التاي تاۋلارىنىڭ مارجانى
مەملەكەت باسشىسى ن. نازاربايەۆ قازاقستان حالقىنا ارناعان «نۇرلى جول - بولاشاققا باستار جول» جولداۋىندا وسىلاي دەگەن بولاتىن. ⅩⅩ عاسىردىڭ باسىندا اتاعى الەمگە ءمالىم جيھانكەز، ناتۋراليست، التايدىڭ بىردەن- ءبىر بىلگىرى ن. ي. يابلونسكي بىلاي دەپ جازىپتى:
«وڭتۇستىك التاي تاۋلارىنداعى وسى ءبىر ۇلكەن كولدىڭ تاڭعاجايىپ سۇلۋلىعىن ءبىر عانا ءسات ەسىمە السام بولدى، ءار جولى مەنى ەرىكسىزدەن- ەرىكسىز الەمنىڭ وسى ءبىر عاجاپ بۇرىشىنا، جەر بەتىنىڭ وسى ءبىر جۇماعىنا قايتا- قايتا تارتا بەرەدى. ول جاققا بارۋدىڭ مۇمكىندىگى ءۇشىن، ەش مۇڭ- مۇقتاج سەزبەي ماڭگى- باقي سوندا تۇرىپ قالۋ ءۇشىن، بار قىمباتىمدى بەرەر ەدىم، كوپ دۇنيەمدى قيار ەدىم. مەن ومىرىمدە اياق باسپاعان جەرىم جوق، ءبىراق بۇدان اسقان اسەم جەر، بۇدان اسقان ادەمى تاۋداعى كولدى ەشقانداي جەردەن، ەشقاشان دا كەزدەستىرمەپپىن.
ءومىرىمنىڭ وڭتۇستىك التايدا وتكەن كەزەڭىندە مەن مارقاكولدە بىرنەشە مارتە بولدىم، كوكتەم مەن جازدا دا، قارا كۇزدە دە. ءار جولى بۇكىل دۇنيەنى ۇمىتىپ سۇيسىنە قاراۋشى ەدىم، قانشا قاراسام دا تويماۋشى، توياتتاماۋشى ەدىم، ءار جولى ول جەردەن ۇيگە كەرى قايتقىم كەلمەۋشى ەدى» (1907 -جىل). مارقاكول ءوڭىرى جاعىراپيالىق ورنالاسۋى بويىنشا شولەيتتى جەر، سۋبالپى، ءالپى، تاۋ الدى جازىعى جانە ماڭگىلىك توڭ باسقان ءوڭىر بولىپ 5 ايماققا بولىنەدى. وسى بەس ايماقتىڭ تۇلا بويىندا جەر شارىنداعى ءوسىپ- ونەتىن وسىمدىكتەر، ءداندى- داقىلدار، تۇرمىسقا جارامدى بارلىق اعاشتاردىڭ ءتۇرى، بالىق، جان- جانۋاردىڭ ونداعان ءتۇرى بار.
قويناۋىندا التىن، قولا، كۇمىس، كومىر، مۇناي كەندەرىنىڭ مول قورى تۇنىپ تۇر. زامانىندا ەكىنشى شۆەيساريا اتانعان، بوتانىڭ كوزىندەي سۇلۋ مارقاكولى. تەڭىز دەڭگەيىنەن 1500-2000 مەتر بيىكتىكتەن اتقىلاپ اعىپ جاتقان قالجىرىنىڭ، اق قابا، اراسان قابا، جامان قابا، قارا قابا وزەندەرىنىڭ ءجونى تىپتەن بولەك. كەزىندە ادامدار جۇك تاسىمالدايتىن كەمەلەر جۇرەتىن قارا ەرتىس - وسى بايلىقتىڭ ءبارى- ءبارى دە بابالارىمىزدىڭ بۇگىنگى ۇرپاققا «كادەلەرىنە جاراتىڭدار» دەپ قالدىرىپ كەتكەن كيەلى مۇراسىنداي.
كول جاعالاۋىن قاراعاي، شىرشا، سامىرسىن، قايىڭ وسكەن ورماندى القاپ الىپ جاتىر. مۇندا زووپلانكتوننىڭ 60 ءتۇرى كەزدەسسە، قۇستىڭ ونداعان ءتۇرى مەكەندەيدى. كول توبەسىنەن تونگەن كۇمبەز ءتارىزدى ازۋتاۋدا التىن تامىر، مارال تامىرى دەيسىڭ بە، ونداعان دارىلىك وسىمدىك كوپ وسەدى.
مۇحيت سىندى مارقاكول التايداعى،
جامالىنان ءالى كۇن ءار تايمادى.
ماعان قىزىق كوك مايسا جاعاسىندا
تىنىس الىپ تاۋلاردىڭ جانتايعانى.
ساۋلە تۇسسە، ءجۇزىنىڭ ءوزى كۇندەي،
سۋى ءمولدىر جاستىقتىڭ سەزىمىندەي.
كەلىنشەكتەي قىرداعى كوركى، ءبىراق،
سۇلۋلىعىن جۇرەتىن ءوزى بىلمەي.
كوكورايدا شىق تۇنار، شاڭ شاشىلماي،
سۇيەدى اعىن جاعانىڭ جارتاسىن جاي.
تاۋ قورشاعان مارقاكول تۇركىلەردىڭ
سۇلۋلارى تاعاتىن القاسىنداي، - دەپ قازاقتىڭ اياۋلى اقىن قىزى فاريزا اپامىز جىرلاعان وسى عاجاپ مارقاكول تابيعاتى ادامدار تاراپىنان زارداپ شەگىپ وتىر.
نەگە دەيسىز عوي؟ الدىڭعى جىلدىڭ جازىندا قىتايمەن شەكارالاس مارقاكول وڭىرىندە شەكارا وتريادىنىڭ جاۋىنگەرلەرى مەملەكەتتىك شەكارانى بۇزعان قىتاي ەلىنىڭ 12 ازاماتىن قولعا ءتۇسىردى. ءتور التايدىڭ ناق تورىندەگى «ءتوسقايىڭ» شەكارا كومەنداتۋراسىنىڭ لەيتەنانت مۇڭلىقوۆ باستاعان كۇزەت توبى ءبىزدىڭ ەلدىڭ اۋماعىنا ءوتىپ كەتىپ، دارىلىك ءشوپ جيناپ جۇرگەن ءتورت ازاماتتى ۇستايدى. شەكارا كۇزەتى كۇشەيتىلەدى. بۇل ساقتىق تەگىن بولمايدى. كوپ ۇزاماي جەدەل توپ ءشوپ جيناپ جۇرگەن تاعى سەگىز جاتجۇرتتىق كەزبەلەردىڭ ۇستىنەن تۇسەدى.
قولدارىنا كۇرەك پەن قايلا، باسقا دا كەرەك- جاراق ۇستاعان سەگىز قىتايلىق وزدەرىن اكەسىنىڭ ۇيىندە جۇرگەندەي ەمىن- ەركىن سەزىنگەن. ءبىزدىڭ جاۋىنگەرلەر ولاردى سىرتتان كۇنى بويى باقىلايدى. كەشكىسىن قىتايلىقتار پالاتكالارىن تىگىپ، ۇيقىعا كەتەدى. تاڭ اتا شەكاراشىلار ولاردى بۇعاۋلاۋ وپەراتسياسىن باستايدى. وسى وپەراتسيا بارىسىندا قىتايلىقتار كۇشتى قارسىلىق كورسەتەدى، ءتىپتى شەكاراشىلارعا قولدارىنداعى كۇرەكتەرىن الا جۇگىرەدى. قويان- قولتىق ۇرىس ءادىسىن قولدانعان ءبىزدىڭ جىگىتتەر الگى سەگىزىن دە جەرگە جىعىپ، قولدارىن بايلاپ تاستايدى. سودان بۇيدالارىنان ءتىزىپ، كومەنداتۋراعا اكەلىپ قامايدى.
جوعارىداعى ايتپاسقا بولماس اقپارلاردان كەيىن، مارقاكولدىكتەردىڭ بۇگىنگى تىرشىلىگىنە از- كەم توقتالايىق. مارقاكول اۋدانىنىڭ تاراتىلۋى ناتيجەسىندە ايتۋلى ءوڭىر، اسىرەسە، كول ماڭايىنداعى تاۋداعى ەلدى مەكەندەر مەملەكەتتىك قۇزىرلى ورگاندار شوعىرلانعان اۋدان ورتالىعىنان الىستاپ قالدى. اۋدان ورتالىعى كۇرشىمنەن بۇرىنعى اۋدان ورتالىعى تەرەكتىنىڭ وزىنە دەيىنگى قاشىقتىق - 200 شاقىرىم. وعان جەتەتىن جولدىڭ ءوزى بۇزىلعان. ال تەرەكتىدەن ءارى تاۋلى ەلدى مەكەندەرگە تاس جول جوق، قارا جولمەن ءجۇرۋ اۋا رايىنىڭ قاباعىنا بايلانىستى بولۋى حالىققا كوپ قولايسىزدىق تۋدىرادى.
تەرەكتىدەن كول جاعاسىنداعى ۇرانقاي اۋىلىنا دەيىن 60 شاقىرىم. بۇعى ءمۇيىز، ءتوسقايىڭ، شاناعاتى ەلدى مەكەندەرى ودان دا ءارى. ولارعا قاتىنايتىن ارنايى جولاۋشىلار كولىگى دە جوق. بۇل وڭىردە قار ەرتە - قازان ايىندا جاۋىپ، قىس بويى ەكى- ەكى جارىم مەترگە دەيىن قالىڭ قار ءتۇسىپ، ونىڭ مامىر ايىنا دەيىن جاتاتىنى تاعى بار. قىستىڭ كۇنگى اۋا تەمپەراتۋراسىنىڭ -30-40 گرادۋس سۋىقتىعى جەرگىلىكتى حالىققا ۇيرەنشىكتى جاعداي. كولىكتەرى بار ازاماتتاردىڭ وزدەرى اۋا رايىنىڭ قولايسىز مەزگىلدەرىندە، قىس، كوكتەم، كۇز ايلارىندا، بار جولدىڭ جۇرۋگە جاراماي قالۋىنا وراي اپتالاپ قاتىناسا الماي جاتادى. وسىنىڭ سالدارىنان جەرگىلىكتى حالىق تىرشىلىك كوزىن تۇرعان جەرىندەگى تابيعات بايلىعىن زاڭسىز پايدالانۋدان ىزدەۋگە ءماجبۇر.
كولگە تاقاۋ جاتقان اۋىلدارداعى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ تىرشىلىك كوزدەرى نەگىزىنەن كۇز- قىس ايلارىندا بالىق اۋلاپ ساتۋمەن، كوكتەم كەزىندە بالىق ۋىلدىرىعىن شاشاتىن كەزدە كولگە قۇياتىن وزەن- بۇلاقتاردا زاڭسىز بالىق ۇستاپ، ۋىلدىرىعىن جيناپ ساتۋ، سوڭعى جىلدارى جاز جانە كۇزدە تاۋلاردا قىزىل كىتاپقا ەنگەن وسىمدىكتەردىڭ تامىرىن قازىپ، ەمدىك قاسيەتى قۋاتتى قۇرتتاردى جيناپ ساتۋمەن بايلانىستى. ودان وزگە كۇندەلىكتى تىرشىلىك ءۇشىن ازىن- اۋلاق مال ۇستايدى.
كولدىڭ «مارقاكول مەملەكەتتىك قورىعىنىڭ» قۇرامىندا ەكەنىن، قورىق زاڭناما تالاپتارى بويىنشا كولدەن اۋەسقويلىق بالىق اۋلاۋعا تەك كول جاعالاۋلارىندا ورنالاسقان ۇرانحاي، ماتاباي، قاراعايلى- بۇلاق اتتى ءۇش ەلدى مەكەننىڭ تۇرعىندارىنا عانا، وندا دا كىسى باسىنا تەك 5 كەلىگە دەيىن اۋلاۋعا رۇقسات بەرىلەتىنىن، ال ۋىلدىرىق شاشۋ كەزىندە مۇلدە تىيىم سالىناتىنىن ەسكەرسەك، اۋىل تۇرعىندارىنىڭ نەگىزگى تىرشىلىك كوزدەرىنىڭ زاڭسىز ارەكەت ەكەنىن تۇسىنەرسىز. تابيعات قورعاۋ زاڭدارىن بۇزۋمەن قازىپ الىپ، جينالاتىن ەمدىك قاسيەتتەرى بار قۇرتتاردى كورشى قىتايعا جاسىرىن زاڭسىز تاسىمالدايتىن كونتراباندالىق توپتاردىڭ جەرگىلىكتى وكىلدەرى ساتىپ الادى. ەڭ قاۋىپتىسى - وسى زاڭسىز ارەكەتتەردىڭ ماجبۇرلىك تىرشىلىك كوزىنەن جەكەلەگەن توپتاردىڭ، ازاماتتاردىڭ زاڭسىز بايۋ كوزىنە اينالىپ بارا جاتقانى.
ودان كەيىن، سوڭعى ون- ون بەس جىلداردا پايدا بولعان تابىس كوزدەرىنىڭ ءبىرى - كولگە كەلگەن ساياحاتشىلارعا، بالىق اۋلاۋ ءۇشىن الىس- جاقىننان كەلگەن تۋريستەرگە جالعا جاتار ورىن، ءۇي ۇسىنۋ جانە ولاردى قىستىڭ كۇندەرى ات- شانامەن اقىسىنا كولگە تاسىمالداۋ، ال مۇز قاتقانعا دەيىن قايىق ۇسىنۋ. ارينە، بۇل دا ەش جۇيەسىز، مەملەكەت تاراپىنان رەتتەلمەي، قولداۋىن تاپپاي، اركىمنىڭ ءوز بەتىنشە جاساپ جاتقان تۋريستىك سالاداعى تىرشىلىك ارەكەتتەرى. ال جالپىعا ءتان سيپات الىپ بارا جاتقان تابيعاتقا قاۋىپتى ءۇردىستى توقتاتىپ، تۇپكىلىكتى جويۋ ءۇشىن مۇنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىن جويۋ كەرەك.
بىرىنشىدەن، جەرگىلىكتى حالىققا تابيعات بايلىعىن زاڭسىز پايدالانۋعا بالاما باسقا زاڭدى تىرشىلىك كوزدەرىن تاۋىپ بەرىپ، ونى مۇمكىن ەتۋ ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان ناقتى جوسپارلى ءىس- شارالار جاساۋ كەرەك. ەڭ قولايلىسى - مارقاكولدىڭ سۇلۋ دا باي تابيعاتىمەن بايلانىستى ونىڭ تۋريستىك الەۋەتىن پايدالانۋ كەرەكتىگى جەرگىلىكتى دەڭگەيدە ايتىلىپ تا، جازىلىپ تا جاتىر. وسى ورايدا، تاياۋدا عانا قازاعا ۇشىراعان كۇرشىم اۋدانىنىڭ اكىمى التايبەك سەيىتوۆتىڭ وبلىستىق «ديدار» گازەتىندە (17.01.2014 -جىل) جاريالانعان سۇحباتىنان مىنانداي ءۇزىندى كەلتىرەيىك:
«اقجايلاۋ اۋىلى اۋماعىنان تۋريستىك بازا ۇيىمداستىرۋعا 15 گەكتار جەر ءبولىندى. بۇل جوباعا ق ح ر (قىتاي) دا قاتىستى. «سەسنا» كومپانياسى دا ءوز قىزمەتىن ۇسىنادى. مارقاكول سانيتارلىق ايماق بولعاندىقتان، وندا ءىرى قۇرىلىستار سالۋعا بولمايدى. ءبىزدىڭ جوبامىز بويىنشا ساياحاتشىلار كول جاعاسىندا دەمالادى. كەشكىلىك تىنىعۋعا ارنالعان نەگىزگى بازا اقجايلاۋدا بولادى...».
وسى جەردە مارقاكولمەن قاپتالداس، التايدىڭ قىتاي جاعىنداعى قاناس كولگە بارعان ساپارىمىزدان كوڭىلگە تۇيگەنىمىزدى ايتپاي كەتۋگە بولماس. ءبىزدىڭ مارقاكولدەن بىرنەشە ەسە كىشى شاپ- شاعىن كولگە جىل بويى جان- جاقتان كەلەتىن تۋريستەردىڭ سانى جىلىنا بىرەر ميلليوننان اسىپ كەتەدى ەكەن. باستى سىرى - قاناسقا اكەلەتىن جولدىڭ تاقتايداي سايراپ جاتۋىندا.
«ەلدىڭ وركەنىن بىلگىڭ كەلسە، جولىنا قارا» دەگەن قاعيدا قالىپتاسقان. بارىس- كەلىس پەن الىس- بەرىستە جول قاتىناسى ايرىقشا ماڭىزعا يە»، دەپ پرەزيدەنت ن. نازاربايەۆ بۇل جايدى بيلىك ورىندارىنا تالاي ەسكەرتكەن دە بولاتىن. بىزدە دە جەرگىلىكتى حالىقتى كاسىپتىڭ وسى سالاسىنا جوسپارلى، جوبالى تۇردە تارتىپ، العاشقى كەزدە مەملەكەت تاراپىنان قارقىندى قامقورلىق كورسەتەتىن كەز كەلىپ جەتتى. كول جاعاسىندا سۋعا تۇسەتىن قۇمدى جاعاجايلار سالۋ، كولدىڭ اينالا تابيعاتىن قايىقپەن تاماشالاۋعا مۇمكىنشىلىك تۋعىزۋ ءۇشىن قايىقتار توقتايتىن ايلاقتار جاساۋ - جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارى تاراپىنان قولداۋدى تالاپ ەتەتىن ءىس- شارالار. ۇكىمەت تاراپىنان قابىلدانىپ، بۇكىل رەسپۋبليكا اۋماعىندا وتكىزىلىپ جاتقان حالىقتى تازا سۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان «تازا سۋ»، «اق بۇلاق» باعدارلامالارى بۇل تاۋلى مەكەندەرگە جەتپەگەن.
ارينە، تاۋدا بۇلاق كوزدەرى بار، ءبىراق كوكتەم، كۇز كەزدەرىندە، قاھارلى ايازدى، قارى قالىڭ قىستا دا، ءتىپتى جاڭبىرلى جاز كۇندەرىندە دە وسى تۇما بۇلاقتاردان تازا سۋ الۋ قيىندىق ەتەتىنى دە ءسوزسىز، ال كوپ تۋريستەردى بۇل جاعداي قاناعاتتاندىرا قويمايتىنى بەلگىلى. سوندىقتان، وسى باعدارلاما اياسىندا وسى ەلدى مەكەندەردە تازا اۋىز سۋ قۇبىرلارىن ورناتىپ بەرۋ دە الدىڭعى كەزەكتەگى ءىس- شارالاردىڭ ءبىرى بولۋى كەرەك.
ۇرانحاي اۋىلى كولدىڭ جاقىن جاعاسىندا ورنالاسقان. اۋىل تۇرعىندارى جەكە شارۋاشىلىقتارىندا ازدى- كوپتى مال وسىرەدى. وسىنىڭ دا، باسقا تىرشىلىكتىڭ دە لاس قالدىقتارى كولگە اعىپ جاتىر. ال تۋريزم جۇيەلى تۇردە قولعا الىنىپ، تۋريستەر سانى ءوسىپ جاتسا، شىعاتىن لاس قالدىقتاردىڭ دا سونشاما وسەتىنى بەلگىلى. سوندىقتان، كولدىڭ سانيتارلىق- ەكولوگيالىق تازالىعىن ساقتاۋ ءۇشىن تازارتۋ قۇرىلعىلارىن ورناتىپ، تۇرعىندار پايدالانعان قالدىق سۋلاردى، قوقىستاردى تاسۋ قىزمەتتەرىن ۇيىمداستىرۋ دا - ۋاقىت تالابى. مارقاكولدى تۋريستىك تۇرعىدان دامىتۋ ءۇشىن جوعارعى بيلىك وكىلدەرىنىڭ وكىلەتتىگىمەن عانا شەشىلەتىن ماسەلەلەر بارشىلىق. سولارعا توقتالا كەتەيىك.
كولگە قىس، كوكتەم، كۇز مەزگىلدەرىندە ەلىمىزدىڭ ىشىنەن دە، كورشى رەسەيدەن دە اۋەسقوي بالىقشى تۋريستەردىڭ كوپتەپ كەلىپ جاتاتىنى بارىنە ءمالىم. مارقاكولدەگى بالىق اۋلاۋ بەينەكورىنىستەرى عالامتوردا دا كوپ كەزدەسەدى. ءبىراق، ولار بالىقتى زاڭسىز اۋلايدى. قورىق زاڭى بويىنشا كولدە بالىق اۋلاۋعا جەرگىلىكتى ەلدى مەكەندەر تۇرعىندارىنان باسقالارعا مۇلدەم تىيىم سالىنعان. دەگەنمەن، بۇل وسى ولكەنىڭ تۋريستىك تارتىمدى الەۋەتتى نەگىزدەرىنىڭ ءبىرى. سوندىقتان، قازاقتان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار تۋرالى زاڭىنا جانە باسقا وسىعان سايكەس نورماتيۆتىك- قۇقىقتىق اكتىلەرىنە مارقاكولدە جەرگىلىكتى تۇرعىندارعا اۋەسقوي سپورتتىق تۇرىمەن بالىق اۋلاۋعا رۇقسات ەتىلگەن بولىكتەرىندە تۋريستەردىڭ اۋەسقوي- سپورتتىق بالىق اۋلاۋ ءتۇرىن الەمنىڭ كوپ ەلىندە قولدانىلاتىن بالىقتى «ۇستاپ، قايتا قويا بەرۋ» شارتىمەن زاڭداستىراتىن وزگەرىستەر ەنگىزسە، ول وسى ولكەگە ءوز ەلىمىزدەن دە، الىس- جاقىن شەتەلدەردەن دە تۋريستەردى تارتۋدىڭ ناقتى ءبىر نەگىزگى شاراسى بولار ەدى.
سەبەبى، اۋەسقوي بالىق اۋلاۋشىلىق - حالىقارالىق تۋريزمنىڭ تارتىمدى ءبىر ءتۇرى. ارينە، ول تابيعات قورعاۋ زاڭدارىن بۇزۋشىلارعا تويتارىس بەرە الاتىن جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتۋمەن جانە ونى تابيعاتتى قورعاۋ مەكەمەسىنىڭ قاتاڭ باقىلاۋىمەن ىسكە اسىرىلۋى ءتيىس. ول ءۇشىن تۋريستەرگە بالىق اۋلاۋعا ليسەنزيانى تۋريزم سالاسىندا كاسىپكەر رەتىندە ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگانداردا تىركەلگەن جەرگىلىكتى تۇرعىننىڭ وتىنىشىمەن بەرۋ جانە ولاردىڭ قورىقتاعى تابيعات زاڭدارىن ساقتاۋىن قامتاماسىز ەتەتىن جاۋاپكەرشىلىك مەحانيزمدەرىن رەتتەپ زاڭداستىرۋ قاجەت دەپ ويلايمىز.
تۋريستەردى تارتۋدىڭ تاعى ءبىر جولى، ول بۇل ولكەنىڭ الەم جۇرتشىلىعىن قىزىقتىراتىن باستى ەرەكشەلىكتەرىنىڭ ءبىرى كورىكتى دە كيەلى التاي تاۋلارىندا ەكەنىن ەسكەرىپ، حالىقارالىق «التاي - ءبىزدىڭ ورتاق ءۇيىمىز»، «التاي - تۇركى الەمىنىڭ التىن بەسىگى» ، ت. س. س. باعدارلامالاردىڭ اياسىندا دا ناقتىلى جوبالار جاساپ، تاريحي قۇندىلىقتارىنا دا الەم حالىقتارىنىڭ كوڭىلىن بۇرۋ. مارقاكول وڭىرىندە دە اشىپ زەرتتەۋدى تالاپ ەتەتىن وبالار، ەسكى تاس جازۋلارى سياقتى تاريحي ەسكەرتكىش ورىندارى كوپ. ارينە، بۇل جۇمىستارعا ارحەولوگتاردى، تاريحشىلاردى، باسقا سالالارداعى بىلىكتى مامانداردى تارتۋ قاجەت.
قازاقتىڭ بەلگىلى اقىنى ۇلىقبەك ەسداۋلەتوۆتىڭ قايبىردە:
«ءبىز شىعىستى تۇركى وركەنيەتىنىڭ بەسىگى دەپ ءجيى ايتامىز. ەندەشە، ەرتىستىڭ زايسانعا قۇيار تۇسىندا بىلگە قاعان، تونىكوك، كۇلتەگىن بابالارىمىزدىڭ الىپ ەسكەرتكىشىن نەگە ورناتپاسقا؟! ويتكەنى، بىزگە جەتكەن تاريح بويىنشا قارا ەرتىس سول تۇركى قاعاندارىنىڭ تۋعان جەرى»، دەگەنى بار ەدى.
جوعارىدا كورسەتىلگەن باعدارلامالار مەملەكەت تاراپىنان قاراجات شىعىنىن تالاپ ەتەتىنى دە بەلگىلى. ءبىراق، باعدارلاما ىسكە اسىپ جاتسا، بىرىنشىدەن، ورتالىقتان شالعايدا، قىتايمەن جاقىن شەكارادا جاتقان وسى تاۋلى ولكەدەگى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ الەۋمەتتىك ەكونوميكالىق ماسەلەسى وڭتايلى شەشىلۋىنە كوپ اسەرى تيەتىنىنە كۇمان بولماسا كەرەك. سەبەبى، تۋريزمنىڭ كوپ سالالى، سوعان سايكەس جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ قاتىسۋىن كوپ تالاپ ەتەتىن تابىستى كاسىپ كوزى ەكەنى داۋ تۋدىرمايدى.
ەكىنشىدەن، حالىققا زاڭدى دا ماردىمدى تابىس كوزىن تاۋىپ بەرە وتىرىپ، حالىقتىڭ تابيعات بايلىعىن زاڭدى تۇردە زالالسىز پايدالانۋ مۇمكىندىگىنە كوزىن جەتكىزىپ، باعدارلامانى ىسكە اسىرۋعا قاتىسۋعا ىنتالاندىرىپ، تابيعاتقا قيانات جاساۋ رايىنان قايتارۋعا اسەرىن تيگىزەتىنى ءسوزسىز. ۇشىنشىدەن، زاڭدى تۋريزم نەگىزىندە جەكە باعدارلاما قابىلدانىپ، جۇزەگە اسىرىلسا، ولكەدە وسى سالاداعى بيزنەسكە جول اشىلىپ، جاڭادان قانشاما جۇمىس ورىندارى اشىلىپ، جەكە كاسىپكەرلىك، شاعىن كاسىپورىندار پايدا بولىپ، جۇمىستار جۇرگىزەر ەدى.
باقىتبەك جامانبايەۆ، وتستاۆكاداعى پوليتسيا پولكوۆنيگى، تابيعات جاناشىرى. سايلاۋ تولەۋوۆ، قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى. شىعىس قازاقستان وبلىسى.
«ەگەمەن قازاقستان» گازەتى
