا قاراپ جۇرمەيىك دەپ، اقبىلەك پەن جەڭگەسى بەس اۋىلدىڭ ورتاسىنا قىزىل وتاۋ ورناتتىرىپ، جاس ايەلدەردى ءبىر مەزگىل وقىتىپ، حات تانىتپاق بولدى. كەيدە ەركەكتەردى شاقىرىپ، بالتاش پەن تولەگەن گازەت- جۋرنال وقيدى. تازالىق، دەنساۋلىق، مال دەرتىن ەمدەۋ، كووپەراتيۆ جايىنان اڭگىمە دە قۇرىپ قويادى. قىزمەت ادامدارىنا جول- جوبا كورسەتەدى. ەلگە كەرەك ۋاق كىتاپتاردان الا بارعان ەدى. ونىڭ پايداسى ءتيدى. اقبىلەك باياعى ەمەس. وزگەرگەن، ونەر تاپقان، جەتىلگەن، ىسىلعان. ايەلدەرگە كوسەم بولعان. بۇرىنعى بۇيىعى، ۇيالشاق، سىزىلعان، مۇڭايعان اقبىلەكتىڭ ءىزى دە جوق. اقبىلەكتىڭ قىلىعىن، ءىسىن كورگەندە اقساقال تاڭدانادى: «بۇل قالاي بوپ كەتكەن؟ قالانىڭ نە قاسيەتى بار؟ جۇپ- جۋاس، ۇيالشاق بالا ەمەس پە ەدى؟ » دەپ ويلايدى. قالايدا اقبىلەك جات، اقبىلەك ونەرلى! ول ەندى اقساقالدىڭ عانا بالاسى ەمەس، كوپتىڭ بالاسى. ەندى اقساقال ودان يمەنەدى. «مىناۋىڭ تەرىس» دەۋگە باتا المايدى. باياعى ءوزىنىڭ قاتالدىعىن ويلاعاندا، وزىنەن- ءوزى ۇيالادى. «كەشىرىم سۇراسام، قايتەر ەدى» دەپ ءبىر اۋىق ويلانادى. ءبىراق اكە باسىمەن بالاعا كىشىرەيۋدى لايىق كورمەيدى. سوندىقتان اقبىلەكپەن كەزدەسكەندە: - قاراعىم، نەمەنە؟ شولدەگەن جوقسىڭ با؟ قىمىز ءىشتىڭ بە؟ - دەگەن سياقتى قالبالاقتاپ قالادى. اكەسىنىڭ ونىسىن اقبىلەك تە سەزەدى، اكەسىن ايايدى. - جوق، اكە! شولدەگەم جوق، - دەپ، ەركەلەگەن سەكىلدى، قاسىنا كەلىپ وتىرىپ، بالا وقىتقانىن، جەڭگەسىنىڭ ءتىلى كەلمەگەنىن، ايەلدەردىڭ كۇلگەنىن اڭگىمە قىلادى. - قاراعىم- اۋ! ەلگە كەلىپ تىنىعادى دەسە، جۇدەپ قالاسىڭ عوي.. . ول قاتىنداردان نە شىعادى دەپ جۇرسىڭدەر؟ - دەپ ماڭدايىنان يىسكەيدى.- اكە- اۋ، زامان وقىعاندىكى عوي، - دەيدى اقبىلەك. - وقىعانمەن كەلىن ەكەۋىڭدەي بولار دەيمىسىڭ!- دەپ، بالاسىن كوتەرىپ قويادى. اقبىلەك اكەسىمەن ايتىسپايدى. اكەسىن جاڭا تاۋىپ العانداي قۋانادى. سارا ون ەكىگە شىعىپ، ۇزىن كويلەك كيىپ، بۇرىمىن ارتىنا سەلتيتىپ ءورىپ قوياتىن بولعان ەكەن. اقبىلەك وعان: - سەن قىز بولماي- اق قوي. باسىڭدى بيتتەتپە!- دەپ شاشىن الدىرتىپ تاستادى. سارانى قايتاردا ءوزى الا كەتىپ، وقۋعا بەرمەك بوپ قويدى. قاجىكەن ازامات بوپ قاپتى. ءبىراق وگەي شەشەنىڭ قولىندا وتىرىكشى، تۇنجىر، ۇرىسقاق، كەكشىل بوپ ءوسىپتى. ونى تولەگەن قولىنا الىپ وقىتپاقشى بولدى. ۇرقيانى قاستارىنا ەرتىپ، اقبىلەك پەن جەڭگەسى دالاعا بارادى، كول باسىنا بارادى. وتكەن بالالىق كۇندەردى ەسىنە تۇسىرەدى.

 ءبىر كۇنى اقبىلەك سوزدەن ءسوز شىعىپ وتىرىپ، ۇرقيادان: - جەڭەشە- اۋ، باياعى مۇقاش نە بولدى؟ - دەپ سۇرادى. - ەسىتپەپ پە ەدىڭ؟ ول سول جىلى قىستىگۇنى شىعار دەيمىن، جوق بوپ كەتتى عوي، - دەدى. - ول قايدا كەتتى؟ - كىم بىلەدى؟ بىرەۋ ءولتىرىپ تاستاعان شىعار؟ - دەدى ۇرقيا. اقبىلەك: - ءوزى دە ەلدىڭ قارعىسىن كوپ الىپ ەدى، - دەدى. - قارعىس قويا ما؟ - دەپ ۇرقيا دا قوستادى. ماتايدىڭ ابەنى ەكى ۇرىسىن جىبەرىپ جايعاستىرعانىن بۇلار قايدان ءبىلسىن. كۇلىكەن ساراعا ەرمەك بولدى. موينىنا مىنگىزىپ جۇرگەنى. ۇرقيانىڭ ەسكەندىرى دە بەسكە شىعىپ قاپتى. ۇرقيا جانىنان ەكى ەلى تاستامايدى. ەسكەندىر تىم- اق سۇيكىمدى. ءتۇرى دە كوركەم، مىنەزى دە وجەت. شەشەسى وتە زەرەك دەپ ماقتايدى، بالالارمەن قوسىلىپ ءان سالادى، قوي كۇزەتەدى، بۇزاۋ ۇيرەتەدى، ويىنعا ءبىر جالىقپايدى، اۋىلدىڭ مالىن تۇستەپ تانيدى. ءبىراق تەز قاتتى اشۋلانشاق، ءبىر بالادان جىعىلىپ قالسا دا، جارىسقاندا قالىپ قويسا دا، جاتىپ توبەلەس سالادى، ءوز دەگەنى بولماسا، ايتقانعا كونبەيدى. ءبىر كۇنى اقبىلەك پەن ۇرقيا كول جيەگىنە بارىپ، جۋىنىپ وتىر ەدى. سارا بار، كۇلىكەن، ەسكەندىر بار، اۋىلدىڭ وڭشەڭ ۇساق بالالارى سۋعا شومىلىپ، جيەكتە جۇگىرىپ، جارىسىپ، ويناپ ءجۇر ەدى. بالا ءبىرىن- ءبىرى جىلاتپاي جۇرە مە، كىشكەنە كۇلىكەندى ءبىر بالا جۇگىرىپ كەلە جاتىپ قاعىپ كەتىپ، جىلاتىپ قويدى. ەسكەندىر ونى كورە سالا جۇگىرىپ بارىپ، جىققان بالانى كىشكەنە جۇدىرىعىمەن قويىپ- قويىپ جىبەردى. اناۋ بالا ۇلكەنىرەك بولسا دا، ساسىپ قالدى. ۇرقيادان قورقىپ، تۇك قىلا المادى. ەسكەندىردىڭ مىنا قىلىعىنا اقبىلەك ءسۇيسىنىپ: - ەسكەندىر، بەرى كەلشى، قالقام! وي، باۋىر بولعانىڭنان اينالايىن!- دەپ شاقىرىپ الىپ، بەتىنەن ءسۇيدى. - جەڭەشە- اۋ، وسىنىڭ اتىن ەسكەندىر دەپ قايدان قويىپ ءجۇرسىڭ؟ ورىستار الەكساندر دەيدى عوي، - دەپ سۇرادى. ۇرقيا باياعىدا تۇسىندە ەسكەندىر دۋانا بالاپان ۇستاپ بەرگەنىن ەسىنە سالىپ: - ەسكەندىر دۋانانى ىرىم عىپ اتىن ەسكەندىر قويىپ ەدىم، - دەدى. سونى ايتقاندا، اقبىلەك كوزى دوڭگەلەنىپ، از ويلانىپ قالدى دا: - جەڭەشە- اۋ! وسى ەسكەندىر مەن سياقتى ەمەس پە؟ - دەدى. ۇرقيا كۇلىپ جىبەردى. - سەن سياقتى بولسا، سەنەن تۋعان شىعار!- دەدى. - راس ايتاسىڭ با، جەڭەشە؟ - دەگەن سوڭ، ۇرقيا شىنىن ايتتى.

ىشىنە ۇرگەن قارىن تىعىپ، وتىرىك بۋاز بولعانىن، اقبىلەكتىڭ بالاسىن باۋىرىنا سالعانىن ءبارىن، سىر قىلدى. اقبىلەك قۋانىپ كەتتى.- ەسكەندىر، بەرى كەلشى!- دەپ تاعى شاقىرىپ الىپ: - ق ۇلىنىم- اۋ!- دەپ باۋىرىنا قىسىپ، قۇشىرلانىپ تاعى ءسۇيدى. - ولتىرەتىن بالا ەمەس ەكەن- اۋ! جاقسى قىپسىڭ عوي، جەڭەشە!- دەپ ۇرقيانى ءسۇيدى. انالىق سەزىم اقبىلەكتىڭ جۇرەگىن قورعاسىنداي بالقىتتى. - مەن كىسى قانىن جۇكتەدىم بە دەپ ءجۇرۋشى ەم. جەڭەشەتاي- اي! مەن شىن باقىتتى ەكەم عوي! وقۋعا جاراعان سوڭ وزىمە بەرەسىڭ عوي؟ - دەدى. -بەرەيىن، - دەدى ۇرقيا. مارقاكولدىڭ سۋى بالداي. مارقاكولدىڭ سۋىن ءىشىپ، وتىن جەگەن سارى قارىن، تۇتام ەمشەك جانۋاردىڭ باۋىرىنان ءسۇت سورعالاپ، ءسۇت ەمەس- اۋ، قۇت سورعالاپ كونەك- كونەك لىقىلدايدى.. . مارقاكولدىڭ جيەگىندە مامىربايدىڭ اقبىلەگى، جاس بالتاشتىڭ سۇيگەن جارى ەسكەندىرىن قۇشىپ، ءسۇيىپ، بالا بولىپ، انا بولىپ، كوپ ايەلدەن دانا بولىپ، كەۋدەسىنە باعى سىيماي، كەمەرىنەن اسا شىپىلدايدى.

سوڭى