قىرعىز ەلى قازاق ۆاليۋتاسىنا كوشە مە؟ - باسپا سوزگە شولۋ
***
«ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ جازۋىنشا، الماتىداعى م. اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق دراما تەاترىندا «ۇلتتىق مۋزەيگە سىي تارتۋ» اتتى شارا ءوتتى
«الماتىداعى مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق اكادەميالىق دراما تەاترىنىڭ كىشى زالىنا تايلى- تاياعى قالماي جينالعان قاۋىمنىڭ، ياعني، قازاقتىڭ كەشەگى بەتكە ۇستار ازاماتتارىنىڭ ۇرپاعىنىڭ الدىندا ءسوز سويلەگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى دارحان مىڭباي عىلىمي تۇرعىدا دالەلدەنگەن وسىناۋ اقيقاتى باسىم دەرەكتى ءدۇيىم جۇرتتىڭ الدىنا جايىپ سالدى.
قازاق حالقىنا ورتاق جوعارىدا ايتىلعان وتباسىلىق نەمەسە جەكە تۇلعانىڭ قولىنداعى تاريحي قۇندى زاتتار مەن بۇيىمداردى قاز- قالپىندا ساقتاۋعا بۇگىنگى قازاق مەملەكەتىنىڭ قاۋقارى دا، شاماسى دا جەتەدى. ۇلت مۇددەسى ءۇشىن جارعاق قۇلاعى جاستىق كورمەي جۇرگەن زيالى ازامات ول ءۇشىن جاڭا تەحنولوگيالىق تالاپتار مۇددەسىنە ساي سالىنعان استاناداعى كولەمى 74 مىڭ شارشى مەتر اۋقىمدى ۇلتتىق مۋزەي كەشەنىنىڭ كەز كەلگەن ۇلت مۇراسىن سان عاسىرلار قويناۋىنا جەتكىزىپ ساقتاي الاتىنىن دا ءسوز اراسىنا قوسىپ قويدى»، - دەپ اتاپ وتىلگەن ماقالادا. بۇل جايىندا «سەراعانىڭ قامشىسى مەن عاريفوللانىڭ دومبىراسى» دەگەن ماقالادا تولىق بەرىلگەن.
باس باسىلىمدا «توعىز جولدى تۇيىستىرەتىن جاڭا بەكەت» دەگەن ماقالا كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنىلىپ وتىر. استانا قالاسىنداعى جاڭا ۆوكزالدىڭ قۇرىلىسى بيىلعى جاز ماۋسىمى باستالعاننان بەرى قىزىپ سالا بەردى. قۇرىلىس باسىنداعى مامانداردىڭ ايتۋىنشا، ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىنىڭ بەتكە ۇستار ايشىقتى نىساندارىنىڭ بىرىنە اينالۋى ءتيىس تەمىرجول كولىگىندەگى جولاۋشىلار قاقپاسىندا سۋىق تۇسكەنشە ءبىراز نەگىزگى جۇمىستاردىڭ باسىن قايىرىپ ۇلگەرۋ قاجەت. اعىمداعى جاعدايعا كەلسەك، ەلورداداعى جولاۋشىلار تاسىمالىنىڭ ەكىنشى تىنىسىن اشۋعا ءتيىس قازىرگى زامان بەكەتىنىڭ بولاشاق عيماراتى ورنالاساتىن ورىنعا جەر توسەمى مەن توپىراق ءۇيۋ ىستەرىنىڭ مەجەسى 2690000 تەكشە مەتر بولسا، بۇگىندە سونىڭ 56 پايىز جۇمىسى ورىندالعان. ال ۆوكزال كەشەنىنىڭ باس عيماراتىنىڭ استىنداعى قادالاردى قاعۋ قيمىلدارى قازىر تولىق اياقتالىپ بىتكەن. عيمارات ىرگەتاسى مەن قاڭقاسىن مونوليتتىك تەمىر- بەتوننان تۇزۋدە 83781 تەكشە مەتر مونوليت قوندىرعىلار ورناتىلعان.
سونىمەن بىرگە، شويىن جول ەستاكاداسىنا بايلانىستى جۇمىستار دا قىزۋ جۇرگىزىلۋدە. مەتالل ارالىقتى مونتاجداۋدا ازىرگە 27000 توننا قاجەتتى زاتتىڭ 1698 تونناسى قويىلىپتى. جالپى، ەڭبەك كورىگى قىزعان ماڭىزدى نۇكتەگە، بۇگىنگى نىساننىڭ قۇرىلىس الاڭىنا 850 دەن استام مامان مەن قۇرىلىسشى جانە 72 ءىرى تەحنيكا تارتىلعان.
***
«استانادا قازاقستان پارلامەنتى مەن قىرعىزستاننىڭ جوگوركۋ كەنەشى اراسىندا «ىنتىماقتاستىق جونىندەگى پارلامەنتارالىق كەڭەس تۋرالى» كەلىسىمگە قول قويىلدى. وسى كۇنى تۇڭلىگىن جاڭادان تۇرگەن كەڭەستىڭ تۇڭعىش وتىرىسى دا ۇيىمداستىرىلدى»، - دەپ جازادى «ايقىن» گازەتى بۇگىنگى سانىندا.
جيىندى اشقان ءماجىلىس ءتوراعاسى قابيبوللا جاقىپوۆ 2012 -جىلعى تامىز ايىندا قازاقستان جانە قىرعىزستان پرەزيدەنتتەرى اراسىندا قول جەتكىزىلگەن ۋاعدالاستىقتىڭ اقىرى ىسكە اسىپ، وسى كەڭەستىڭ قۇرىلۋىن «ەكى ەل پارلامەنتتەرى ءۇشىن تاريحي وقيعا» دەپ باعالادى.
- قازاقستان ايماقتاعى سەنىمدى ستراتەگيالىق ارىپتەسى - قىرعىزستانمەن بارلىق باعىتتاردا جان- جاقتى ىنتىماقتاستىقتى ورىستەتۋگە ۇلكەن ءمان بەرەدى. ەلدەرىمىزدىڭ تابىستى ىنتىماقتاستىعىن ءبىزدىڭ مەملەكەت باسشىلارى ايقىندايدى، - دەدى ق. جاقىپوۆ.
سپيكەر باۋىرلاس ەكى ەل اراسىنداعى ءوزارا ساۋدا- ساتتىق كولەمى، الەمدىك ەكونوميكاداعى تەرىس قۇبىلىستارعا قاراماستان، 1 ميلليارد دوللاردان اسقاندىعىن اتاپ ءوتتى. ەكى ەلدى قارىم- قاتىناسى ماسەلەسىن ارقاۋ ەتكەن ماقالا «قىرعىز ەلى قازاق ۆاليۋتاسىنا كوشە مە؟» دەگەن تاقىرىپپەن جاريالاندى.
وسى گازەتتە «ارنايى جولاقپەن جۇرگەندەرگە ايىپپۇل سالىنادى» اتتى ماقالا باسىلدى. «اۆتوبۋستارعا ارنالعان ارنايى جولاق قوعامدىق كولىكتىڭ جىلدامدىعىن ساعاتىنا 18 شاقىرىمعا دەيىن ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى» دەپ مالىمدەدى الماتى قالالىق جولاۋشىلار كولىگى باسقارماسىنىڭ باسشىسى تالعات ءابدىراحمانوۆ. باسقارما ماماندارى بۇگىننەن باستاپ قوعامدىق كولىك جەكە كولىكپەن باسەكەلەسە الادى، ەندى قالالىقتار قوعامدىق كولىككە كوبىرەك وتىرادى دەگەن سەنىمدە. ازىرگە اباي داڭعىلىنا جۇرگىزىلگەن جولاق تۋرالى باسقارما باسشىسى «2012 -جىلى قالا اكىمىنىڭ باستاماسىمەن قوعامدىق كولىكتەرگە ارنايى جولاق ءبولۋ جايلى باعدارلاما جاسالدى. بۇگىننەن باستاپ جاڭا ەرەجە كۇشىنە ەندى.
اباي كوشەسىمەن جۇرەتىن اۆتوبۋس مارشرۋتتارىنىڭ سانى قىسقارتىلدى. بۇعان دەيىن بۇل كوشەمەن جيىرما اۆتوبۋس، جەتى تروللەيبۋس جۇرسە، ەندى توعىز اۆتوبۋس، ءتورت تروللەيبۋس قالدى» دەگەن دەرەك كەلتىردى. 2012-2016 -جىلعا ارنالعان باعدارلاماعا سايكەس، قوعامدىق كولىكتەرگە ارنالعان جولاقتار وربيتا ىقشاماۋدانى، رايىمبەك داڭعىلى، جاندوسوۆ، مۇستافين، تيميريازيەۆ، سەيفۋللين كوشەلەرىنە جاسالاتىن بولادى.
***
«انا ءتىلى» باسىلىمىنىڭ سوڭعى سانىندا «سوت قۇجاتتارىنىڭ ساپاسى كوڭىل ءبولۋدى قاجەت ەتەدى» اتتى ماقالا جاريالاندى.
«قازاق تىلىندەگى ءماتىنى جارىمجان زاڭدار قولدانىلىسقا ەنگىزىلىپ جاتقاندىعى اشى بولسا دا شىندىق. سوت اكتىلەرىنىڭ جوبالارىن ازىرلەۋ بارىسىندا قۇجات ءماتىنىن قازاق ءتىلىنىڭ گرامماتيكاسىنا ساي رەسىمدەۋ قاجەتتىلىگى بولىپ تۇرسا دا، قابىلدانىپ كەتكەن قولدانىستاعى رەداكتسيادان اۋىتقي المايمىز. وسىلايشا قاتە ۇستىنە قاتە جاسالا بەرەدى، سوندىقتان قازاق تىلىندەگى زاڭ ماتىندەرىنىڭ ساپاسى تۋرالى ماسەلەنى كوتەرۋ قاجەت.
وسى ورايدا، وسى ماسەلەنى «زاڭ تەرمينولوگياسىن قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتۋشى نەگىزگى قۇجاتتار - مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى زاڭدار مەن نورماتيۆتى- قۇقىقتىق قۇجاتتار مەن ءتۇرلى باعىتتاعى قۇجات تۇرلەرى ەكەندىگىن، قوعامدىق ومىردە ولاردىڭ كەڭىنەن، بەلسەندى قولدانىلاتىندىعىن ەسكەرسەك، ولاردىڭ قاي- قايسىسى دا زاڭ تەرمينولوگياسىن جۇيەلەۋدە باسشىلىققا الىناتىن ەڭبەكتەردىڭ قاتارىنا جاتادى» دەگەن كوزقاراس تۇرعىسىنان قاراستىرعاندا، ورىس تىلىنەن قازاق تىلىنە اۋدارۋ بارىسىندا، ماتىندەر بىردەي بولسىن دەگەننەن اۋىتقي الامىز با، الدە قالاي دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى. دالمە- ءدال اۋدارما كۇردەلى زاڭ ءتىلىنىڭ ماعىناسىن اشىپ بەرە الا ما؟ ولاي دەپ ءدال كەسىپ ايتا المايسىز، سەبەبى ورىس جانە قازاق تىلدەرىنىڭ قۇرىلىمى مۇلدەم بولەك»، - دەپ جازادى ماقالا اۆتورى.
اۆتور: رۋسلان عابباسوۆ
