اتلانتيدانى كاسپيدەن ىزدەيمىز بە؟
بارلىق ەجەلگى حالىقتاردا ادامزاتتىڭ «التىن عاسىرى» دەگەنگە قاتىستى ادەمىلىگى اسقان، بايلىعى تاسقان قاسيەتتى جەر تۋرالى سان الۋان اڭىزدار وسى كۇنگە دەيىن ساقتالعان.
كوپتەگەن عالىمدار جەر بەتىندەگى العاشقى ادامدارعا ءبىلىم مەن مادەنيەتىن قالىپتاستىرعان بۇل اڭىز ەڭ جوعارى دەڭگەيدە دامىعان وركەنيەتتىڭ وشاعى بولعان دەپ سانايدى. اڭىزداردىڭ بارلىعىندا بۇل ەجەلگى وركەنيەت ورتالىعىن جويقىن كۇشتى كاتاكليزم جويىپ جىبەرگەن دەپ ايتىلادى. اتلانتيدا تۋرالى اڭىزدى العاش رەت پلاتون ءوزىنىڭ «كريتيي» مەن «تيمەي» ديالوگتارىندا جازدى. عايىپ بولعان ارال تۋرالى ءوزىنىڭ اتاسىنان ەستىگەن اڭگىمەنى كريتيي سوكراتقا ايتادى. كريتييدىڭ اتاسىنا اتلانتيدا تۋرالى افينالىق ساياساتكەر، اقىن سولون ايتقان ەكەن. سولون بۇل اڭگىمەنى مىسىرلىق اۋليەدەن ەستىپتى. پلاتون «تيمەي» ەڭبەگىندە بۇل ارال گيبرالتار بۇعازىندا بولعان دەپ كەلتىرەدى. قانشاما ىزدەگەنمەن، ارال تابىلعان جوق، سوندىقتان كەيبىر تاريحشىلار «بۇل پلاتوننىڭ ويىنان شىعارعانى» دەسە، كەيبىر زەرتتەۋشىلەر اتلانتيدانىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىن تابىلماعانى مالىمەتتەردىڭ ناقتى بەرىلمەگەندىگى دەپ سانايدى.
اتلانتيدانىڭ ورنىن تابامىز دەپ ۇمىتتەنگەن عالىمدار بۇكىل پلانەتانى تىنتكىلەپ شىقتى، ناتيجەسىندە، مىڭداعان جىلدار بۇرىن ادامدار مەكەندەگەن قۇرلىق بولعان دەگەن تۇجىرىم جاساۋعا بولاتىنداي ايعاقتار تابىلعان سۋ استىنداعى كوپتەگەن اۋماقتار بەلگىلى بولدى. جاقىندا ورىس عالىمدارى وركەنيەتى جوعارى دامىعان جۇمباق ارال كاسپي مەن ارال تەڭىزدەرى اۋماعىندا بولعان دەگەن پىكىرلەرىن جاريالادى.
ارال جانە قارا تەڭىزدەرى اۋماعىن قوسىپ العاندا، كاسپي تەڭىزى ەجەلگى تەتيس مۇحيتىنىڭ رەليكتىك قالدىعى بولىپ سانالادى. بۇل - ەشقانداي وزەن اعىپ شىقپايتىن، دەڭگەيى ۇنەمى وزگەرىپ تۇراتىن جانە الەمدىك مۇحيت دەڭگەيىنەن تومەن جاتقان الەمدەگى ەڭ ءىرى سۋ قويماسى. كاسپي جاعالاۋلارىنان اتام زاماننان بەرى ادام قولىمەن جاسالىپ، سۋ استىندا قالعان قۇرىلىستار تابىلىپ جاتادى. كاسپي ماڭى ايماعىن بۇرىنعى زاماندا سۋ باسىپ قالعانى انىق. الايدا مۇنى دالەل رەتىندە العا تارتىپ، «اتلانتيدانىڭ ءدال وسى جەردە بولعان» دەپ كەسىپ ايتۋعا بولمايدى.
ءبىراق كاسپيدىڭ شىعىسىندا تۇرعان بيىك جوتالار تەڭىز دەڭگەيى قازىرگىدەن كوپ بيىك بولعان ەجەلگى زاماندا بىرنەشە ارالداردى قۇراعان دەگەن بولجامنىڭ قيسىنى بار. بۇل ءار حالىقتىڭ ميفولوگياسىنداعى وركەنيەتى داۋىرلەگەن ارالداردى تۇتقيىلدان سوققان كاتاكليزم قۇرتتى دەگەن اڭىزدارعا سايكەس كەلەدى. سونىمەن قاتار بيبليادا ايتىلاتىن توپانسۋ كەزىندە نۇق پايعامباردىڭ كەمەسى كاسپي وڭىرىنەن اراكە وزەنىنىڭ قۇيىلىسىنان ءارى قاراي ارارات تاۋىنا شىعۋىنا جول اشىلعان. ەجەلگى شىعىس ايماعىنان ارارات تاۋىنا باراتىن جالعىز عانا جول - وسى.
سەرگەي باننىح باستاعان ءبىر توپ رەسەي عالىمدارى «كاسپي ارحيپەلاگىن» دەپ اتاۋ كەرەك دەيدى. ۆاۆيلوننىڭ گىلگامەش ەپوسىنداعى كەيىپكەرلەردىڭ، گىلگامەش، ياسوننىڭ ارگوناۆتتارى، مويسەي، الەكساندر ماكەدونسكيي، ت. ب. جورىقتارى كاسپيوتيدامەن بايلانىستى. رەسەيلىك عالىمداردىڭ پىكىرىنشە، كاسپيوتيدا وركەنيەتى مەن دامۋىنا قازىرگى ماڭعىستاۋ تۇبەگىندەگى ارالدار نەگىز بولعان. بۇل جەر تابيعي- كليماتتىق ەرەكشەلىگىمەن جانە گەولوگيالىق تاريحىمەن ەجەلگى ميفتەردەگى «العاشقى وركەنيەت وشاعىنا» تولىقتاي سايكەس كەلەدى.
بىرىنشىدەن، مۇزدى كەزەڭدە ول وتە سۋىق بەلدەۋدە جاتتى، وسىنىڭ ءوزى سىرتتان كەلەتىن جاۋلاردان تابيعي قورعان بولدى. ماڭعىستاۋ- كاسپيوتيدا گەوگرافيالىق جاعىنان باسقا الەمنەن وقشاۋ بولدى، باتىس جاعىندا، وڭتۇستىك پەن شىعىستا بيىك تاۋ جوتالارى، سولتۇستىگىندە مۇزداقتار تۇتاسىپ جاتتى. ەكىنشىدەن، بۇل جەردەن جەر قىرتىسىنىڭ ريفتىك جارىلىسى وتەدى. ەجەلگى زاماندا جەتى قابات جەر استىنان شىققان جىلۋ وسى جارىلعان جەر ارقىلى جەردىڭ بەتىنە جايلى اتموسفەرانى جاسادى. كاسپي تۇبىندەگى ريفتەردەن گيدروتەرمالار شىعىپ، تەڭىزدە جىلى اعىس پايدا بولدى. اسىرەسە، تەڭىز جاعالاۋلارىنداعى جىلى سۋلاردا فلورا مەن فاۋنانىڭ الۋان ءتۇرى پايدا بولىپ، ءومىر سۇرۋگە قولايلى جاعداي جاسادى.
ءبىر سوزبەن ايتقاندا، جەر قىرتىسىنىڭ قوسىلعان جىگىنەن شىعاتىن جىلۋدان كاسپي ارالدارىندا وازيس بولعان. كاسپي تەڭىزىنىڭ شۇڭعىماسىنداعى ەكوجۇيەسىنىڭ گەولوگيالىق دامۋىنا رادياكتيۆتىك ەلەمەنتتەردىڭ اسەرى مول. كاسپي سۋىندا جانە ونىڭ تۇبىندەگى ۋران باسقا تەڭىزدەرگە قاراعاندا بەس- جەتى ەسە كوپ ەكەن. رادياكتيۆتىك ساۋلە ءتىرى ورگانيزمدەرگە، سونىڭ ىشىندە جانۋارلار مەن وسىمدىكتەردىڭ گەنەتيكالىق مەتامورفوزالارىنىڭ مۋتاتسياعا ۇشىراۋىنا اسەر ەتەدى. «ەجەلگى ادامداردىڭ ينتەللەكتۋالدىق كۇرت دامۋى دا ونىڭ گەنوتيپىندەگى رادياكتيۆتىك مۋتاتسيانىڭ، مي قۇرىلىمىنا اسەرىنەن بولۋى مۇمكىن» دەگەن بولجامدارىن ايتادى رەسەيلىك عالىمدار.
ارالداردىڭ جان- جاعىنان تابيعي قورشالىپ تۇرۋى، جايقالىپ تۇرعان وازيس ەدەم تۋرالى ميفتىڭ شىعۋىنا سەبەپ بولۋى مۇمكىن. ال توپانسۋدىڭ باسۋىنا مۇزداقتاردىڭ كۇرت ەرۋى سەبەپ بولدى. بۇدان 10-12 مىڭ جىل بۇرىن جەر بەتىنىڭ كليماتى وزگەرىپ، قىزا باستاعانىن عالىمدار انىقتاپ، دالەلدەپ بەردى. باتىس ءسىبىر مۇزداقتارى ەرىپ، اينالاسىن تاۋ قورشاعان جازىق دالا سۋ تولعان عالامات شۇڭقىرعا اينالدى. توپانسۋ باتىس ءسىبىر جازىعى مەن ورتا ازيانى جالعاستىرىپ جاتقان تورعاي دالاسىن باستى، ۇشى- قيىرى جوق بەتپاقدالا سۋ استىندا قالدى. ودان ءارى باتىسقا قاراي لاپ بەرگەن توپانسۋ كاسپي- ارال وڭىرىنە جەتىپ، از ۋاقىتتىڭ ىشىندە تەرەڭگە باتىردى. ودان ءارى قالىڭ سۋ قاباتى كۋمو- مانىچ جازىعى ارقىلى قارا تەڭىزگە جىلجىدى. كولۋمبيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وكەانولوگ جانە گەولوگ عالىمدارىنىڭ زەرتتەۋلەرىنشە، شامامەن 7500 جىل بۇرىن قارا تەڭىزدىڭ اۋماعى كۇرت ۇلعايعان. 
كاتاكليزم كۇشتى سەيسميكالىق قوزعالىستار تۋدىرىپ، جەر قاباتىنىڭ قىرتىستارىن ورنىنان جىلجىتقان. ماڭعىستاۋ تاۋلارىنداعى مىڭ شاقىرىمدىق تەكتونيكالىق پلاتفورمالار بىردە كوتەرىلىپ، بىردە تومەندەپ، جەر قىرتىسىنىڭ ۆەرتيكالدى جانە گوريزونتالدى قوزعالۋى ناتيجەسىندە، وركەنيەتى گۇلدەنىپ، جايقالىپ تۇرعان ارالدار سۋى استىنا كەتكەن. امەريكادان قىتايعا دەيىنگى ەجەلگى اڭىزداردا ۇلى اپات كەزىندە كۇن دە، اي دا ءوزىنىڭ قوزعالىس باعىتتارىن وزگەرتكەن، ال جۇلدىزدار جەرگە قۇلاي باستاعان. بۇل جەردىڭ تەكتونيكالىق پليتالارىنىڭ قوزعالعانىن كورسەتەدى، سوعان بايلانىستى، اسپان دەنەلەرى قوزعالىس تراەكتوريالارىن وزگەرتكەن. كاتاكليزم كەزىندە جەر قيسايىپ، بولشەكتەنىپ كەتكەنى، جەر استىنان قىسىلىپ شىققان سۋ دۇنيەجۇزىن باسىپ قالعانى تۋرالى بارلىق اڭىزداردا بىركەلكى ايتىلادى.
كاسپيوتيدا سۋ استىندا ۇزاق جاتقان سياقتى. ءتىپتى سوناۋ پلينيا مەن پتولەمەيدىڭ زامانىندا اراكە وزەنى كۋرامەن قوسىلىپ، كاسپي تەڭىزىنە قۇيعان. دەمەك، سول كەزدەردىڭ وزىندە كاسپي تەڭىزىنىڭ دەڭگەيى قازىرگىدەن جوعارى بولعان. ماڭعىستاۋ جەرى، ءتىپتى تۇبەكتىڭ تەڭىزدەن الىس ورتا تۇستارىندا ەرتەدەگى اكۋلالاردىڭ، تەڭىز كىرپىسى جانە باسقا تەڭىز جانۋارلارىنىڭ سۇيەكتەرىن كەزدەستىرۋگە بولادى. تەكتونيكالىق قوزعالىستار كاسپيوتيدانىڭ سول كەزدەگى لاندشافىن تانىماستاي ەتىپ وزگەرتتى، ءسويتىپ، بۇل جەردەگى وركەنيەتتىڭ دە ءىزىن شايىپ كەتتى. جازىق دالانى ويىپ تۇسەتىن ماڭعىستاۋ شاتقالدارى، تەڭىز دەڭگەيىنەن 132 مەتر تومەن جاتقان قاراقيا ويپاتى وسىنىڭ دالەلى.
قازىرگى كەزدە ماڭعىستاۋ تۇبەگى كۇننىڭ كوزى جانىپ تۇرعان شەكسىز قۇمدى دالا، مۇندا جۋىن- شاشىن تىم سيرەك بولادى. الايدا بۇل جەردىڭ قاسيەتتى ەكەنى ادامزاتتىڭ جادىندا قالعان. بۇل جەردە ءارتۇرلى الەمدىك ءدىندى ۇستانۋشىلار وزدەرىنىڭ ىزدەرىن قالدىرعان. ماڭعىستاۋ ءوڭىرى ارحەولوگتار تاراپىنان ءالى تولىقتاي زەرتتەلگەن جوق، جەر بەتىندەگى ادام قولىمەن جاسالعان زاتتاردىڭ ءوزى زەرتتەۋشىلەر ءۇشىن جۇمباق بولىپ وتىر.
XXI عاسىردىڭ باسىندا Google كومپانياسىنىڭ Google Earth قىزمەتى پايدا بولدى. جەر بەتىنىڭ سپۋتنيكتەن تۇسىرگەن سۋرەتتەرى كوپتەگەن جۇمباقتاردىڭ جاۋاپتارىن تاۋىپ بەردى. Google Earth-تەن كەيىن ايدىڭ جانە باسقا دا اسپان دەنەلەرىنىڭ كارتالارى شىقتى. ەندىگى كەزەكتە تۇرعانى - مۇحيتتاردىڭ ءتۇبىن عارىش قۇرالدارى ارقىلى زەرتتەۋ. Google Ocean كومەگىمەن قازىر پايدالانۋشىلار تەڭىز ءتۇبىنىڭ رەلەفىن، سۋدىڭ تەمپەراتۋراسىن، اعىستاردىڭ باعىتتارىن انىقتاي الاتىن بولدى. Google Ocean كوپ ۇزاماي ءوزىنىڭ العاشقى سەنساتسياسىن اشتى.
بريتاندىق اۆياتسيا ينجەنەرى بەرني بەمفورد Google Ocean كومەگىمەن اتلانت مۇحيتىندا تۇسىنىكسىز ءبىر نىساندى تاۋىپتى. بەمفورد شامامەن افريكا جاعالاۋىنان سولتۇستىك- باتىسقا قاراي مىڭ شاقىرىم جەردە، كانار ارالدارىنىڭ ماڭىندا 20 مىڭ شاقىرىم اۋماقتى الىپ جاتقان ءۇشبۇرىشتى كورگەن. بريتاندىق The Sun باسىلىمى وبەكتىنىڭ كولەمى لوندوننان ون ەسە ۇلكەن، شامامەن ۋەلس جەرىندەي بولادى دەپ كورسەتىپتى. 5,5 شاقىرىم تەرەڭدىكتە جاتقان تىكبۇرىشتىڭ ءىشى تىك بۇرىشتارمەن قيىلىساتىن كەسكىندەرمەن بولىنگەن. The Sun بولجامى بويىنشا، اتلانتيدا دەپ ىزدەپ جۇرگەن ارال وسى بولۋى مۇمكىن.
اتلانتيدا تۋرالى جاڭالىق عالامتور ارقىلى الەمگە تەز جايىلدى. ءبىراق The Sun باسىلىمىنداعى ماقالا جارىق كورگەننەن كەيىن ارادا بىرنەشە ساعات وتكەندە Google رەسمي وكىلى لاۋرا سكوتت جۇمباق نىسان توپوگرافيالىق مالىمەتتەر جيناۋ بارىسىندا پايدا بولعان تەحنيكالىق ارتەفاكت ەكەندىگىن جاريالادى. ءسويتىپ، اڭىز ارالدىڭ ورنالاسقان جەرى ءالى دە بەلگىسىز بولىپ قالۋدا. سوندىقتان رەسەيلىك عالىمداردىڭ اتلانتيدا كاسپيي تۇبىندە دەگەن بولجامىن تەرىسكە شىعارۋعا ەشقانداي نەگىز جوق.
قايىرجان تورەجان
«ايقىن»
