بايىڭنان تاياق جەمەۋدىڭ ءتورت ءتاسىلى
- بالا، وسى داۋدىڭ تورەلىگىن ءوزىڭ بەرە قويشى.. . - دەپتى.
جاۋاپكەر:
- مەن تۇلكىنىڭ ءجۇنى جەتىلسىن دەپ جاز باسىنان سىرتىنان باعىپ ءجۇر ەدىم، - دەيدى.
تالاپكەر:
- مەن كەشەگى قانسوناردا ىزىمەن كەلىپ ىندەتتىم، - دەيدى.
سوندا ايتەكە بالا از ويلانىپ:
- تۇلكى ارلان بولسا - ىزىمەن كەلىپ ىندەتكەندىكى، ۇرعاشى بولسا - ءجۇنى جەتىلسىن دەپ ءىن باققاندىكى. ويتكەنى، ۇرعاشى ءىن ساقتايدى، ەركەك ءتۇز ساقتايدى، - دەگەن ەكەن.. . سول سياقتى، كوپ ۇرعاشىنىڭ ءبىرى بوپ، ءىن ساقتاپ وتىرعان جايىم بار مەنىڭ دە!!! جارتى جىلداي بۇرىن «بايلى بولۋدىڭ بونۋستارىن» ءتىزىپ جازعان ەدىم، ءوزىم «بايلى» بولعان سوڭ تەوريا مەن تاجىريبەنىڭ ءبىر- بىرىمەن ۇشتاساتىن- ۇشتاسپايتىنىن تەكسەرىپ تە جاتقان جايىم بار.
بۇعان دەيىن «وتباسىلىق ءومىر، ەرلى- زايىپتىلار» تۋراسىندا تەلەارنادا ايتقان پىكىرلەرىمە، الەۋمەتتىك جەلىدە جازعان ماقالا، وي- تۇيىندەرىمە قارسى شىعىپ: «ءوزىڭ بايعا ءتيىپ ال، سوسىن اقىل ايتارسىڭ.. .» - دەپ اتىلعان كەلىنشەكتەر كوپ بولعان. ارينە، ءسوز بەن ءىستىڭ الشاق كەتپەگەنى جاقسى عوي. ايتكەنمەن، پەندەمىز.. . سونىڭ ىشىندە - ايەلمىز! مۇحتار شاحانوۆ اعامىز: «شىن مانىندەگى ايەل دارەجەسىنە كوتەرىلۋ - ايتۋعا عانا وڭاي، ايتپەسە، ازاپتى شارۋا.. .» - دەپ جازباپ پا ەدى؟ ..
ايەل ءار ءتۇرلى. كۇيەۋىنىڭ تابىسىن قۇراپ وتىراتىن دا، قۇرتىپ وتىراتىن دا ايەلدەر بولادى. كۇيەۋلەرىن الپەشتەپ وتىراتىن دا، تومپەشتەپ وتىراتىن دا ايەلدەر از ەمەس. كۇيەۋىن قولداپ، كوركەيتىپ وتىراتىن دا، سىباپ، سۇمىرەيتىپ وتىراتىن دا ايەلدەر بار.. . ءازىلحان نۇرشايىقوۆ اعامىزدىڭ كۇندەلىگىندەگى وسى ءبىر جازباسى كەز- كەلگەن ايەل زاتىن ويلاندىرارى حاق. «مەن قانداي ايەلمىن؟ .. سۇرىقسىز كۇندەرىنە ءسان بەرە الىپ ءجۇرمىن بە ازاماتىمنىڭ، الدە.. .» - دەپ سۇراققا بەرىلەسىڭ ەرىكسىز.
جاقسى ايەل، مەنىڭشە، ول - بايىنان تاياق جەمەيتىن ايەل. ال، بايىڭنان تاياق جەمەۋ ءۇشىن قاراپايىم ءتورت قاعيدانى ۇستانعان ءجون.. .
(مارجان سۇلتانبايدىڭ استانا تەلە ارناسىندا ءتىلشى بولىپ جۇرگەن كەزى...)
تاكاپپارلىقتى تىزگىندە!
كارەرا قۋىپ ءجۇرىپ قالعان قىزدار ءۇشىن - قيىنداۋ، ارينە. ءبىز وزىمىزدىكىن دالەلدەپ، ءوزىمىزدىڭ دەگەنىمىزدى جاساپ داعدىلانىپ قالعانبىز، ويتكەنى. ءتىپتى باستىقتىڭ دا كابينەتىن نەشە رەت تارس جاۋىپ، تەرىس بۇرىلىپ كەتكەنبىز.. . ءوز ورتاڭدا سىيلى بولۋ ءۇشىن كەيبىر ارىپتەستى دە شەگەلەپ تۇرىپ ورنىنا قويۋعا ءماجبۇر بولاسىڭ. ايتپەسە، «جۋاس تۇيە جۇندەۋگە جاقسى» دەپ باسىڭا شىعىپ الادى.. . سول ەسكى ادەتكە سالىپ كۇيەۋىڭمەن دە ءبىر كۇنى كيكىلجىڭ تۋىنداي قالسا - ىرشىپ شىعاسىڭ. «قويا سال!.. قىسقارت!.. » - دەگەنگە ءۇنسىز قالۋدىڭ ورنىنا، مىندەتتى تۇردە، جاۋاپ قاتاسىڭ. سول كەز شەگىنە سالساڭ «كەرىستەن» اينالىپ وتۋگە بولاتىندىعىن بىلەسىڭ، ءبىراق، ىشىڭدە ءبىر الباستى وتىرادى سىبىرلاپ: «جەڭىلمە! بەرىلمە! ءوز پرينتسيپتەرىڭە ادال بول!» - دەپ. ءوز پرينتسيپتەرىڭە ەمەس، ءوزىڭنىڭ ازاماتىڭنىڭ پرينتسيپتەرىنە ادال بولۋىڭ كەرەك قوي، ءبىز سونى مىقتاپ ەسىمىزدە ۇستاعانىمىز ءجون، قىزدار! اقيقاتى سول، اشۋ ۇستىندە ءتىپتى «اقىل» ۇركىپ كەتەدى ءبىزدىڭ قاھارىمىزدان.. . «مەن.. . مەن بۇرىن ءبۇيتۋشى ەدىم.. . مەن سۇيتەر ەدىم.. .» - دەپ، دەس بەرمەيمىز. شىن مانىندە، كۇيەۋىڭنىڭ الدىندا كىشىرەيە سالساڭ - تۇگىڭ دە كەتپەيدى. «وي، مەن بايىمدى تىپىر ەتكىزبەيمىن.. .» - دەپ قۇربىلاردىڭ كوزىنشە ماقتاناتىن ايەلدەردىڭ قاتارىندا بولعىڭ كەلسە - ىنجىق كۇيەۋ تاڭدا! ال، قايراتتى مىنەزىنە ءسۇيسىنىپ بايعا ءتيدىڭ ەكەن - تاكاپپارلىقتى تىي! ويتكەنى، ازاماتىڭ سول سەن سۇيسىنەتىن مىنەزىنەن ايرىلعان كۇنى - سەنىڭ دە سەزىمىڭ وشەدى. سوندىقتان، سۇيىكتى ادامىڭ بيىك بوپ قالسىن دەسەڭ، ءوزىڭ تومەن ءتۇس!
مارجان سۇلتانباي
كەشىرىم سۇراۋدى ۇيرەن!
قانداي جاعدايدا بولماسىن، ءسوز تالاستىرعاننان گورى كەشىرىم سۇراي سالعان دۇرىس ەكەن. «مەن تىم ارتىق كەتىپ قالىپپىن، كەشىرە قويىڭىزشى.. .» - دەپ ازاماتىڭنان ءبىرىنشى بوپ كەشىرىم سۇراي سالساڭ - كىشىگىرىم جەڭىس!!! ويتكەنى، ىشىڭدەگى سول ءبىر الباستى سوندايدا تاعى دا ءوز اۋەنىنە باسادى عوي: «سەن نەگە كەشىرىم سۇراۋىڭ كەرەك؟ .. سەن ەمەس قوي كىنالى؟ .. ءوزى كەشىرىم سۇراسىن.. .» - دەپ. كىمنىڭ كىنالى ەكەنى ماڭىزدى ەمەس، بولعان جاعداي - بولدى! ەندىگى ماقسات: سيتۋاتسيانى باسقارىپ الىپ كەتۋ. ءيا، ول - تىكەلەي ايەلدىڭ مىندەتى. يىلە سال، كىشىرەيە سال، نەكەلى جارىڭنىڭ الدىندا ونىڭ ەش ابەستىگى جوق. اينالىپ كەلگەندە، تاعى دا 1-قاعيدانى قايتالاۋعا تۋرا كەلەدى: تاكاپپارلىقتى تىي!!!
توركىنگە جالتاقتاما!
مارجان سۇلتانباي
قىز بالا - جات جۇرتتىق. كەتتى مە، ول - ەندى باسقا ەلدىڭ ادامى! ارينە، حات- حابار الماسىپ تۇرۋ كەرەك، تەك.. . جاس وتباسىندا كيكىلجىڭ تۋعىزبايتىنداي بولسا.. . كورىپ جاتىرمىز.. . «مامام ايتتى.. .» - دەپ كەتىپ قالعان جەڭگەلەردى دە كوردىك.. . «توركىنى جاقىننىڭ - توسەگى جيىلماس» دەپ بەكەر ايتىلماعان ءسوزدىڭ استارىنداعى ويدى ۇعا المايتىن وقىرماندارىمنىڭ بار ەكەندىگىن ەسكەرە وتىرىپ، مازمۇنىن اشا كەتكەندى ءجون سانادىم. «توركىنى جاقىننىڭ - توسەگى جيىلماس» دەگەندە، مىندەتتى تۇردە، توركىنى ىرگەلەس ۇيدە تۇرادى دەگەن ماعىنادا ەمەس. قايىن جۇرتىنان گورى توركىنىنە كوپ ەلەڭدەيتىن كەلىندەر تۋرالى ايتىلعان. ارينە، قىز بالا ءوز تۋىستارىنا بىردەن سۋىپ كەتۋ كەرەك دەپ ايتپايدى ەشكىم. الايدا، بەلگىلى ءبىر شەكاراسى بار توركىنمەن قارىم- قاتىناستىڭ.. . ەل اراسىندا: «شەشەسى وڭبادى.. . شەشەسى الىپ كەتتى كەلىندى.. .» - دەگەن اڭگىمەنى ەستىپ تە جۇرسىزدەر عوي. تاڭسىق دۇنيە ەمەس شىعار؟ .. بۇل ورايدا: «اناڭمەن سىرلاسقان جاقسى عوي.. . » - دەپ كوپ قىزداردىڭ ماعان اتىلا كەتەتىنىن سەزىپ وتىرمىن. ءيا! كەيدە كوڭىلىم قۇلازىپ تۇرعاندا، وكپەلى وتىرعانىمدا نە جاي ءۇيدى ساعىنعانىمدا مەنىڭ دە: «ماما! مىنانى قايتسەم ەكەن؟ .. بىلاي ىستەسەم دۇرىس بولا ما؟ .. » - دەپ تەلەفون سوققىم كەپ تۇرادى. ونداي مۇمكىندىك جوق مەندە. شەشەسى جوق قىز - كازارماداعى سولدات سياقتى بولادى ەكەن: الدىڭدا اقىلشىڭ- كەڭەسشىڭ جوق، ءبارىن ءوز باسىڭنان وتكەرەسىڭ؛ سۇرىنەسىڭ، قۇلايسىڭ، ورنىڭنان تۇرىپ قايتا قوزعالاسىڭ، اقىرى دۇرىس باعىتتى تاپقانداي بولاسىڭ.. .
اقىلدى شەشە - دۇرىس اقىلىن ايتادى عوي. «جۇبىڭمەن كەلىپ تۇرعايسىڭ، جاپادان- جالعىز ورالماي.. .» - دەيتىن انالار امان بولسىن!!!
ايەل ەكەنىڭدى ەستەن شىعارما!
ايەل بوپ جاراتىلدىڭ ەكەن - تاعدىرىڭا العىس ايت! ياعني سەن ەركەكتەن نازىكتىگىڭمەن، بيازىلىعىڭمەن، مەيىرىمدىلىگىڭمەن، سەزىمتالدىعىڭمەن، كەشىرىمدىلىگىڭمەن، ءتىپتى، وعان قاراعاندا، الدەقايدا السىزدىگىڭمەن ەرەكشەلەنەسىڭ. ءارى بۇل كەمشىلىگىڭ ەمەس، جەتىستىگىڭ بوپ ەسەپتەلەدى.. . مۇحتار شاحانوۆ اعامىز وسىلاي دەپ جازىپتى. كەلىسپەسكە بولماس! كۇلىپ تۇرعان كۇيەۋىنىڭ كوڭىل- كۇيىن بىت- شىت ەتىپ بۇزىپ، بەس مينۋتتان سوڭ قاتۋلى قاباعىن اشا سالۋعا ايەلدىڭ قابىلەتى جەتەدى. تەك سول بويداعى تابيعي قابىلەتتىڭ تەتىكتەرىن دۇرىس مەڭگەرە الماي ابدىراپ قالىپ جاتامىز دا. ماسەلەن، كولىكتى باسقارۋ ءۇشىن دە جولدا ءجۇرۋ ەرەجەلەرىن جانە تەمىر تۇلپاردىڭ «گاز- تورموز» مەحانيزمىن مىقتاپ مەڭگەرىپ الۋىڭ كەرەك قوي. سول سياقتى، ەركەگىڭنىڭ قاي ۋاقىتتا ەركەلەگىسى كەپ، قاشان قارنى اشاتىنىن، قاي ءسوزىڭدى جىلى قابىلداپ، قاي قالجىڭىڭدى كوتەرە الماي شالقاسىنان تۇسە قالاتىنىن.. . ءبارىن- ءبارىن زەرتتەپ، ويعا ءتۇيىپ الىپ، سوسىن ستراتەگيالىق جوسپار قۇرا بەرۋگە بولادى بولاشاققا. جانە: «ايەل مەن ەركەك تەڭ قۇقىلى!» - دەپ ۇرانداتپاي، كەرىسىنشە جەڭىلە سالعانىڭ - ۇتىمدى پوزيتسيا! ءازىلحان نۇرشايىقوۆ اعامىز جازعان: «ايەلدىڭ ايلاسى - جىعىلىپ جاتىپ جەڭىپ شىعۋىندا عوي.. .» - دەپ. ءيا، ءيا! تاعى دا 1- قاعيدانى ەسكە تۇسىرۋگە تۋرا كەلىپ تۇر. ويتكەنى، ءبىزدى قۇرتاتىن سول - تاكاپپارلىق!
«مولدانىڭ ىستەگەنىن - ىستەمە، ايتقانىن - ىستە» دەگەن بار. كوپتىڭ الدىندا ادەمى سويلەۋ كەلەدى قولىمنان، ادەمى ەتىپ ويىمدى دا جەتكىزە الام. تەك.. . ءىس جۇزىنە كەلگەندە، مەن دە «يدەالنىي» قاتىن بوپ وتىرعانىم شامالى. مويىندايمىن. وسى ماقالانى جازۋداعى ماقساتىم - كوپكە اقىل ۇيرەتۋ ەمەس ەدى. وزىمە- ءوزىم ەسەپ بەرگەندەي بوپ وتىرمىن: بايعا تيمەس بۇرىن نە دەپ ايتتىم، ايتقاندارىمدى جۇزەگە اسىرا الدىم با؟ .. بۇل ماقالانى پرينتەردەن قاعازعا باسىپ شىعارىپ، اياز ءبيدىڭ ەسكى شاپانىنداي ءتور جاققا ءىلىپ قويسام با دەيمىن: ىشىمدەگى اناۋ الباستى ازعىرا باستاعاندا ءتاۋباما تۇسىرەتىن.. .
«بۇرىن نە ايتتىم.. .» - دەگەننەن شىعادى عوي. بىردە، بايعا تيمەس بۇرىن، قويۋ ەتىپ شاي دەمدەپ، داستارحانعا ورىك- مەيىزىمدى قويىپ /الەۋمەتتىك جەلىگە بايلانعان بالەمىز عوي/ سۋرەتكە ءتۇسىرىپ، استىنا: «وسىنداي ادەمى شايدى وسىراق شالىڭمەن وتىرىپ ىشكەنگە نە جەتسىن!.. » - دەپ تۆيتتەرگە سالىپ جىبەرگەنىم بار. كەيىن، بايعا تيگەن سوڭ /ۇلى ءسوزدىڭ ۇياتتىعى جوق/ جىگىتىم ابايسىزدا تىرس ەتكىزدى عوي. ويپىرماااااي، سۇيىكتى ادامىڭنىڭ وسىرعانى دا سۇيكىمدى بولادى ەكەن عوي!!! «اي، وسىراق شالىم- اي مەنىڭ.. .» - دەپ اينالىپ- تولعانىپ جاتسام - جىگىتىم ساسپايدى، كوزى باقىرايىپ قاراپ تۇر ماعان: «ءوزىڭ قۇدايدان سۇرادىڭ عوي وسىراق شال - سۇرادىڭ! نە سۇرادىڭ - سونى الدىڭ!!!» - دەپ. ەكەۋمىز، اييي.. ., ءبىر جاقسىلاپ كۇلىپ الدىق- ەي!!! راسىندا، نيەتىڭە قاراي تىلەۋىڭدى بەرەدى ەكەن قۇداي! «اتا- ەنەم بولسا ەكەن.. .» - دەۋشى ەم، ول تىلەگىم دە ورىندالدى: وزىمنەن اينىمايتىن ەنەم بار، ەكەۋمىزدىڭ «تالعامىمىز» ءبىپ- بىردەي! اتام - اتامان! ول كىسىنىڭ بۇيرىعىنسىز ۇيدە شىبىن دا ىزىڭدامايدى. بىردە، تەلەفون سوققاندا: «مەنىڭ باتىر بالامنىڭ بەتىنەن ءسۇيىپ قوي!.. » - دەيدى. «وي، اتا- اۋ، بالاڭىزدى سۇيگەننەن باسقا شارۋام جوق مەنىڭ.. .» - دەسەم: «سودان اسقان دارەجەلى ءىس جوق، بالام!.. » - دەگەنى بار. كەيدە اتا- ەنەمنىڭ ايتقاندارىن جازىپ جۇرسەم بە دەپ قويام قويىن كىتاپشاما، باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ كەلىنى سياقتى، ايتپەسە، ەستى ءسوز ەستەن شىعىپ كەتەدى ۋاقىت وتە كەلە.. .
نيەتىڭە قاراي بەرەدى قۇداي! قوي جىلى جالعىزدىقپەن ارپالىسقان قىزدار از بولسىن دەپ تىلەيمىن ، جاۋاپكەرشىلىكتەن قاشقان جىگىتتەر از بولسىن.
قازاق - تاۋەلسىز، قازاقتىڭ ايەلدەرى - ەرلەرىنە تاۋەلدى بوپ، تابيعي بالانستى بۇزباي جۇرە بەرەيىكشى!
وسىراق شالدارىمىز امان بولسىن!!!
مارجان سۇلتانباي
gonzo.kz
