تەكتىلىك تۋرالى قوس تولعاۋ

نۇر-سۇلتان. قازاقپارات - بوزبالا شاق. العاشقى ماحاببات. ساتسىزدىك. جۇرەكتەگى مۇڭدى وزىڭشە ولەڭ عىپ ءورىپ، ونىڭ نە وزىڭە ۇناماي، نە قىزعا بەرۋگە باتا الماي جىرتىپ تاستاۋ... اركىمگە-اق تانىس، جۇرەكتى ءالى كۇنگە شىم ەتكىزەتىن سەزىم ەمەس پە!

سونداي شاقتىڭ ءبىر كۇنى ەدى. ەسىك الدىنداعى ساكىدە كوڭىلسىز وتىرعانمىن. جالعاسباي اتانىڭ جاقىنداپ قالعانىن قالاي اڭعارماي قالعانمىن. كەلە ءتيىستى.

-ءاي، ۇنجىرعاڭ ءتۇسىپ، سالبىراپ قالىپسىڭ عوي! سەن قىزتالاق وسى عاشىق بولىپ قالعاننان ساۋمىسىڭ؟
قايدان بىلە قويدى ەكەن؟ تامىرىڭدى ۇستاماي-اق بال اشا بەرەتىن قاسيەتى جوق سياقتى ەدى... ۇندەمەدىم.
-باسە، باسە، بۇلاردىڭ سىرى ماعان ءمالىم عوي. قيت ەتسە جۇرەگىن ۇستاپ شىعا كەلەدى. وتەدى، كەتەدى ول ماحابباتىڭ...
- سوندا سىزدىڭشە ماحاببات دەگەن بولماي ما؟ اپام شە؟-دەيمىن مەن دە قيتىعىپ.
-بار عوي، نەگە بولماسىن! بىراق، تەكتى ماحاببات دەگەن بولادى. مەنىڭ باسىمنان سول وتكەن. شىركىن، قايتا اينالىپ كەلمەيتىن كەرەمەت شاقتار ەدى عوي...
اتام تۇنگە قاراي تۇنەرە قالاتىن اسپان تاۋلارعا قاراپ ويلانىپ وتىر. اڭگىمەسى ماعان دا قىزىق بولا باستادى. «تەكتى ماحابباتى» نەسى؟
-اناۋ حان ءتاڭىرىنىڭ ەتەگىمەن ءبىر كەزدەرى ارعى بەتكە ەل كوشكەن. جاڭا وكىمەت ۇزىن قۇرىعىن قازاقتىڭ بايلارىنا سالا باستاعاندا سول كوش ءتىپتى ۇدەدى. كوشكەن بايدىڭ بايلىعىندا ەسەپ جوق. جول جونەكەي ولاردى تونايتىن قاراقشىلار دا پايدا بولدى. قازاعى بار، كازاك-ورىسى بار، ودان قالسا شەكاراشىلار تاعى بار، ايتەۋىر الگى بايلاردىڭ امان وتكەندەرى نەكەن-ساياق ەدى. اكەم قۇرالايدى كوزگە اتقان مەرگەن،اڭشى بولاتىن. ارعى اتالارى اۋقاتتى، تەكتى اۋلەتتەن ەكەن. مەن دە جاسىم جيىرماعا تولعان، وسى وڭىرگە انشىلىكپەن اتىم شىعىپ قالعان سەرى جىگىتپىن.
اكە-شەشەم قالاعان قىزداردىڭ ءبىرىن دە كوزىمە ىلمەي، اۋىل-اۋىلدى ارالاپ، دۋمانداتىپ جۇرەمىن. كەيدە ايلاپ ءۇي كورمەي كەتەمىن. بۇل جولى دا قىدىرىستاپ كەتسەم كەرەك. اكەم اڭشىلىقتان كەلە جاتىپ، ءبىر سۇمدىق وقيعانىڭ ۇستىنەن ءتۇسىپتى. تومەندە ءبىر كوشتى قاراقشىلار توناپ جاتىر ەكەن. ارالارىندا ەركەك كىندىكتەرى از بولسا كەرەك، الگىلەر تۇك قارسىلىق كورسەتە الماعان. الىستان شاۋىپ كەلە جاتىپ، اكەم قاراقشىلاردىڭ ءبىر - ەكەۋىن اتىپ ءتۇسىرىپتى. قاراقشىعا دا جان كەرەك، الدى-ارتتارىنا قاراماي زىتا جونەلگەن.
بايلىعىنان ايىرىلىپ، جۇرگىن اتتارى دا قولدى بولعان بايدى قاسىنداعىلارىمەن ۇيگە اكەلىپ، قازان كوتەرىپ، ءبىر كۇن كۇتىپتى. كەتەرىندە استارىنا ات بەرىپ، شەكاراعا دەيىن شىعارىپ سالعان. ارتتا قالعان اتامەكەنگە جاساۋراعان كوزىمەن سوڭعى رەت ءبىر قاراپ كەتىپ بارا جاتقان باي ءبىر كەزدە ارتىنا بۇرىلىپ، اكەمە ايقاي سالىپتى.
-ءاي، باۋىرىم! ەرجەتىپ قالعان ۇلىڭ بار ما؟
-بار!-دەپتى اكەم، -ونى قايتەيىن دەپ ەدىڭ؟
-بار بولسا، قىزىمدى الىپ قال! ەندى سەندەي تەكتى تۇقىم كەزدەسە مە، جوق پا، ارعى بەتتە...
سولاي دەپ باي اربادا وتىرعان قىزىن جىلاپ، ەڭىرەگەنىنە قاراماي ءتۇسىرىپ كەتە بارعان. ارتىنا ءبىر قاراماپتى، شىركىن! اكەم ويدا جوقتا پايدا بولعان كەلىنىن مىنگەستىرىپ ۇيگە قايتىپتى...
-سوسىن؟.. -دەيمىن عوي اتاما،-سوسىن نە بولدى؟
-نە بولۋشى ەدى؟ -دەيدى اتامىز، - ءبىر اي ءۇي كورمەي جۇرگەن مەنى اكەم مەنى ازەر تاۋىپ، ۇيگە الدىرتتى. جول بويى بۇلقان، تالقان بولىپ، وزىمشە اشۋلانىپ كەلدىم. «جولدان تاپقان كەلىنى قايبىر جاقسى دەيسىڭ» دەگەن پاڭدىق قوي باياعى. الباننىڭ ءبىر قىزىن مەنسىنبەي جۇرگەن سەرى ەمەسپىن بە! ۇيگە كىرگەن بەتتە قىزدى كورىپ تىلدەن ايىرىلدىم. ونداي سۇلۋ قىزدى بۇرىن سوڭدى كورگەن ەمەسپىن. ءبىر كورگەننەن عاشىق بولدىم. باي ارعىن ەلىنىڭ اتاقتى ءبىر تۇقىمىنان ەكەن. قىزىنا تالاي مىقتى قۇدا تۇسسە دە بەرمەگەن كورىنەدى. ارۋ قىزدىڭ اقىلىن ايتساڭشى! «قىزىن الما، تەگىن ال» دەگەن وسى شىعار؟..
اتامىز ءتۇن قاراڭعىلىعىنان مۇلدەم كورىنبەي قالعان اسپان تاۋلار جاققا قاراپ تاعى دا ءۇنسىز قالدى. «ارى قاراي نە بولدى؟» دەپ سۇراۋعا وقتالا بەرگەنىم سول ەدى، كوشەنىڭ ارعى بەتىنەن داۋىس ەستىلدى.
- جالعاسباي! قايداسىڭ؟ ءتۇن بولدى. جاۋراپ قالدىڭ عوي، كىر ۇيگە!..
-ارعىننىڭ قىزى ىزدەپ جاتىر، انە. قوي قايتايىن،-دەپ اتام ورنىنان تۇردى. ارى قاراي نە بولعانىن ءتۇسىندىم. ەشتەڭە سۇراعان جوقپىن. باسە، اپامىزدىڭ ءبىر داۋىس كوتەرگەنىن كورمەپ ەدىم... تەكتىلىگى سەزىلىپ تۇراتىن...
ارمان سقابىل ۇلى
ارماننىڭ «تەكتى ماحابباتىنا» (قوسىمشا)
ءار ءتۇرلى تاريحي سيتۋتسيالار تۇسىندا حالىق تا قۇبىلىپ تۇرادى. ول بۋلگارين مەن دەميان بەدنىيدىڭ ورەسىنە ءتۇسىپ، كوزىنىڭ الدىنداعىنى عانا كورىپ، ابساليۋتتىك اقيحاتتى (ءتاڭىردى) تارك ەتكەن كەزدە ادامدىق، ازاماتتىق مۇراتتاردان جۇرداي ، قاسيەتسىز قارا توبىرعا اينالىپ شىعا كەلەدى! ال، پۋشكين مەن ەسەنين، سۆەتاەۆا مەن احماتوۆا، قاسىم مەن مۇقاعاليلارارعا ەت جۇرەگى ەگىلىپ، ەلجىرەگەن بەتتە قالاي حالىققا اينالعانىن سەزبەي دە قالادى!
حالىق دەگەن، مىنە، - وسى!
پۋشكين - حالىق-انانىڭ ءتول پەرزەنتى بولسا، گەككەرن مەن دانتەس، بۋلگارين مەن بەنكەندورف-قارا توبىردىڭ تۇسىگى! ورىستىڭ باعىنا تۋعان پۋشكيندى رەسەيدەن اتا جاۋىنداي الاستاپ، كوزگە شىققان سۇيەلدەي كورىپ، وسەكتەپ، ولتىرگەن وسى- قارا توبىر!!
قازاقتا «ۋىزىنا جارىماعان...» دەگەن جامان ءسوز بار. 1917 - جىلعى قازان توڭكەرىسىن جاساعانداردىڭ ءبارى دە-ۋىزىنا جارىماعاندار! سونىڭ تاقسىرەتىن ءالى تارتىپ جاتىرمىز! ءبىر ءۇزىم نانعا زار بولعانداردىڭ ۇمبەتى وزىمەن قوسا وزگەلەردىڭ دە ميىن اشىتىپ، ساياساتتا، رۋحانياتتا دا جارتىمدى دۇنيە جاساي الماعان! ەسىل-دەرتى-ىشىم-جەم، ءبىر كيەر كەبىن، ءبىر مىنەر ات، ءبىر ۋىس اقشا،; سول ءۇشىن وتىرىك، وسەك ايتىپ، ەلدى الداپ، ارباپ، جاقسىسىن جامانداپ، جامانىن توبەسىنە كوتەرىپ، شارتارابى مەن شالقار جۇرتىن شاتاستىرادى; ەزۋىنەن ەسىرىك كۇلكى كەتپەي، اعايىنىن التى باقان الاۋىز عىپ، ۇلتىن اتا جاۋىنداي ويراندايدى، قوعامدى قانعا بوكتىرىپ، كىسى دە ولتىرەدى! سودان وسىنداعى ۇلتتىق، ادامزاتتىق قۇندىلىقتاردىڭ ويرانى شىعىپ تۇر!
سەنىڭ بۇگىنگى كەدەيلىگىڭ تۇك ەمەس، ارعى اتاڭ باي-باعلان بولسا، سونىڭ شاپاعاتى جەتى اتاڭا ءبىر جەتەدى. سۇلتانماحمۇت كەدەيلىكتىڭ تاقسىرەتىن تارتۋداي تارتسا دا، اتا-باباسى ۋىزىنا جارىعان كوش باستاعان كوسەم ەدى. اقىندىق-ازاماتتىق كود ميىندا، سۇيەگى مەن قان-تامىرىندا قالعان! ماعجان، قاسىم، مۇقاعاليلار دا-سونداي! قازاقتىڭ ءبىر-بىرىمەن جولىققاندا رۋ سۇراسىپ، ونىڭ ارعى-بەرگى يگى جاقسىلارىن تۇگەندەپ جاتاتىنى-سودان! ادام بالاسى ءۇشىن ونىڭ انا (ناعاشى) جۇرتى مەن اتا (اكە) جۇرتى دا ماڭىزدى. بىرەۋىندە ءبىر كىنارات بولسا، سول شيكىلىك بالانىڭ تۇبىنە جەتەدى! ادامزات تاريحىنداعى ەڭ سورلى سوسلوۆيە، تاپ، توپتاردىڭ ىشىندەگى ەڭ سوراقىسى-ليۋمپەن- پرولەتاريات! قۇدايعا تاۋبە، قازاقتا ليۋمپەن- پرولەتاريات بولماعان! قايىرشىدان قاسيەتتى ادام شىقپايدى! («پۋشكيننىڭ ولىمىنەن»).
سەرىك اقسۇڭقار ۇلى
«ۇلت پورتالى»