جوعالعان وركەنيەت

استانا. قازاقپارات - كونە وركەنيەت.. . مەيماناسى تاسىعان ءداۋىر.. . جالپى، قادىم زامان جونىندە اڭىز كوپ. جىلنامالار «سونداي ءبىر دامىعان، شات- شادىمان دۇنيە بولعان. ءبىراق بىزگە بەيمالىم سەبەپتەرمەن جويىلىپ كەتكەن» دەيدى.

 مۇمكىن. بۇگىنگى كۇنى سونداي ءبىر زامان بولعان جونىندە ناقتى دەرەك- دايەك جەتكىلىكتى. سول سەبەپتى «جوق» دەپ كەسىپ ايتا المايسىڭ.  

ءيا، كونە وركەنيەت.. . ول- بۇرناعى ريم دە ەمەس، ەجەلگى گرەكيا دا ەمەس، پەرعاۋىندار بيلەگەن قادىم زامانعى مىسىر دا ەمەس.. . ودان دا ەرتەرەك بولعان وركەنيەت. شۋمەرلەر كەزەڭى. اڭىزداردىڭ وزەگىنە ۇڭىلسەك، سونداي ءبىر وركەنيەت بولعان، تولعان، جوعالعان.. . ءقازىر تەك ەرتەگىگە بەرگىسىز سول ءبىر كەزەڭ جونىندە اڭىز كوپ.  

ءيا، مىڭجىلدىقتاردىڭ شاڭىنا كومىلگەن ول نە قىلعان وركەنيەت؟ ءبىلىمى بۇگىنگى زاماندى ون وراپ الاتىن شۋمەرلەر كىمدەر؟ قازىر قايدا؟ ەندىگى تىلگە تيەك ەتەر اڭگىمە وسى بولماق.

ادامزاتتىڭ قايدان بولعانى جونىندە ۇزاق زەرتتەۋ جاساعان نوبەل سىيلىعىنىڭ يەگەرى فرەنسيس كريك: «جەردەگى تىرشىلىك يەلەرىنىڭ ارعى تەگى جاتجۇرتتىقتار» دەگەن پايىم جاساعان. مۇنى شۋمەرلەردىڭ بالشىقتان جاسالعان تاقتاسىنداعى جازۋلار راستايدى. ول تاڭبالاردا «شۋمەرلەر كوكتەن تۇسكەن الىپ ادامدارمەن ارالاستى. ولاردان ءبىلىم- عىلىمدى، ون سەگىز مىڭ عالامنىڭ سىرىن ۇقتى. مەڭگەردى. ولاردىڭ اتى انۋنناكا دەپ اتالادى. ول «كوكتەن تۇسكەندەر» دەگەن ماعىنا بەرەدى» دەلىنگەن. بۇل ويدان قيىستىرىپ شىعارىلعان اڭگىمە ەمەس. كونە وركەنيەتتەن مول ماعلۇمات بەرەتىن بالشىق تاقتا ساقتاۋلى تۇر. عالىمدار ونداعى بادىزدەلگەن تاڭبالاردى وقىعان.. . تاقتا كونە وركەنيەت جونىندە وسىلاي سىر اشادى.. . 

قىسقاسى، وسىدان 5-6 مىڭ جىل بۇرىن قازىرگى يراك جەرىندەگى قوس وزەننىڭ (ءنىل مەن ەۆرات) جاعالاۋىندا ءومىر سۇرگەن شۋمەرلەردىڭ جىلنامالارى عارىشتان كەلگەن قۇدايلار جايىندا سولاي دەيدى. بۇگىنگى كۇنى جۇرتقا «قۇداي وقتان جىلدام ۇشاتىن زىمىرانمەن كوكتەن ءتۇستى» دەسەڭ، ءوزىڭدى مازاق ەتىپ كۇلۋى مۇمكىن. ءبىراق ادامزاتتىڭ ارعى تاريحىن قازىپ جىبەرسەڭ، الگى ءسوز شىندىققا جاناسادى. ءتىپتى «شۋمەر» دەگەن ءسوزدىڭ اۋدارماسى «زىمىران امىرشىلەرىنىڭ ەلى» دەپ اتالادى. شىندىعى - وسى. قاتتى دامىعان وركەنيەتتە وسىنداي اپپاراتتاردى باسقارعان كورىنەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، شۋمەر تايپالارى عارىشتان تۇسكەن جاتجۇرتتىق وكىلدەرىمەن بىرگە جۇمىس ىستەگەن. بىرگە تۇرعان. كەرەمەت مۇمكىندىكتەرگە قول جەتكىزگەن.  

وتكەن  ⅩⅩ عاسىردىڭ باسىندا جۇرگىزىلگەن ارحەولوگيالىق قازبالار، زەرتتەۋلەر جانە ونىڭ قورىتىندىسى الەم جۇرتشىلىعىن تاڭعالدىردى. يراكتاعى قوس وزەننىڭ جاعالاۋىنا جۇرگىزىلگەن ارحەولوگتاردىڭ قازبا جۇمىستارى قاسيەتتى كىتاپ «ىنجىلدە» ايتىلاتىن اڭىز قالانىڭ ورنىن تاپقان. بۇل قالا ۋرا دەپ اتالسا كەرەك. ماسەلە قالانىڭ تابىلۋىندا ەمەس، ماسەلە سول جەردەن قازىپ الىنعان ادامزات ءۇشىن وتە قۇندى دۇنيە بالشىق تاقتاعا جازىلعان جىلنامادا بولسا كەرەك. تاقتاعا شەكىلگەن تاڭبالاردىڭ قۇپياسىن شەشۋ بارىسىندا عالام ءدۇر سىلكىندى. ويتكەنى تاقتا جازبالاردا شۋمەرلەردىڭ كوپ قىرلى، اسا كەرەمەت مۇمكىندىكتەرگە قول جەتكىزگەنى كەلتىرىلگەن.

 ماسەلەن، شۋمەرلەر ماتەماتيكادا، مەتاللۋرگيادا، ارحيتەكتۋرا، حيميا مەن استرونوميادا، مەديتسينادا ۇلكەن تابىستارعا جەتكەن. ون سەگىز مىڭ عالامنىڭ ءتىلىن تاپقان. مەڭگەرگەن. يگىلىگىنە پايدالانعان. جەر بەتىندە شۋمەرلەر جەتكەن جەتىستىككە ەشكىم تەڭ كەلە الماعان. ولار جەردىڭ دومالاق ەكەنىن، كۇن جۇيەسىندەگى بارلىق پلانەتالاردى، جۇلدىزداردى، ءتىپتى ولاردىڭ ورنالاسۋ جۇيەسىن جەتىك زەرتتەگەن. تاستى قورىتا وتىرىپ، ءتۇرلى- ءتۇستى تەمىر قۇيعان. شۋمەر وركەنيەتىن زەرتتەگەن اسا ءىرى مامان سەميۋەل كرامەر ءوزىنىڭ «تاريح شۋمەردەن باستالادى» دەگەن اتاقتى كىتابىندا شۋمەرلەر اشقان 39 دۇنيەنى اتاپ كەتكەن.

مىسالعا، حات جازۋ، ەكى پالاتالى پارلامەنت قۇرۋ، دوڭگەلەك، مەكتەپ، مەديتسينا، ەپيكالىق شىعارما، ماقال- ماتەلدەر جانە ت. ب. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، شۋمەرلەردىڭ كەرەمەتتىگى ءوز زامانى ەمەس، بۇگىنگى جۇرتتى دا تاڭعالدىرۋدا. الگى تاقتاداعى جازبالاردا، شۋمەرلەر مۇنداي اسا كەرەمەت وركەنيەتكە قالاي قول جەتكىزگەنىن بىلاي باياندايدى. «ءبىز - دەيدى ولار، - جۇمباق پلانەتا نيبيرۋ جۇرتىمەن بايلانىسقا تۇسكەن سوڭ، وسىنداي عالامات عاجايىپتارعا قول جەتكىزە الدىق. نيبيرۋ پلانەتاسى 3600 جىلدا ءبىر رەت جەرگە جاقىندايدى. وندا تەك قۇدايلار ءومىر سۇرەدى. ولار ادامدارعا وتە ۇقساس. سولاردىڭ ارقاسىندا ءبىز وزىق تەحنولوگيانى يگەردىك» دەلىنگەن.  

كىم ءبىلسىن؟ شۋمەرلەر جەرگە تۇسكەن قۇدايلاردى ءارتۇرلى اتاعان. ماسەلەن، ەنكيدى - «جەر قوجاسى»، اننانى - «عارىش پاتشايىمى»، ەنليليانى - «بيلىك تۇتقاسى» دەپ اتاعان. وسى قۇدايلار ادامزاتتى وركەنيەتكە جەتەلەگەن. قالا سالۋدى، مەتالل وڭدەۋدى، ت. ب. ۇيرەتكەن- مىس. الگى تاقتاعا كەرتىلگەن جىلنامادا نيبيرۋ پلانەتاسىنىڭ تاريحى 260 مىڭ جىل دەي كەلە، كۇننىڭ اسا قاتتى قىزۋى نيبيرۋدى كۇيدىرۋگە اينالادى. وسى سەبەپتى ونداعى تۇرعىندار كۇننەن قورعانۋ ءۇشىن ونىڭ ساۋلەسىن اۋلاققا اۋدارۋ ماقساتىندا قۇرلىقتاعى بارلىق التىندى قۇيىپ، ساۋلە مەن رادياتسيانى وتكىزبەۋ ماقساتىندا ودان تور جاسايدى. الايدا ونداعى بارلىق التىن تاۋسىلىپ، جاعداي قيىنعا اينالعان. سوندىقتان ولار جەرگە تۇسكەن. التىن قازىپ، نيبيرۋگە جىبەرە باستاعان.

ءبىراق التىننىڭ قۇنىن سەزگەن قارا قۇلدار بيلەۋشى - انۋنناكالارعا قارسى كوتەرىلىس جاساعان. بۇعان قاپا بولعان قۇدايلار ايتقانىنان شىقپايتىن، تەك قارا جۇمىسپەن اينالىساتىن سانالى تىرشىلىك يەلەرىن جاساپ شىعۋدى قولعا العان. العاشقى كەزدە دەنى دۇرىس ادام جاساپ شىعۋ مۇمكىن بولماعان- مىس. ءبىرى - سوقىر، ءبىرى - ساڭىراۋ، ميعۇلا دەگەندەي. دەگەنمەن، تاجىريبە جالعاسا كەلە، اقىلدى، سانالى تىرشىلىك يەسى دۇنيەگە كەلگەن. ول - ادام. قۇدايلار ادامداردى قۇل رەتىندە تانىپ، تەك قارا جۇمىسقا سالعان- مىس. تاقتا جىلناما سولاي دەيدى.

 شۋمەرلەردىڭ تۇرعان، ءومىر سۇرگەن ولكەسىن قازىپ، زەرتتەگەن ارحەولوگيالىق جۇمىستار، شۋمەر دەگەن حالىقتىڭ ومىردە بولعانىن راستايتىن كوپتەگەن ايعاقتار تاپقان. جەر استىنداعى كونە شاحتالار، اسپان الەمىن زەرتتەيتىن زاتتار، ءتىپتى مەديتسينادا وتا جاساۋ ءۇشىن قولداناتىن قۇرالدار، ت. ب. شۋمەرلەردىڭ ءبىلىمدى، مادەنيەتتى دامىعان ەل بولعانىن قۋاتتاي تۇسەدى. سول زاماندا- اق التىن «قۇدايلار تەمىرى» دەپ اتالعان ەكەن. ارادا قانشاما عاسىر ءوتتى. ءبىراق التىن نارقىن جويعان جوق. دەمەك، شۋمەرلەر «قۇدايلار تەمىرى» دەپ بەكەر اتاماسا كەرەك- ءتى.  

جالپى، شۋمەرلەر جونىندە ءتۇرلى زەرتتەۋ كوپ. اركىم وزىنشە بولجام ايتادى. سونىڭ ىشىندە شۋمەر وركەنيەتىن زەرتتەۋشى سەميۋەل كرامەر «قوس وزەن جاعالاۋىندا ءومىر سۇرگەن جابايى حالىق ەگەر كوكتەن تۇسكەن قۇدايلارمەن بايلانىسقا تۇسپەسە، تاجىريبە الماسپاسا، مۇنداي وركەنيەتكە جەتپەس ەدى» دەگەن بولجام جاساعان. كىم ءبىلسىن، ءبارى دە مۇمكىن- اۋ.. . ويتكەنى شۋمەرلەر وركەنيەتى سونىڭ ايعاعى.  

اڭىزعا سۇيەنەتىن بولساق، كوكتەن تۇسكەندەر جەر بەتىندە سانالى ادام جاساپ شىعارعان سوڭ، ولاردىڭ كورىكتى ۇرعاشىلارىنا ۇيلەنگەن. ولاردان بۇگىنگى ۇرپاق ءوسىپ- وركەندەپتى- مىس. بۇگىنگى سوڭعى جەتىستىكپەن جاسالعان كومپيۋتەرلەر عانا ەسەپتەپ شىعارا الاتىن ەسەپتى، سول زاماندا- اق شۋمەرلەر شىعارعان كورىنەدى.. .

 نە دەسەك تە، ەس بىلمەس ەسكى زاماندا عاجاپ وركەنيەت بولعانى، ولار كەرەمەت جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزگەنى جايىندا الىپقاشپا اڭگىمە كوپ. ءتىپتى ونى عىلىم دا جوققا شىعارمايدى. دەمەك، اڭىزداردىڭ وزەگىندە ءبىر شىندىقتىڭ بۇگىپ جاتقانى بەلگىلى. ادامداردىڭ ۇياتتى جەرىن جاپىراقپەن جابۋعا ساناسى جەتە قويماعان تۇستا، عاجايىپ ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋىنە سەبەپشى بولعاندار كىمدەر؟ كوك اسپانان تۇسكەندەر مە، الدە جەتى قات جەر استىنان شىققاندار ما؟ ول جاعى جۇمباق.

 دەگەنمەن تاياۋ شىعىس جانە ءۇندى اڭىز- جىرلارىنىڭ استارىنا ۇڭىلەر بولساق، «ءالىپتى تاياق دەپ بىلمەيتىن» ادام بالاسىنىڭ ساناسىن جەتىلدىرگەن، ون سەگىز مىڭ عالامنىڭ سىرىنا ۇڭىلدىرگەن كوكتەن تۇسكەن قۇدايلار دەگەندى اڭعاراسىڭ. ءتىپتى بۇگىنگى كۇنى اتلانتتىقتار، شۋمەرلەر جونىندە تىلگە تيەك ەتكەندە، ولاردىڭ كۇرت دامۋىنا ىقپال ەتكەندەر عارىشتان كەلگەن بەلگىسىز، ءبىراق ساناسى الدەقايدا وزىق تىرشىلىك يەلەرى ەكەنىن مويىندايمىز. ويتكەنى بارلىق جىلنامالاردا جەر بەتىنە ءىلىم مەن دانالىقتىڭ ۇرىعىن سەپكەن سولار دەلىنەدى. دەمەك، شۋمەرلەردىڭ عاجاپ جەتىستىككە جەتۋىنە عالامنىڭ الىس ءبىر قيىرىنان كەلگەندەر اسەر ەتكەنى اقيقات سياقتى. ءبىراق ەرەكشە دامۋ ساتىسىنا قول جەتكىزگەن شۋمەرلەر قايدا كەتكەن دەگەن ساۋال تۋارى حاق؟ بۇل جونىندە عىلىم ماندىمدى جاۋاپ ايتا المايدى. تەك جورامال بار. سونىڭ ءبىرى شۋمەرلەردى باتىستان كەلگەن سەميت تايپاسى جاۋلاپ الىپ، جوق ەتكەن دەگەن. كىم ءبىلسىن؟ عارىشتى زەرتتەيتىن عالىمدار وسىدان ەكى جىل بۇرىن مارس پەن يۋپيتەر عالامشارىنىڭ ماڭىنان بىرنەشە بولىككە ءبولىنىپ كەتكەن تاعى ءبىر اسپان دەنەسىن تاپقان. ونى شۋمەرلەرگە عىلىم- ءبىلىمدى ۇيرەتكەن انۋنناكالار مەكەن ەتكەن نيبيرۋ عالامشارى دەپ وتىر.. . كىم ءبىلسىن؟ ءبارى مۇمكىن.. .

سەيسەن امىربەك ۇلى

«ايقىن» گازەتى