اباي جانە وسپان
سوندىقتان اقىن ەسى شىعىپ، ەسەڭگىرەپ قالدى. العا قويعان ماقساتى - عاقليا سوزدەرى دە بوگەلدى. نەگە دەسەڭىز، مەزگىلسىز ولىمنەن كەيىن بارلىق ازاپ پەن ەلدىڭ الەگى تۇگەلىمەن كەلىپ ابايدىڭ باسىنا تۇسەدى. «بۇرىنعى تىنىشتىق ءومىر بۇزىلادى» - دەيدى مۇحاڭ.
تۇراعۇل: «دوسى دا، تۋىسقانى دا بۇلدانىپ- قۇبىلعانىن كوردى»، - دەيدى. وسىناۋ دەرتتەنگەن جۇرەكپەن، ازالى دا ازاپتى كوڭىل- كۇيدە جۇرگەندە «نە ىزدەيسىڭ، كوڭىلىم، نە ىزدەيسىڭ»، «جۇرەگىم، ويباي سوقپا، ەندى!»، «بويى بۇلعاڭ» سياقتى شەرلى جىرلارى تۋدى. وسپاننىڭ قازاسىنا قابىرعاسى قايىسا وتىرىپ جازعان «وسپانعا» دەگەن ولەڭى جايباراقات وقۋ قيىن.
...جايناعان تۋىڭ جىعىلماي،
جاسقانىپ جاۋدان تىعىلماي.
جالىن جۇرەك سۋىنباي،
جات بىتكەننەن تۇڭىلمەي،
جايدارى ءجۇزىڭ جابىلماي،
جايداقتاپ قاشىپ سابىلماي،
جان بىتكەنگە جالىنباي،
جاقسى ءولىپسىڭ، ياپىرماي! - دەيدى ۇلى اقىن.
بۇل ارادا وسپاننىڭ مارتتىك قاسيەتتەرى دە، اقىننىڭ ونى نە ءۇشىن باعالاعانى دا ايناداعىداي كورىنسە كەرەك. «كەشەگى وسپان» دەپ باستالاتىن ەكىنشى ولەڭى دە وسى سارىندا. وندا دا ەت جۇرەگىن سىزداتقان قايعىدان جانشىلا بەرمەي، ءىنىسىنىڭ سۇرگەن ومىرىنە سۇيسىنە وتىرىپ، كوكىرەگىن قاسىرەتتەن تازارتقىسى كەلەدى.
وسپاننىڭ ارتىندا ەكى اۋىل بولىپ وتىرعان بالاسىز ءۇش جەسىر (ەركەجان، زەينەپ، تورىمبالا) قالدى. سولارمەن بىرگە، ەن بايلىق - «مىڭ جارىم جىلقى، سەگىز ءجۇز تۇيە، ءۇش مىڭداي قوي قالدى». داۋلەتى اسقان كەزدەردە وسپان اعالارى اباي مەن ىسقاققا ۇنەمى قامقور بوپتى. «وسپان وسى ەكى اعاسىنىڭ ۇستايتىن كوپ راسحودىنا: جاز سويىسىنا، قىس سوعىمىنا، ساۋاتىن بيە، مىنەتىن ات، كيەتىن كيىمدەرىنە مالىن ايامايدى، - دەپ جازادى ءارحام اقساقال. - ەكى كەدەي اشتان ءولىپ قالماسىن، قوناقتان ۇيالىپ قالماسىن دەپ ىلعي قامقورلىق قىپ وتىرادى».
وسپان دەنە ءبىتىمى دە زور تۇلعالى ادام بولعان. «وسپان كوتەرگەن» دەيتىن ءداۋ تاس بولعانىن اباي ەلى ءالى ۇمىتقان جوق. اتاقتى قارامولا سيەزىنەن كەيىن ءۇش جىل وتكەندە، 1888 - جىلى كوكتۇما سيەزى شاقىرىلعان بولاتىن. وعان جەتىسۋ ءوڭىرىنىڭ ادامدارى «توبىقتىدان ءبىر دانا ارىس، كوسەم كىسى شىعىپتى» دەسىپ، ابايدى ءبىر كورۋگە ىنتىعا جەتىپتى. قىزىعى، ولار تاياۋدا عانا شىڭعىس بولىسىنىڭ بولىسى بولىپ سايلانىپ، ەكپىنى ءۇي قۇلاتارداي الشاڭ باسىپ كەلە جاتقان وسپانعا: «تۋساڭ تۋ. وي، ەرىم- اي!»، - دەپ قادالا قاراپ، ونى ابايمەن شاتاستىرىپ الىپتى. سول قىزعىلىقتى ءساتتى ءمۇسىرالى قوجان ۇلى بىلايشا باياندايدى:
«...كوپپەن بىرگە مەن دە ابايدى كۇتتىم، ەكى پاۋەسكە اربا كەلىپ توقتادى. ءبىرىنىڭ ىشىنەن اباي ءتۇستى، اق بەشپەت، شالبار، باسىندا اق قالپاق، اياعىندا امىريكان جىلتىر كەبىس ءماسى. ءبىر پاۋەسكەدەن وسپان ءتۇستى. ...جۇرت ەكى جارىلدى. كەلە جاتقان جاندارالدى كورىپ، اباي سوعان قاراي ءجۇردى، وسپان دا ەرە جونەلدى. اباي قالپاعىن الىپ، جاندارالمەن امانداسىپ، ءبىر- ەكى اۋىز سوزگە كەلگەن سوڭ، جاندارالمەن بىرگە سيەزگە تىككەن ۇيگە بەتتەدى. سوندا كوپشىلىك: «جارىقتىق، اباي دەسە اباي ەكەن عوي، تۇلعاسى دا زور ەكەن»، - دەسىپ تۇرعاندا ءبىر كازاك- ورىس: « ءاي، اقىماق قازاقتار، اناۋ ۇلكەن قارا بوس قارا، بارلىق پالە انا كىشكەنە قارادا»، - دەدى. ءبىز - ابايدى تانيتىندار كۇلىپ جىبەردىك. سول جيىنعا كەلگەن نەشە مىڭ ادامنان وسپاننىڭ باسى اسىپ تۇرۋشى ەدى. وزگە دەنەسى دە وتە جۋان، سوندىقتان تانىماعاندار وسپاندى اباي ەكەن دەپ قالدى».
وسپاننىڭ جىلى وتكەن سوڭ، امەڭگەرلىك تۋرالى ءسوز باستالىپ، ونى شەشۋ داۋ- دامايعا اينالا باستاعان. تاڭىربەردى امەڭگەردىڭ ۇلكەنى رەتىندە وسپاننىڭ ۇلكەن ايەلى - اۋىلدىڭ، مالدىڭ قوجاسى ەركەجاندى الامىن جانە جيدەبايدى قىستاۋعا الامىن دەيدى. وعان ەكى ءىنىسى اباي مەن ىسقاق قارسى بولماسا دا، ەركەجان كونبەيدى. ەكى بولىس ەلدىڭ (ىرعىزباي مەن مامبەتەي) ادامدارى ىرعاسىپ كەلىپ، اياعىندا ەركەجانعا ابايدىڭ ءوزىن تاڭداتادى. ابايدى دا ەرىكسىز كوندىرىپ، وسپاننىڭ ۇيىنە كىرگىزەدى، - دەيدى ءارحام اقساقال.
1890 - جىلعا شەكتى اباي پوەزياسى شىرقاۋ بيىگىنە جەتتى. ۇلى اقىن قازاق كوگىندە شولپان جۇلدىزداي جارقىرادى. قازاق كلاسسيكالىق ادەبيەتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى دەگەن باقىت بۇيىردى. لاكين، ەكىنشى جاعىنان، تاپ وسى كەزدەردە اباي «جالعىز قالدىم - تاپ شىنىم» دەپ كۇرسىنەدى (ايگىلى «سەگىز اياقتا» ). «قۇداي- اۋ، بۇل كوڭىلىم، كۇن بار ما ءبىر تىنار؟»، - دەپ كۇڭىرەنىپ، كوڭىلى شارق ۇرادى. قايعىرۋ، ويلاۋ - كەمەڭگەرلەر ەنشىسى. وعان وسپاننىڭ قازاسى ۋ بولىپ قوسىلىپ، شەردى تەرەڭدەتە ءتۇستى.
قورىتا كەلگەندە، ابايدى ەرتە قارتايتقان ءارى جالعىزسىراتقان ەلدىڭ تىلەگى، حالىقتىڭ مۇددەسى مەن قازاقتىڭ قامسىزدىعى. سول سەبەپتى تاتار عالىمى، العاشقى ابايتانۋشىنىڭ ءبىرى ءابدىراحمان ساعديدىڭ: «اباي قازاقتىڭ جالعىز اقىنى عانا ەمەس، اقىندىقتىڭ ۇستىنە اباي - قازاقتىڭ ويانۋ ءداۋىرىن باستاۋشى ويشىلداردىڭ ەڭ ءبىرىنشىسى» دەگەنى جۇيەلى ءسوز، ناعىز ادىلەتتى پىكىر ەكەنىنە كۇمان جوق.
اسان وماروۆ، استانا قالاسى
«تۇركىستان» گازەتى
