ساتيرانىڭ تارلانى وسپانحاننىڭ تانىمالى اندەرى
بىردە ول اۆتوبۋستا وتىرىپ ءوزىنىڭ بالاسىن كورەدى، ءبىراق ادەيى كورمەگەن، تىپتەن تانىماعان بولادى.
- اكە، نەمەنە تانىماي تۇرسىڭ با؟ بۇل مەن عوي! - دەيدى بالاسى.
- قايداعى اكە؟ نە دەپ تۇرسىڭ ءوزىڭ؟ ەسىڭ دۇرىس پا؟ - دەپ كەلەسى ايالدامادان ءتۇسىپ قالادى. ءتۇسىپ قالادى دا، تاكسي ۇستاپ ۇيگە بالاسىنان بۇرىن جەتەدى. كوستيۋمىن شەشىپ، پيجاماسىن كيىپ الادى.
كوپ كەشىكپەي بالاسى كەلەدى. كەلەدى دە:
- اكەم ۇيدە مە؟ - دەپ سۇرايدى شەشەسىنەن.
- ءيا، ۇيدە!
- ءوي، ماما! مەن جاڭا اۆتوبۋستا اكەمنەن اۋمايتىن ءبىر كىسىنى كوردىم. كوستيۋمى، ءتىپتى گالستۋگىنە شەيىن اۋمايدى! - دەيدى بالاسى ەسىن جيا الماي.
تورگى بولمەگە كىرسە، ارقالى ورىندىقتا اكەسىنىڭ كوستيۋمى ءىلۋلى تۇر ەكەن. كوستيۋمنىڭ ۇستىندە گالستۋگى. ءبارى دۇرىس. ال كورگەنى باسقا ادام! ميستيكا!
***
ءبىزدىڭ كەيبىر ارىپتەستەرىمىز قاي ورىنعا وتىرعىزساڭ، جاتىرقاماي سول جۇمىستى ىستەپ كەتەدى. رەداكتور بولۋ، ديرەكتور بولۋ، اكىم بولۋ - كوپشىلىگىنىڭ ارمانى. بريگادير بولۋعا دا، بيزنەسكەر بولۋعا دا دايىن... وسەكەڭ مۇلدەم ونداي ادام ەمەس - ول ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە - ونەر، ءومىر سودان كەيىنگى ەكىنشى كەزەكتە تۇراتىن. ومىرگە ءومىر دەپ قاراماي، كوركەم ادەبيەتكە كەرەك قۇرىلىس ماتەريالى دەپ قارايتىن. بارىمىزگە ورتاق وسى تىرلىك وسەكەڭنىڭ ءىشىن پىستىراتىن. سوندىقتان دا ول ءومىردىڭ ءوزىن رەداكسيالاپ، ءوز كوزقاراسىنا، ءوز بولمىسىنا لايىقتاپ الۋعا تىرىساتىن»...
بۇل - قادىر مىرزا ءالىنىڭ وسپانحان اۋباكىروۆكە بەرگەن باعاسى. شىنايى، ءدال بەرىلگەن باعا دەپ ويلايمىز. ول نەگە ەرەكشە تالانتتى؟ ول نەگە ەرەك دارىن يەسى بولدى؟ كوپ جاعدايدا، ءبىز وسپانحان اۋباكىروۆكە باعا بەرگەندە، ساتيراسىن عانا ءسوز قىلامىز دا، دراماتۋرگياسى مەن اقىندىعىن شەت قالدىرىپ قويادى ەكەنبىز. ول تەك ساتيرانىڭ كوشىن سۇيرەگەن جان بولسا، قادىر مىرزا ءالى «شىن اقىن» دەپ باعا بەرمەگەن بولار ەدى. شىنايى تالانت يەسى عانا ناعىز دارىندى تاني بىلەدى. وسپانحاننىڭ ولەڭدەرىندەگى نازىك ليريكانى قادىر اقىن ءدوپ باسىپ تاني بىلگەن. «پالۋانعا وڭ- سولى بىردەي» دەمەكشى، وسپانحان اۋباكىروۆتىڭ ولەڭگە، دراماتۋرگياعا، انگە كوزقاراسى بىردەي بولعان سەكىلدى.
ول كىسىنىڭ ارتىستىگى شە؟ ونىڭ «ءارتىس بولامىن» دەپ، تەاتر فاكۋلتەتىندە وقىعانىن بىلەمىز. مارقۇم اسقار توقپانوۆ ول ويناعان رولگە ونشا رازى بولماي، دۇرىس باعا قويماي، ءبىراز قيناعان ەكەن.
- وينايمىن دەپ جانتىقتى،
قالمادى عوي جان ءتىپتى.
وسپان ءارتىس بولماس دەپ،
كەيبىرەۋلەر تانتىپتى! - دەپ ولەڭ شىعارىپ جۇرگەنى سول كەز بولسا كەرەك.
ءارتىس بولا المادى. ءبىراق ونەر وعان تۋابىتكەن قاسيەت ەدى. سۋىرىپسالمالىق ونەرى تۋرالى ارىپتەستەرىنىڭ ەستەلىكتەرىندە ءجيى ايتىلادى.
ال ءبىزدىڭ بۇگىنگى ايتقىمىز كەلىپ وتىرعان ماسەلەمىز - وسپانحاننىڭ ليريكاسى. سۇلۋ ءسوز بەن كەستەلى ولەڭدى كەز كەلگەن قالامگەردىڭ شىعارماشىلىعىنان تابۋعا بولادى. الايدا وسپانحاننىڭ ولەڭدەرىندەگى كوركەمدىكتىڭ ءجونى بولەك. كەزىندە قازاقتىڭ تالانتتى كومپوزيتورلارىنىڭ كوبى دەرلىك، اندەرىنە وساعاڭا ءسوز جازدىرعان ەكەن.
ونىڭ اراسىندا «مۇڭايما» مەن «ءبىزدىڭ اعاي تاماشا» ءانى عانا كوپشىلىكتىڭ اراسىندا ءجيى ورىندالادى. ساتيريكتىڭ جارى نۇرسۇلۋ راقىمجان قىزى ونىڭ سوزىنە جازىلعان 120 ءان بار ەكەنىن ايتادى. ول اندەردىڭ بارلىعى دەرلىك تىڭداۋشىسىنا جەتە قويعان جوق. ءبىر كەزدەرى جارق ەتىپ، قازاق راديوسىندا شىرقالعانىمەن، قازىر كوبى التىن قوردا قالىپ قويعان. سونداي سۇلۋ اندەردىڭ قاتارىندا اسەت بەيسەۋوۆتىڭ «اتىڭ كىم، قالقام؟» اتتى ءانى دە بار. بۇل ءان اندا- ساندا شالقار راديوسىنان بەرىلگەنىمەن، كوپشىلىككە جاقسى تانىس ەمەس. بەيمالىم اندەردىڭ قاتارىندا «ءانىم سەن»، «ايناشتىڭ زارى»، «كەلىنىمە»، «كەشىر، جانىم» اتتى اندەرى بار. ول نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ، اسەت بەيسەۋوۆتىڭ، ءشامشى قالداياقوۆتىڭ، بازارباي جۇمانيازوۆتىڭ، ءابىلاحات ەسپايەۆتىڭ اندەرىنە ءسوز جازدى. اسىرەسە، بازارباي جۇمانيازوۆپەن قويان- قولتىق ارالاسىپ، شىعارماشىلىق بىرلەستىكتە بولدى. ونىڭ بىرنەشە انىنە ءسوز جازدى. سولاردىڭ قاتارىندا «تاڭ جۇلدىزى»، «كەشىر، جانىم» اندەرى بار.
- وزىڭە تۇندە ءتۇن عاشىق،
وزىڭە كۇندىز كۇن عاشىق.
قيىلدىڭ قۇسى كوكتەگى،
ءوزىڭسىڭ ءومىر كوكتەمى، - دەپ جىرلايدى «تاڭ جۇلدىزىندا».
ءشامشىنىڭ كەيبىر اندەرىنە وسپانحان اقىننىڭ ءسوز جازعانىن بىرەۋ بىلسە، بىرەۋ بىلمەيدى.
- ءشامشى ەكەۋى بالالارعا ارناپ، بىرنەشە ءان جازدى. ونىڭ سوزدەرى قولىمدا بار. ءبىراق اندەرىنىڭ نوتاسىن الا المادىم، - دەيدى نۇرسۇلۋ اپاي. - وسپانحاننىڭ سوزىنە جازىلعان كوپ اندەر ورىندالماي ءجۇر. «كوپ قارادىم سۋرەتىڭە» دەگەن تاماشا ءانى بار. ول دا ءجيى ەستىلمەيدى. «اينالايىن، بالدىزىم»، «كوركەم ەدىڭ، كورشى قىز»، «ايناگۇل- اۋ، ايناگۇل»، «ساعىنىش ەكەن بالا كەز» سياقتى اندەر دە ايتىلمايدى.
- كوكتەم كەلەر گۇلىن الىپ،
جاز دا كەلەر سىرىن الىپ.
جان كوكتەمى قاشان كەلەر،
ماحابباتتىڭ نۇرىن الىپ.
ءبىر حاتىڭدا كەلەم دەدىڭ،
جولعا قاراپ ەلەڭدەدىم.
ساعىندىم عوي، ءوزىڭ كەلشى،
حات جازعانشا ولەڭمەنەن.
كۇندەر ءوتتى تالاي- تالاي،
ايالداماي، قارايلاماي،
ءوزىڭ بەرگەن سۋرەتىڭە،
كوزىم تالدى قاراي- قاراي، - دەپ جىرلاعان اندەر بار. وكىنىشكە قاراي، قازىر ونىڭ كوبى ورىندالماي كەتتى.
120 ءاننىڭ ءتورت- بەسەۋى بولماسا، كوپشىلىگى بەلگىسىز. ول اندەر قايدا؟ بۇگىنگى ەسترادا انشىلەرىنىڭ ورىنداۋىندا نەگە كەزدەسپەيدى دەگەن وي كەلەدى. ماسەلەن، ءبىر عانا «اتىڭ كىم، قالقام؟» ءانىن راديودان ەستىگەندەر بار شىعار. ءبىراق سول ءاننىڭ اسەت بەيسەۋوۆ پەن وسپانحان اۋباكىروۆ ەكەۋىنىڭ شىعارماشىلىق بىرلەستىگىنىڭ ارقاسىندا دۇنيەگە كەلگەنىن بىلمەۋى مۇمكىن. بۇل ءاننىڭ ءجونى بولەك. كەستەلى ءسوز دە، كوركەم وبراز دا بار مۇندا.
- جانارىڭ جازعى كۇننىڭ جامالىنداي،
داۋىسىڭ سارىارقانىڭ سامالىنداي.
كوزىڭنىڭ قيىعىڭمەن قاراعانىڭ،
جەڭگەمنىڭ ءازىل ايتار قاباعىنداي.
اتىڭ كىم، قالقام؟ - دەپ كەلەتىن ءان جولدارى ەرەكشە جۇرەگىڭىزگە نازىك.
وسپانحان اۋباكىروۆ - ليريك اقىن. ونىڭ ليريكالىق ولەڭدەرى كوپ ايتىلا بەرمەيدى. ءتىپتى وسپانحان اقىننىڭ ءاندى جاقسى سالعانىنان، داۋىسىنىڭ كەرەمەت بولعانىنان دا حابارسىزبىز.
«كەيدە كوڭىلدى وتىرعان كەزدەرىندە:
- ايداپ سالدىم جىلقىمدى،
تەپسەڭ جەرگە.
مەندەي ادام تابىلماس،
ەكسەڭ جەرگە، - دەپ ءجيى اندەتىپ وتىرۋشى ەدى» دەيدى نۇرسۇلۋ اپاي.
كونسەرۆاتوريانى ۇزدىك بىتىرگەن جىگىت اكتەر بولعان جوق. ءبىراز جىلدار جامال وماروۆانىڭ كونتسەرت جۇرگىزۋشىسى بولىپ قىزمەت اتقاردى. سودان كەيىن عانا جازۋشىلىققا بەت بۇرادى. «ارا» جۋرنالىندا ەڭبەك ەتتى. وسپانحان اۋباكىروۆتى «تاماشانىڭ» اكەسى سانايتىندار دا جوق ەمەس. ويتكەنى ءازىل- سىقاق وتاۋىنىڭ اتىن «تاماشا» دەپ قويعان وسپانحان اعا بولاتىن. كۇلىپ كەلىپ ومىرگە كۇلىپ كەتكەن ساتيريكتىڭ ليريكالىق شىعارمالارىنىڭ ەسكەرۋسىز قالاتىنى عانا وكىنىش تۋدىرادى.
حەمينگۋەيدىڭ: «وسىنشاما ناشار جازاتىن جازۋشى ادامعا قالايشا قاتتى اسەر ەتە الادى» دەگەن ءسوزى بار ەكەن دوستويەۆسكي تۋرالى. «وسىنشاما ناشار ولەڭ جازسا، نەگە ادامنىڭ جان دۇنيەسىن استاڭ- كەستەڭ ەتەدى؟ !» دەپ ويلايسىڭ وساعاڭ تۋرالى ءبىر ءسات حەمينگۋەيشە. ويتكەنى ول وسال جازا المايتىن جازۋشى. ونىڭ شىعارمالارىنىڭ ءالسىز تۇسى كەمدە- كەم. قىلاۋداي ءبىر كەمشىلىك تاپپايسىڭ. دەمەك، ناشار جازا المايتىن بولعانى.
ساتيريكتىڭ ايتا المايتىن ءبىر مۇڭى بولىپتى. ونىڭ بالالىق شاعى سوعىستىڭ تۇسىنا قابات كەلدى. كوپ ۇيىقتاي المادى، كوپ ويناي المادى. قارشاداي بالا كەزىنەن ۇلكەن ەڭبەككە ارالاستى. ءارتىس بولامىن دەپ، ۋاقىتىنىڭ كوبىن وتكىزىپ الدى. اتتەگەن- اي، ومىردەن ەرتە كەتتى. ولاي بولماعاندا، وسپانحان اۋباكىروۆ قالامىنان تالاي- تالاي كلاسسيكالىق دۇنيەلەر تۋار ەدى. كوزى تىرىسىندە قالامداستارى كلاسسيك دەپ تانىعان دارىن يەسىنىڭ ءبىز ءبىر قىرىن عانا ءسوز ەتتىك. ساتيراسى تۋرالى ءجيى ايتىلادى. كوركەم ليريكاسى، پوەمالارى، دراماتۋرگياسى تۋرالى ءسوز قىسقا. اۋدارماشىلىعى تۋرالى دا ءسوز از. ءبىزدى وكىنتەتىن تۇسى دا - وسى.
گۇلزينا بەكتاس
«ايقىن»
