قازاقستان مەن قىتايدىڭ ستراتەگيالىق باعدارلامالارىنىڭ ماقساتتارى مەن مىندەتتەرى ۇقساس - ق ح ر ەلشىسى جان حانحوي
- 2014 - جىلعى قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى قورىتىندىلاپ وتسەڭىز؟
الدىمەن، «قازاقپارات» حالىقارالىق اگەنتتىگىنە سۇحبات بەرۋگە مۇمكىندىك تۋعانى ءۇشىن العىسىمدى بىلدىرگىم كەلەدى. سونداي- اق، قازاقپاراتتىڭ ۇجىمى مەن وقىرماندارىن جاڭا جىلمەن شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتايمىن! قىتاي ەلشىسى رەتىندە استاناعا كەلگەن ساتتەن باستاپ، بۇل مەنىڭ قازاقستاندىق ب ا ق- قا بەرگەن العاشقى سۇحباتىم.
2014 - جىلدى قىتاي مەن قازاقستان اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ جەمىستى جىلى دەۋگە بولادى. وتكەن جىلى ەكىجاقتى ساپارلار وتە جوعارى دەڭگەيدە ويداعىداي ۇيىمداستىرىلدى. 2014 - جىلعى مامىردا ق ر پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ ق ح ر- عا مەملەكەتتىك ساپارمەن كەلىپ، شاڭحايدا وتكەن ءا و س ش ك سامميتىنە قاتىستى. اتالعان ساپار بارىسىندا ەكى ەل كوشباسشىلارى كەلىسسوزدەر وتكىزىپ، تابىستى ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزدى.
تاياۋدا ق ح ر مەملەكەتتىك كەڭەسىنىڭ پرەمەرى لي كىشياڭ قازاقستانعا رەسمي ساپارمەن كەلدى. كەلىسسوزدەر ناتيجەسىندە تاراپتار سوماسى 14 ميلليارد دوللار بولاتىن 30 قۇجاتقا قول قويدى. مۇنداي جوعارى دەڭگەيدە وتكەن كەزدەسۋلەر ءوزارا تۇسىنىستىك پەن سەنىمدى نىعايتۋعا، ءتيىمدى ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋگە جاردەمدەسەتىنى ءسوزسىز.
وتكەن اپتادا بەيجىڭدە ينۆەستيتسيا جانە دامۋ ءمينيسترى اسەت يسەكەشوۆ جانە دامۋ جانە رەفورما جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميتەت ءتوراعاسى سيۋي شاوشيمەن كەلىسسوز وتكەنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. كەزدەسۋ بارىسىندا تاۋ- كەن- مەتاللۋرگيالىق سالا، مۇناي- حيميا، ماشينا جاساۋ، قۇرىلىس ماتەريالدارى ءوندىرىسى، كولىك ينفراقۇرىلىمى جانە ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى جوبالار تالقىلاندى. تاياۋ ۋاقىتتا 16 جوبانى ىسكە اسىرۋعا بولادى. 50 دەن استام جوبا زەردەلەۋ ساتىسىندا. 2015 - جىلدىڭ باسىندا ءتيىستى كونسۋلتاتتسيا جۇرگىزۋ ءۇشىن قازاقستانعا قىتايلىق دەلەگاتسيانىڭ جاۋاپتى ساپارى جوسپارلانعان.
- ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ كەلەشەگى جايلى نە ايتاسىز؟ قاي سالاعا باسا ءمان بەرۋ ورىندى دەپ سانايسىز؟
-2014 - جىلى جاھاندىق ەكونوميكا قارقىنىنىڭ قۇلدىراۋىنا بايلانىستى ەكىجاقتى تاۋار اينالىمى ءبىرشاما تومەندەدى. الايدا، سوعان قاراماستان ىنتىماقتاستىق ساپالى دەڭگەيگە كوتەرىلدى.
قازاقستان - قىتايدىڭ سىرتقى ساياساتى ءۇشىن ەرەكشە باسىمدىققا يە. قازىر ەكى ەل اراسىندا قاتىناستاردى ودان ءارى تەرەڭدەتۋ ءۇشىن قۋاتتى ىرگەتاس قالاندى. بۇل «باتىس قىتاي - باتىس ەۋروپا» ، ەۋرازيالىق قۇرلىق كوپىرى، مۇناي- گاز قۇبىرلارى، «قورعاس» كەدەن بەكەتى. بۇل بىرلەسكەن جوبالار تابىستى جۇمىس اتقارۋدا.
كەلەشەكتە قىتاي قازاقستانعا كولىك ينفراقۇرىلىمىن سالۋعا، جاڭعىرتۋعا جانە بىرلەسكەن وندىرىستىك جەلىلەردى رەتتەۋگە جاردەم كورسەتۋگە نيەتتى.
مىسالى، ق ح ر- دا ا ە س- تى ءۇشىنشى بۋىنى قۇرىلىسىنىڭ تەحنولوگيالارى بار. بىرلەسكەن يادرولىق وتىن ءوندىرىسىن قازاقستانعا ورناتۋ ءۇشىن تىعىز ىنتىماقتاستىققا قول جەتكىزگىمىز كەلەدى. ساۋدا سالاسىنىڭ دا كەلەشەگى زور. سوندىقتان، قازاقستاندىق ءونىمدى تەرەڭ قايتا وڭدەۋ ءوندىرىسى بويىنشا بىرلەسكەن كاسىپورىن قۇرۋدى جوسپارلاۋدامىز، كەيىننەن ول قىتايعا جەتكىزىلەتىن بولادى.
بۇدان باسقا، قىتاي جوعارى جىلدامدىقتى قوسا العاندا تەمىر جولدار قۇرىلىسى سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋگە مۇددەلى، سەبەبى قازاقستاننىڭ كولىك- لوگيستيكالىق قىزمەتتەردى دامىتۋدا الەۋەتى زور. ەۋرازيا كىندىگىندە ورنالاسقان قازاقستان قىتاي تاۋارلارىن ەۋروپاعا جەتكىزۋ ءۇشىن ەڭ ءتيىمدى ايماق سانالادى. كەلەشەكتە ە و- عا جەتكىزىلەتىن تاۋارلاردىڭ جارتىسىنان كوبى قازاقستان اۋماعى ارقىلى تاسىمالداناتىن بولادى.
اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ مۇمكىندىكتەرى مول. قازاقستان جارامدى، پايدالى جەرگە باي ولكە بولسا، قىتايدىڭ وزىق تەحنولوگيالارى مەن قارجىسى بار. ەڭ باستىسى، ىنتىماقتاستىق ءوزارا ءتيىمدى بولىپ، قازاقستان حالقىنىڭ مۇددەسى ەسكەرىلۋ قاجەت. ءبىز دە قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ويداعىداي دامۋىنا شىن جۇرەكتەن تىلەكتەسپىز.
ىنتىماقتاستىقتىڭ جەمىسىن كورۋ ءۇشىن الدىمەن وڭىردەگى تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىك اسا ماڭىزدى. قىتاي قازىرگى ۋاقىتتا ءا و س ش ك- كە ءتوراعا ەل سانالادى. ءبىز بۇل فورۋمدى ازياداعى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدە ەرەكشە ورنى بولۋ ءۇشىن دامۋدىڭ بارىنشا جوعارى دەڭگەيىنە شىعارۋعا نيەتتىمىز.
سونداي- اق، ءۇش قاستاندىق وشاعىمەن (لاڭكەستىك، سەپاراتيزم جانەي ەكسترەميزم) ، ەسىرتكى تاسىمالى مەن ترانس شەكارالىق قىلمىسپەن كۇرەس سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ەكىجاقتى فورماتتا دا، ش ى ۇ اياسىندا دا نىعايتا ءتۇسۋىمىز قاجەت. وڭىردە قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ - ەلدەردىڭ تابىستى ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ ماڭىزدى نەگىزى بولماق.
- سوڭعى ۋاقىتتا ق ح ر- دىڭ رەسمي ب ا ق- تارىندا قىتاي ەكنوميكاسى جايىندا «جاڭا نورما» دەگەن ءسوز تىركەسى ءجيى قولدانىلاتىن بولدى. ول نەنى بىلدىرەدى؟
- قىتاي «جاڭا نورما» جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتىن ەنگىزىپ جاتىر. بۇل ق ح ر باسشىلىعى ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىنا وزگەرىستەر ەنگىزەتىنىن بىلدىرەدى. ەلدەگى رەفورمالار مەن اشىقتىق ساياساتىن ىسكە اسىرعان 30 جىلدان استام ۋاقىت ارالىعىندا جىلىنا 10 پايىزدان استام دامۋدىڭ ەڭ جوعارى قارقىنى ساقتالىپ كەلدى. وسىنىڭ ارقاسىندا قىتاي جوعارى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزدى. الايدا بۇگىندە ودان ءارى ۇدەمەلى، ۇزاق ۋاقىتتىق ەكونوميكالىق دامۋدا ەلەۋلى قيىندىقتار تۋىنداۋدا. ءبىز قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ كەلەشەكتەگى دامۋ ۇلگىسىن وزگەرتۋگە نيەتتىمىز. ەگەر بۇرىن ق ح ر تومەن وزىندىك قۇن، ينفراقۇرىلىمعا قوماقتى ينۆەستيتسيا قۇيۋ ەسەبىنەن جوعارى ەكونوميكالىق ءوسىم قارقىنىنا قول جەتكىزسە، ەندى ءقازىر مۇنداي ۇلگىنى قولداي المايمىز. ويتكەنى، ول تابيعي رەسۋرستاردىڭ تۇگەسىلۋىنە، قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋىنا اكەلەدى.
قىتاي ەكونوميكانى قايتا قۇرىلىمداۋ مەن سانالى ءوسىم قارقىنىن قولداۋ اراسىنداعى تەڭگەرىمدى ىزدەستىرۋ ۇستىندە. ەكونوميكا ءوسىمىن 7-8 دەڭگەيىندە ساقتاپ قالۋدى جوسپارلاۋدامىز. قىتاي يننوۆاتسيا جانە جاڭا تەحنولوگيالار ەنگىزۋ ەسەبىنەن ەكونوميكالىق ءوسىمدى قامتاماسىز ەتەتىن بولادى. ءۇش جىل ارالىعىندا قىتاي ەل ىشىندە بەرىلگەن دە، شەتەلدە تىركەلگەن دە زياتكەرلىك مەنشىككە پاتەنتتىڭ ابسوليۋتتى سانى بويىنشا الەمدە ءبىرىنشى ورىندا تۇر. ەگەر بۇرىن «قىتايدا جاسالعان» دەپ ايتسا، ەندى قازىر «قىتايدا قۇرىلعان» دەپ ءجيى ايتىلىپ ءجۇر.
وسىنىڭ بارىنەن ءبىزدىڭ سىرتقى ساياساتىمىز تۋىندايدى. قىتاي «بەيبىت دامۋ» جولىن، كورشى ەلدەرمەن، ونىڭ ىشىندە قازاقستانمەن دوستاستىق قاتىناستاردى نىعايتۋدى كوزدەيدى.
2013 - جىلى ق ح ر ءتوراعاسى شي جينپين قازاقستانعا كەلگەن ساپارى بارىسىندا العاش رەت «جىبەك جولى ەكونوميكالىق بەلدەۋىن» بىرلەسىپ سالۋ باستاماسىن قوزعاعان. بۇل - ايتۋلى وقيعا. 2014 - جىلى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازاربايەۆ «نۇرلى جول» اتتى جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتىن ۇسىندى. ياعني، قازاقستان مەن قىتايدىڭ ستراتەگيالىق باعدارلامالارىنىڭ ماقساتى مەن مىندەتتەرى ۇقساس.
ءبىز، ديپلوماتتار ءۇشىن باستى مىندەت - اعىمداعى ەكونوميكالىق جاعداي اراسىنداعى ءتۇيىسۋ نۇكتەسىن تابۋ. مەنىڭ ويىمشا، ەكونوميكاسى جاعىنان الەمدە ەكىنشى ورىندا تۇرعان قىتاي جانە ونىمەن كورشى قازاقستان ءۇشىن ءوزارا ءتيىمدى جۇمىس جۇرگىزۋگە وراسان مۇمكىندىك بار. قازاقستان مەن قىتاي - ورتاق تاعدىر، ورتاق مۇددە قاۋىمداستىعى بولاتىنىنا سەنىمدىمىن.
- قازاقستان تەڭگەنى تىكەلەي دوللارعا تاۋەلدىلىكتەن ايىرىپ، مۋلتيۆاليۋتالىق سەبەتكە كوشتى. يۋاندى الەمدىك رەزەرۆتىك ۆاليۋتا رەتىندە پايدالانۋدىڭ كەلەشەگى قانداي؟
- قىتايدا مىناداي ناقىل ءسوز بار. «بارلىق جۇمىرتقانى ءبىر سەبەتكە سالىپ قويۋعا بولمايدى» . امەريكالىق دوللار جايىندا دا وسىنى ايتار ەدىم. الەمدە تەك ءبىر ۆاليۋتا ۇستەمدىك ەتسە، مىسالى، ا ق ش دوللارى، كەيبىر حالىقارالىق قورلار شۋ كوتەرەدى، ءسويتىپ، باسقا ەلدەردەگى قارجى- ەكونوميكالىق جاعدايدى قيىنداتادى - مۇنى «دوللارلىق گەگەمونيزم» دەپ اتايدى. وسىعان بايلانىستى ءبىز كوپ پوليارلى قارجى الەمىن سالۋ جايلى ويلانۋىمىز قاجەت. قازىرگى ۋاقىتتا ەكونوميكالىق اۋقىم جانە حالىقارالىق ىقپال بويىنشا قىتاي يۋانى (جەنمينبي) قىتايدان تىس جەرلەرگە شىعارىلعان. لوندوندا، ماينداعى فرانكفۋرتتە، اۆستراليا مەن وڭتۇستىك كورەيادا يۋانمەن حالىقارالىق ورتالىقتار جۇمىس ىستەپ جاتىر.
ءبىزدىڭ ەلدەر اراسىندا قارجى جانە ۆاليۋتا سالاسىندا ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ ءۇشىن نەگىز بار. ق ح ر مەن ق ر ۇلتتىق ۆاليۋتالارمەن جانە يۋان- تەڭگە سۆوپ- وپەراتسيا بويىنشا ءوزارا ەسەپ ايىرىسۋ كەلىسىمىن جاسادى. قازاقستاندا تاياۋ ۋاقىتتا يۋانمەن ساۋدا جاساسۋ وڭىرلىك ورتالىعىن قۇرۋ يدەياسىن ىسكە اسىرۋ قاجەتتىلىگى بار دەپ سانايمىن.
