قانمەن جازىلعان كىتاپ: ەرجۇرەكتىلىك پەن باتىلدىق جۇرەكتەن شىعۋعا ءتيىس
شىعارما وقىرماندار تاراپىنان جوعارى سۇرانىسقا يە بولدى. ءبىز الداعى ۋاقىتتا باتىردىڭ «قانمەن جازىلعان كىتابىن» سىزدەرمەن بىرگە وقۋدى ءجون كورىپ وتىرمىز.
وتتى جىلداردا قان كەشە ءجۇرىپ، قان- تەرىن سارقىپ، بولاشاققا امانات رەتىندە قالدىرعان جازۋشىنىڭ بۇل ەڭبەگى جاستاردى پاتريوتيزمگە، ەرلىك- جىگەرگە، ادامگەرشىلىككە تاربيەلەيتىن ونەگەلى ءومىر مەكتەبى بولارى انىق.
***
كەلەسى تاقىرىبىمىز - شىندىق. شىندىق پەن وتىرىك ەجەلدەن بەرى ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى. شىندىقتى وتىرىكتى تىقپالاماي ايتا بىلگەن ءجون. تاريحتا وتىرىك ەش ۋاقىتتا دا ءوزىنىڭ ناعىز شىنايى كەيپىندە كورىنگەن ەمەس. ول بارلىق كەزدە شىندىقتىڭ تونىن جامىلىپ كورىنەتىن. وتىرىك تەك 5-10 مينۋت، ءبىر ساعات، بەس، ون جىل عانا جۇرتتى يلاندىرىپ سالتانات قۇرىپ قانا قويمايدى، عاسىرلار بويى سەڭى بۇزىلمايتىن وتىرىك بولادى.
ءبىراقتا ءبارىبىر وتىرىك اشكەرەلەنەدى. موسكۆادا بايسالدى ءبىر جازۋشى ماعان بىلاي دەدى: «ابسوليۋتتىك شىندىق - بۇل سۇمدىق قوي! ءسىز مەنەن شىندىقتى تالاپ ەتە المايسىز!» ابسوليۋتتىك شىندىق قورقىنىشتى، سۇمدىق ەمەس، ونى تەك جەتكىزە ءبىلۋ كەرەك، سوندا عانا ول ۇلكەن پايدا كەلتىرەدى.
ءتىپتى ءسىز كۇندەلىكتى ءزارۋ ماسەلەلەرگە قالام تارتساڭىز دا شىندىق - بال، ال وتىرىك، سەن ونى قانشاما جىلتىراتىپ كورسەتكەنىڭمەن ءبارىبىر - ۋ كۇيىندە قالۋعا ءتيىس. سىزدەر بالالاردىڭ ءدارىسىنىڭ قالاي جاسالاتىنىن بىلەتىن شىعارسىزدار... باستى نارسە قالايدا ءدارىنىڭ ءتاتتى ەتىپ دايىندالۋىندا.
مەن جازۋشىلاردىڭ، سۋرەتشىلەردىڭ، كومپوزيتورلاردىڭ، كينو قىزمەتكەرلەرىنىڭ بالالار ءدارىسىن ءتاتتى ەتىپ جاساعانىنداي بۇل فاكتىلەردى ءدامدى ەتىپ جىلتىراتىپ بەرۋىن سانالى جانە ادەيى تۇردە ىستەلىنبەگەن ەكەن دەگەن قورىتىندىعا كەلدىم. ولاردىڭ اراسىندا ارسىزدىقپەن وتىرىكتى سىقپىرتاتىندارى دا بار. مەنىڭ ءوز باسىمدا، سونشاما تىم مەنى قاتتى اشۋلانىپ وتىر ەكەن دەپ بەكتىڭ شاتاسقان جايلارى دا بولعان. ءوزىنىڭ قاتالدىعىمەن ءبىزدىڭ شىندىعىمىز جەڭىل ەمەس، ول ەر جۇرەكتىلىكتى قاجەت ەتەدى. دەگەنمەن، قۇدايىم ساقتاسىن، ءقازىر ادەبيەت مايدانىندا جۇرگەن قورقاقتار قانشاما؟!
ەڭ از قارسىلىق كورسەتىلەتىن لينيامەن ءجۇرىپ، ءاربىر قادام باسقان سايىن جالتاق- جالتاق قاراپ، سۋجۇرەكتىك تانىتاتىن كەيبىر جازۋشىلاردىڭ مىنەز- قۇلقىنا، ءجۇرىس- تۇرىسىنا مەنىڭ زىعىردانىم قاينايدى. ەكىنشى پوۆەستەن سىزدەر وسى تاقىرىپتا بەك ەكەۋمىزدىڭ ارامىزدا بولعان اڭگىمەنى تابا الاسىزدار. مەن ەگەر ادەبيەت مايدانى سۋ جۇرەكتەردى ۇرىس دالاسىندا اتىپ تاستايتىن ناعىز سوعىس مايدانى سياقتى بولسا، وندا وعان الدەقاشان تىرشىلىكپەن قوشتاسۋىنا تۋرا كەلەتىنىن ايتقان ەدىم...
مەن ەرجۇرەكتىلىكتى قويان- قولتىق ۇرىستان عانا ىزدەمەۋ كەرەكتىگىن ايتقان ەدىم، ەرجۇرەكتىلىك ادەبيەت مايدانىندا دا قاجەت. شىندىقتى ايتا ءبىلۋ ءلازىم. ەرجۇرەكتىلىك پەن باتىلدىق جۇرەكتەن شىعۋعا ءتيىس. ارينە، ەگەر شىندىقتى دورەكى، ورەسكەل تۇردە جەتكىزسەك، ودان تەك زيان تاپپاساق، كورەتىن پايدامىز جوق. بىزدەگى بارىپ تۇرعان نەمقۇرايدىلىقتىڭ بەلگىسى - بۇل ءوز كاسىبىنە دەگەن نەمقۇرايدىلىق. ادەبيەتكە اتسالىسىپ جۇرگەن كوپتەگەن ادامدار نەلىكتەن ءوز كاسىبىنە ادال ەمەس؟
ال مۇنىڭ ءوزى بۇگىنگى تاڭدا وتە ءقاۋىپتى قۇبىلىس ەمەس پە؟ مەنى وسى ماسەلە ويلاندىرىپ، تولعاندىرادى. كىتاپ - الەمنىڭ ازاماتى. كىتاپ جازۋ ءۇشىن الدىمەن ادامنىڭ ءوزى تۆورچەستۆولىق تۇرعىدان ويلاي بىلەتىن ادام بولۋعا ءتيىس، كىتاپ ونىڭ پەرزەنتى بولماق. ول وسى تاقىرىپپەن «اۋىرىپ»، تولعاقتى كۇيدى كەشۋى قاجەت، انانىڭ بوسانار كەزدەگى ازاپتى تولعاعىن باستان وتكىزگەندەي، تۆورچەستۆولىق تولعاقتىڭ ازابىن، مەحناتىن ءوز باسىنان وتكىزىپ بارىپ، بىزگە كىتاپ سىيلاۋى قاجەت.
ال بىزدە كوبىسى كورگەنىن ەمەس، ەسىتىپ- بىلگەنىن ءۇستىرت توپەي سالادى. تاقىرىپپەن «اۋىرىپ»، تولعاقتى كۇيدى كەشۋ ءتىپتى اسكەري ادامداردىڭ ءوزىنىڭ بارلىق ۋاقىتتا قولىنان كەلە بەرمەيدى، بۇل وپ- وڭاي نارسە ەمەس. شىندىق - سۋرەتكەردىڭ ۇلى مىندەتى. ۇرىستا شىندىقتى تابۋ وڭاي ەمەس، ال ونى جيناقتاۋ ودان دا قيىنىراق.
بالكىم مەنىڭ تاراپىمنان جازۋشىلارعا قويىلىپ وتىرعان تالاپ شەكتەن شىققان ادىلەتسىزدىكتەي كورىنۋى مۇمكىن، ءبىراق مەن مۇنى زاڭدى دەپ بىلەمىن. كوپشىلىكتەرىڭىز الەكساندر بەكتىڭ اۆتورلىعىمەن شىققان «پانفيلوۆشىلار العى شەپتە» پوۆەسىن وقىعان بولارسىزدار. بىزگە وسى پوۆەست جارىققا شىعىسىمەن-اق، بىزدەردىڭ ءوزارا قارىم- قاتىناسىمىزعا بايلانىستى سۇراقتار مۇلدە جاۋىپ كەتتى. بۇل سۇراقتى موسكۆا مەن الماتىدا ءاربىر كەز كەلگەن جەردە دەرلىك قويىپ وتىردى. كوپشىلىگى كىتاپتىڭ جالعاسىن بىلگىسى كەلەدى.
موسكۆا تۇبىندەگى ۇرىستاردا مىنا وڭ جاقتاعى كارتادا (باۋكەڭ ۇرىس قيمىلدارىنىڭ كارتاسىن جاساعان - اۋد.) كورسەتىلۋىنە بايلانىستى كەيبىر ماسەلەلەر جونىندە مەن سىزدەردى بەكتىڭ جازىلىپ بىتكەن جانە جازىلىپ جاتقان ەڭبەكتەرىنە سىلتەگىم كەلەدى، سەبەبى مەنىڭ بەككە ايتىپ بەرگەن اڭگىمەلەرىمنىڭ ءبارىن سىزدەرگە قايتا ايتىپ بەرۋگە مۇمكىندىگىم جوق. ازىرشە ءبىرىنشى پوۆەست قانا جازىلىپ ءبىتتى. ەكىنشى پوۆەستى جاقىندا عانا موسكۆادا قاراپ شىقتىم، ەندى قولجازبا كۇيىندە ءۇشىنشى رەت وڭدەلىنبەك.
ءۇشىنشى پوۆەست ءازىر ماتەريال كۇيىندە عانا، موسكۆاعا قايتىپ ورالىسىمەن، بەككە ماتەريالداردى تولىقتىرۋ ءۇشىن شامامەن ەكى اپتانىڭ ىشىندە كوپتەگەن ماسەلەلەردى ايتىپ بەرۋىمە تۋرا كەلەدى. ءبىزدىڭ كەزدەسۋىمىز شىن مانىندە قالاي بولسا، بەك سولاي ەتىپ سۋرەتتەگەن. بەك ەكەۋمىزدىڭ ارامىزدا شامامەن العاندا تومەندەگىدەي مازمۇندا اۋىزشا شارت جاسالىندى. ءبىزدىڭ بىرلەسە قىزمەت ىستەۋىمىزدە كوزدەلىنگەن ماقسات - پانفيلوۆ ديۆيزياسىنىڭ تالعار پولكى جاۋىنگەرلەرى مەن وفيتسەرلەرىنە جانە گەنەرال پانفيلوۆقا ادەبي ەسكەرتكىش جاساۋ.
بىزدەر تەك وسى ءبىر عانا تىلەكتى باسشىلىققا الدىق. ەگەر شىعارما ءبىزدىڭ بۇل اياسى تار ماقساتىمىزدىڭ شەڭبەرىنەن شىعىپ كەتەتىندەي بولسا جانە ءبىزدىڭ بىرلەسە قىزمەت ەتۋىمىزدىڭ بارىسىندا قولداعى بار ناقتى ماتەريال بازاسىنان ءىرى جيناقتاۋعا دەيىن (بار ماتەريال ءسوزسىز وسىنداي تەندەنتسيا كوزدەيدى) وسەتىن بولسا، وندا بىزدەر مەن ءبىزدىڭ دوستارىمىز قاتتى قۋانعان بولار ەدى دەپ ويلايمىن.
ازىرشە بولجاۋ ەرتەرەك، بولاشاق كورسەتە جاتار. مەن بەكتىڭ ءوز قالامداستارى اراسىندا جازۋشى رەتىندە قانشالىقتى تانىمال ەكەنىن بىلمەيمىن، ءبىراق وقىرمان نەگىزىنەن ونى بۇگىنگە دەيىن مۇلدەم دەرلىك بىلمەيتىنىن بىلەمىن، قازىرشە ول - كاسىپ جاتىنان ءوزىنىڭ جولداستارى اراسىندا اتاعى جوق ەڭبەكقور جاننىڭ ءبىرى. جازۋشىلار وداعى وعان برون بەرۋدەن باس تارتقان، ءسويتىپ ول سولداتقا جىبەرىلگەن كوپتىڭ ءبىرى ەدى. ول ماعان ازىرشە ادال كىزمەت ەتۋشى، ورنىقتى ادام، اق نيەتتى ستەنوگراف ءارى فوتوگراف سياقتى اسەر قالدىرادى. سۋرەتكەر رەتىندە قازىرشە ونى بىلمەيمىن.
تالاپ تالعامى بۇزىلعان، جان دۇنيەسى ازعىنداعان ءوزى تۋرالى جالعان جوعارى پىكىردەگى اداممەن جۇمىس ىستەگەننەن گورى ادال دا كىشىپەيىل قول ونەرشىمەن ىستەس بولعان الدەقايدا ارتىق - وسى قاسيەت مەنى ونىمەن جاقىنداستىردى. ءبىزدىڭ ەڭبەگىمىزدە ءتاڭىرىم كۇش- قۋات پەن دەنساۋلىق، رياسىز ءادىل قارىم- قاتىناس بەرسىن، مەن بىرلەسە، كۇش بىرىكتىرە، بىزدەر ءبىر- ءبىرىمىزدى تولىقتىرا وتىرىپ، ءبىرتۇتاس، زەردەلى دۇنيە جاساي الماقپىز دەگەن ۇمىتتەمىن. بەكتىڭ اتى شىقپاعان جازۋشى بولماعانى مەنى مۇلدەم الاڭداتپايتىن سەبەبى سوندىقتان.
بىزدەر ءبىر- بىرىمىزگە ءوز قابىلەتتەرىمىزدىڭ شەگىندە ءادىل كومەكتەسەمىز، مۇنىڭ ءوزى بىزگە جوعارعى اتاقتىڭ رۋحىنىڭ ورنىن تولتىرادى. مەن وسىلاي ويلايمىن. سىزدەردىڭ الدارىڭىزدا ءىلۋلى تۇرعان مىنا ءبىزدىڭ ديۆيزيانىڭ موسكۆا تۇبىندە جۇرگىزگەن ۇرىستارىنىڭ كارتاسى (كارتادان كورسەتەدى) . بۇل كارتا گرافيكالىق دوكۋمەنتكە جاتادى.
الەكساندر بەك «ارپالىس» دەگەن اتپەن نيەت ەتىپ جازىپ جاتقان بولاشاق بارلىق ءۇش پوۆەستىڭ مازمۇنى وسى كارتادا كورسەتىلگەن. بەك - كىتاپتىڭ اۆتورى، ال مەن، مەنىڭ قاعازدارىم، مەنىڭ زەردەم، اقىل- ويىم، تولعانىستارىم، مىنا الدارىڭىزداعى ءىلۋلى تۇرعان كارتا - كىتاپ ماتەريالدارى بولماق. دەمەك، بەكتىڭ كىتابى ءسوزدىڭ تولىق ماعىناسىندا العاندا كوركەم شىعارما ەمەس، اسكەري- اعارتۋشىلىق كوركەم شىعارما ەتىپ جازىلماق. كىتاپتىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن بەك ءسوزسىز ءوز موينىنا الادى، ءبىراق ول اسكەري ادام بولماعاندىقتان، سوعىستىڭ كوپتەگەن ماسەلەلەرىن ءتيىستى دارەجەدە تالداي المايدى، بىلمەيدى، ءوز كەزەگىندە مەن، بارلىق ماتەريالداردىڭ اۆتورى رەتىندە كىتاپتىڭ دۇرىس جازىلۋ جاۋاپكەرشىلىگىن پانفيلوۆشىلاردىڭ رۋحى الدىندا، تاريح پەن زامانداستارىمنىڭ الدىندا ءوز موينىما الامىن، بارلىق اسكەري جانە اسكەري- پسيحولوگيالىق ماسەلەلەردىڭ دۇرىس ءتۇسىندىرىلۋى جاۋاپكەرشىلىگىن ءوز موينىما الامىن.
قىسقاسىن ايتقاندا، بەك اۆتور - وندەۋشى، ال مەن اۆتور - ماتەريال رەتىندە جاۋاپتىمىن. بۇل جاعداي بەككە ماعان ونىڭ قولجازباسىنىڭ رەداكتورى بولۋ پراۆوسىن بەرۋدى، ءبارىن دە مەنىمەن كەڭەسىپ، اقىلداسىپ وتىرۋعا، پوۆەستى ماعان قاراپ شىعۋعا جانە مەنىمەن كەلىسىپ العاننان كەيىن بارىپ قانا ونى باسۋعا بەرۋگە مىندەتتەيدى. ياعني بىزدەر ءوز ورىندارىمىزدى كەزەك- كەزەك الماستىرىپ وتىرامىز: ەندى مەن ونىڭ قولجازباسىن وڭدەيمىن.
ءبىزدىڭ ارامىزداعى رەسمي ەسەپ- قيساپ وسىنداي. قازاق جازۋشىلارى بەك جولداستىڭ قولجازباسىن ءتۇپنۇسقا رەتىندە مەنىڭ قولجازبالارىممەن قاتار پايدالانا الادى ء(بىزدىڭ اۋىزشا شارتىمىزدا ءدال وسىلاي ايتىلعان بولاتىن) . بەككە جۇمىس ىستەۋ وڭاي ەكەن دەپ ويلاپ قالماڭىزدار.
ول - وتە شەكتەۋلى، سەبەبى ماتەريالدى يگەرۋگە ونىڭ بارلىق كەزدە شاما- شارقى جەتە بەرمەيدى، ماعان دا ونىمەنەن بىرلەسە جۇمىس ىستەۋ وڭاي ەمەس. وعان ءبىر نارسەنى قايتا- قايتا مالتا ەزگەندەي ايتىپ وتىرۋ، وسىناۋ قاراپايىم، اسكەري ەمەس ادامعا مىلجىڭداپ ءتۇسىندىرىپ، ءبىرسىپىرا جاعدايلاردى قاقساي بەرۋ؛ ونىڭ قولجازباسىن قاراپ شىعۋعا جانە كەيبىر تاراۋلارىن قايتا اۋىزشا بايانداپ بەرۋ، ونىڭ تۇسىنبەۋشىلىگى مەن اسكەري تارتىپكە كوندىكپەگەن قيقارلىعىن، ال كەيدە ءبىرىڭعاي ادەبي قىزىعۋشىلىققا بوي ۇرىپ كەتۋشىلىگى مەن جەلىكپەلىگىن، ونىڭ ەپيزودتاردى تىڭداپ وتىرعانداعى ءجونسىز ءماز- مەيرام بولۋى مەن ءتىپتى كورگەنسىزدىككە دەيىن جەتەتىن ارەكەتىن جەڭۋگە، مۇنىڭ بارىنە ۇلكەن كۇش- قۋات جۇمساۋعا، جۇيكەنى توزدىرۋعا تۋرا كەلدى. مەن سىزدەردىڭ كوزدەرىڭىزدەن بەككە جاندارىڭىزدىڭ اشىپ وتىرعانىن كورىپ وتىرمىن.
بالكىم، سىزدەردىكى دۇرىس تا بولار. سىزدەردىڭ وعان جان اشۋشىلىق بىلدىرۋلەرىڭىز جازۋشىنىڭ تۇرعىسىنان العاندا ابدەن زاڭدى دا شىعار. ءبىراق مەنىكى دە ءوز تۇرعىمنان العاندا دۇرىس، شىنىمدى ايتسام، مەنىڭ كورگەن، باسىمنان كەشكەن ازاپتارىما مەيىرىمسىزدىكپەن قاراعاندارىڭىزعا ازداپ ىزالانىپ تا تۇرمىن...
ءبىراق، وقاسى جوق، ىمىراتا ءارى ءادىل قورىتىندىعا كەلۋگە ءتيىسپىز. بەككە اۆتور بولۋ وڭاي بولماسا، ال ماعان كىتاپ ماتەريالى بولۋ ودان دا قيىن. ال ءىس جالعاستىرۋدى، اياقتاۋدى تالاپ ەتەدى، ال بىزگە باستاعان جۇمىستى لايىقتى تۇردە اياعىنا دەيىن جەتكىزۋ قاجەت. الدا ءالى قىرۋار جۇمىس كۇتىپ تۇر. العاشقى پوۆەست ءۇش رەت قايتا وڭدەلىنىپ جازىلدى. ءبىرىنشى، ەكىنشى نۇسقاسى دا ناشار بولىپ شىقتى، ال ءۇشىنشى نۇسقاسى، شاماسى، ساتتىرەك بولىپ شىققان سياقتى.
ءبىرىنشى پوۆەستىڭ باس جاعىندا بەك وزىمەن بىرتە جۇمىس ىستەۋگە مەنىڭ كەلىسىمىمدى الماس بۇرىن ءوزىنىڭ قيىندىقتاردى جەڭىپ، مەنەن ءزابىر- جاپا، ازاپ كورۋىنە تۋرا كەلگەنىن بايانداپ جازادى. بۇنىسى شىندىق بولاتىن. ونىڭ ەكىنشى پوۆەسى دە مەنىڭ تىم قاتالدىعىما شاعىم ايتۋدان باستالاتىن. پوۆەست ءالى باسىلىپ جارىققا شىعا قويعان جوق. مەن سىزدەرگە وقىپ بەرەيىن (ەكىنشى پوۆەستىڭ ءبىرىنشى تاراۋىن وقيدى).
وندا ول ماعان ءبىرىنشى پوۆەستىڭ قولجازباسىن الىپ كەلگەنىن ەداۋىر شىنايى ءارى ءادىل سيپاتتايدى. شىن مانىسىندە دە كەزدەسۋ سولاي بولعان-دى.
شىعارما ادەبي KZ پورتالىنان الىندى.
جالعاسى بار
