جىل قورىتىندىسى: جول اپاتىنان قازا تاپقانداردىڭ سانى تولاستار ەمەس

استانا. قازاقپارات - قارا جول - اجال جولىنا اينالدى. الەم بويىنشا ءبىز جول-كولىك وقيعالارى بويىنشا ەكىنشى ورىندى يەلەنىپ وتىرمىز.

2014 - جىلدىڭ ون ايى ىشىندە ەل بويىنشا جول- كولىك وقيعاسى تىركەلىپ، وسىنىڭ سالدارىنان 2126 ادام قازا تاۋىپ، 21207 ادام جاراقات العان. بۇل كورسەتكىش كۇن سايىن ءوسىپ، ادام ولىمىنە سەبەپ بولۋدا.

سوعىس جوق، اتىلعان وق، جارىلعان بومبا جوق، بەيبىت ءومىر كەزىندە قارا جولدا ادامداردىڭ ءومىرى قيىلىپ جاتىر. قازاقستاندا جول اپاتتارىنان كوز جۇمعانداردىڭ سانى سوڭعى ون ايدا 2,1 مىڭنان اسىپ كەتكەن. ونىڭ ىشىندە 206 سى - بالالار. 2012 - جىلى جول اپاتتارىنان 2,4  مىڭ ادام قازا بولعانىن ەسكەرسەك، ونىڭ سانى بۇگىنگى ۋاقىتقا دەيىن ازايماعانىن كورەمىز.

دامىعان ەۋروپا ەلدەرى زاڭدى قاتاڭداتۋدىڭ ارقاسىندا 2001-2012 - جىلدار ارالىعىندا ادام ولىمىنە سەبەپ بولاتىن جول اپاتتارىنىڭ سانىن ەكى ەسەگە 27700-دەن 12345-گە دەيىن كەمىتە ءبىلدى.

يسپانيادا 2012 - جىلى ادام ولىمىنە اكەلگەن 800 جول اپاتى عانا تىركەلگەن. وڭ كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزۋگە جول ينفراقۇرىلىمىنا بولىنگەن قىرۋار ينۆەستيتسيالار دا ىقپال ەتكەن.

سالىستىرۋ ءۇشىن ايتا كەتەيىك، 2002-2012 - جىلدار ارالىعىندا قازاقستان جولدارىندا جول اپاتىنان 32000 ادام كوز جۇمعان.

وسى ورايدا، قازاقستاندا سوڭعى جىلدارى جولداعى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قىرۋار شارالار قولعا الىنۋدا.

قازىرگى تاڭدا رەسپۋبليكا بويىنشا جول- پاترۋلدىك پوليتسياسى GPS جۇيەلەرى، راديوقابىلداعىش، بورتتىق كومپيۋتەر، بەينەتىركەگىش، الكوتەستەر جانە جىلدامدىقتى ولشەيتىن اسپاپپەن جابدىقتالعان ارنايى 3000 نان استام پاترۋلدىك اۆتوكولىكتەرمەن جاراقتالعان. ال جول- پاترۋلدىك پوليتسياسى قىزمەتكەرلەرى 300 دەي اۆتوموبيلدىك جانە 1.5 مىڭداي موبيلدىك بەينەتىركەگىشتەرمەن قامتىلعان.

سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدە ەرەجە بۇزاتىنداردى ارنايى كامەرالارمەن انىقتاۋ تاجىريبەسى ەنگىزىلۋدە. بۇگىندە ەل بويىنشا 884 اۆتوماتتى كامەرالار ورناتىلعان: استانادا - 67، الماتىدا - 411، تالدىقورعاندا - 150، تارازدا - 95، ورالدا - 30، قاراعاندىدا - 26، شىمكەنتتە - 25، پاۆلوداردا - 18، وسكەمەندە - 12، قوستانايدا - 10، اتىراۋ، سەمەي،  قىزىلوردادا - 7-ەۋدەن، پەتروپاۆلدا - 6، اقتاۋ، اقتوبەدە - 5-ەۋدەن جانە تەمىرتاۋدا - 3.

ولاردىڭ كومەگىمەن 2014 - جىلدىڭ 11 ايىندا جالپى سوماسى 10 ميلليارد 058 ميلليون تەڭگەگە 745 مىڭ قۇقىق بۇزۋشىلىق تىركەلگەن. رەسپۋبليكا جولدارىندا جول قوزعالىسى ەرەجەلەرىن بۇزۋشىلىقتاردى تىركەۋ اۆتوماتتى جۇيەلەرىن ساتىپ الۋ جانە ورناتۋعا 2014 - جىلى جىلى 1 ميلليارد 020 ميلليون 816,5 مىڭ تەڭگە بولىنگەن.

 ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك، جول اپاتىنىڭ 80-90 پايىزىنا كولىك جۇرگىزۋشىلەرى كىنالى. اعىمداعى جىلدىڭ 11 ايىندا جول ءجۇرىسى ەرەجەلەرىن بۇزعاندار ەل قازىناسىنا جالپى سوماسى 20,3 ملرد. تەڭگەدەن استام ايىپپۇل سالعان. قارالىپ وتىرعان كەزەڭ بويىنشا 34 108 جۇرگىزۋشى ماس كۇيدە كولىك قۇرالىن باسقارعانى ءۇشىن ۇستالدى. ولاردىڭ ىشىندە 7 109 ى اكىمشىلىك قاماۋعا الىندى، 26 665 ى كولىك قۇرالىن باسقارۋ قۇقىعىنان ايىرىلدى.

ولاردىڭ سالدارىنان قايعىلى وقيعالاردىڭ سانى دا ارتىپ وتىر. ماس بولىپ، كولىككە وتىراتىنداردىڭ كۇيى قازىر قوعامدا قىزۋ تالقىلانىپ، ايتىلىپ-اق ءجۇر. اراق ءىشىپ، ەسىرتكى قولدانىپ، كولىك ايداۋدى ءسان كورەتىندەر بار. بۇل قوعامدى دا، مەملەكەتتى تە تولعاندىرىپ وتىرعان ۇلكەن قاتەر.

مەملەكەت باسشىسى ن. نازاربايەۆتىڭ ءوزى بىلتىر ۇكىمەت وتىرىسىندا «ماس كۇيىندە رولگە وتىرعان جۇرگىزۋشى - قىلمىسكەر. ونى ءبىزدىڭ زاڭىمىز بويىنشا ەڭ قاتاڭ جازاعا تارتۋ قاجەت. نەمەسە ول زاڭداردى كۇشەيتۋ كەرەك. قانشاما ادام قايتىس بولىپ جاتىر، بۇل سۇمدىق قوي. ءبىز ءبىر جاعىنان حالىقتى ەمدەپ، ولاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىن ارتتىرىپ جاتساق، ەكىنشى جاعىنان رەسپۋبليكا جولدارىندا ءولتىرىپ الىپ جاتىرمىز. بۇعان نازار اۋدارۋ قاجەت»، - دەگەن بولاتىن.

كوپ ۇزاماي زاڭ دا قاتاڭداتىلدى. 2014 - جىلعى 17 - ساۋىردە مەملەكەت باسشىسى «جول ءجۇرىسى تۋرالى» جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە جول ءجۇرىسى ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭدارعا قول قويدى. 2014 -جىلعى 30 - ساۋىردە كۇشىنە ەنگىزىلگەن جول ءجۇرىسى ەرەجەلەرىن بۇزۋشىلىقتار ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى قاتاڭداتۋ بولىگىندە اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتار تۋرالى كودەكسكە تۇزەتۋلەردى قوسپاعاندا، كورسەتىلگەن زاڭدار 2014 - جىلعى 20 - قازاندا قولدانىسقا ەنگىزىلدى.

وسىلايشا، اۋىر زارداپتارعا اكەلەتىن ەڭ نەگىزگى جول بۇزۋشىلىق تۇرلەرى ءۇشىن سانكتسيالار كۇشەيتىلدى.

ماسەلەن، جۇرگىزۋشىنىڭ كولىكتى باسقارۋ كەزىندە تەلەفوندى نە بولماسا راديوستانتسيانى پايدالانعانى ءۇشىن - ايىپپۇل 7 دەن 10 ا ە ك- گە دەيىن ارتتىرىلدى. قوزعالىس جىلدامدىعىن اسىرعانى ءۇشىن: 10-نان 20 كم/ساع. دەيىن - ايىپپۇل 5 تەن 10 ا ە ك- گە دەيىن، 20  دان 40 ك م/ساع. دەيىن - ايىپپۇل 10 نان 15 ا ە ك- كە، 40 ك م/ساع. استام - ايىپپۇل 15-تەن 30 ا ە ك- گە دەيىن جوعارىلاتىلدى.

جىلدامدىقتى اسىرۋدى قايتالاعانى ءۇشىن (اكىمشىلىك جازالاۋ سالىنعاننان كەيىن ءبىر جىل ىشىندە) - ايىپپۇل 20 دان 40 ا ە ك- گە دەيىن جەتتى. ال تىيىم سالىنعان جەرلەردە كەرى بۇرىلعانى نەمەسە ارتقا جۇرگەنى ءۇشىن - 10 ا ە ك ايىپپۇل سالىنادى. جاياۋ جۇرگىنشىلەر جولىمەن، جولدىڭ شەتىمەن نەمەسە تروتۋارلارمەن جۇرگەنى ءۇشىن - ايىپپۇل 7 دەن 15 ا ە ك- گە دەيىن ارتتىرىلدى.

ەگەر تىيىم سالىنعان جاعدايلاردا قارسى قوزعالىسقا ارنالعان جولدىڭ ءجۇرۋ بولىگى جاعىنا شىققان بولساڭىز، بۇرىنعىداي 15 اەك ايىپپۇل ەمەس، باسقارۋ قۇقىعىنان 1 -جىلعا ايىرىلاسىز. ەرەجەگە قاراماي، جول جيەگىنە كولىكتى رەتسىز قويىپ كەتسەڭىز 10 ا ە ك- گە دەيىن ايىپپۇل تولەۋگە ءماجبۇر بولاسىز.

بۇرىن ونىڭ كولەمى تەك 5 ا ە ك بولاتىن. ال كولىكتى تروتۋارعا، سونداي- اق گۇلزارلارعا، بالالاردىڭ نەمەسە سپورتتىق الاڭدا توقتاتۋ ەرەجەسىن بۇزعانى ءۇشىن - ايىپپۇل 6-دان 15 ا ە ك- گە دەيىن ارتتىرىلدى.

ماس كۇيدە كولىك قۇرالىن باسقارعانى ءۇشىن (467-باپ): ءبىرىنشى رەت - 3  جىلعا كولىك قۇرالىن باسقارۋ قۇقىعىنان ايىرۋ (2  جىلعا ايىرۋ بولعان)؛ سول ارەكەتتەردى قايتالاپ جاساعانى ءۇشىن، - كولىك قۇرالىن باسقارۋ قۇقىعىنان 6  جىلعا ايىرۋ جانە 15 تاۋلىككە اكىمشىلىك قاماۋعا الۋ (5  جىل جانە اكىمشىلىك قاماۋعا الۋ 10 تاۋلىك بولعان)؛ سول ارەكەتتەردى ءۇشىنشى رەت قايتالاپ جاساعانى ءۇشىن، - كولىك قۇرالىن باسقارۋ قۇقىعىنان 10 جىلعا ايىرۋ جانە 30 تاۋلىككە اكىمشىلىك قاماۋعا الۋ (10 جىل جانە اكىمشىلىك قاماۋعا الۋ 15 تاۋلىك بولعان) كوزدەلگەن.

كولىك قۇرالىن باسقارۋ قۇقىعىنان ايىرىلعان نەمەسە باسقارۋ قۇقىقتارى جوق ادامداردىڭ ماس كۇيدە كولىك قۇرالدارىن باسقارعانى ءۇشىن اكىمشىلىك قاماۋعا الۋ مەرزىمدەرى - 10 نان 20 تاۋلىككە دەيىن ارتتىرىلدى. وسى ارەكەتتەردى قايتالاپ جاساعانى ءۇشىن 15-تەن 30 تاۋلىككە دەيىن ارتتىرىلدى.

تاعى ءبىر جاڭالىق، ءىىو قىزمەتكەرى توقتاتقان جاعدايدا ونىڭ رۇقساتىنسىز كولىكتەن شىعۋ، سونداي- اق پوليتسەيدىڭ كولىكتەن شىعۋ تۋرالى تالابىن ورىنداماۋ - 5 ا ە ك مولشەرىندە جۇرگىزۋشىگە جانە جولاۋشىلارعا ايىپپۇل تۇرىندە جاۋاپكەرشىلىك ەنگىزىلدى. كورسەتىلگەن قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردى قايتالاپ جاساعانى ءۇشىن - ايىپپۇل بۇل كەزدە 10 ا ە ك- نى قۇرايدى.

كولىك اپاتتارىنىڭ ارتۋىنا ساپاسى سىن كوتەرمەيتىن، شۇڭقىرى كولىكتى «شارشاتاتىن»، قىستاعى قارى مەن جازداعى شاڭى ادامدى ابىگەرگە سالاتىن ويلى-قىرلى جولدار اسەر ەتەتىندىگى دە راس. جول ساپاسى بويىنشا الەمدە 117-ورىندا تۇر ەكەنبىز. دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋم ەلدەردەگى جول ساپاسىن جالپى 7 ۇپايلىق كورسەتكىش بويىنشا باعالاعان. ەسەپتەي كەلە، الەمدىك فورۋم قازاقستانعا بار- جوعى 2,7 ۇپاي قويعان. جولدارىنىڭ ساپاسى 6,5 ۇپايعا باعالانعان فرانتسيا بۇل رەيتينگتىڭ ەڭ باسىنان تابىلىپ وتىر.

وسى تۇستا ايتا كەتەرلك جايت، ەلباسىنىڭ تاپسىرىسىمەن 2015-2019 - جىلدارعا ارنالعان ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ باعدارلاماسى جاساقتالۋدا. ول 2014 -جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن قابىلدانادى. جولداۋعا سايكەس 5 452 كم جول سالىنادى. اتاپ ايتار بولساق، استانا- الماتى - 1300 ك م ، استانا- وسكەمەن - 950 ك م، استانا- اقتوبە- اتىراۋ- استاراحان - 1600 ك م، الماتى- وسكەمەن - 712 ك م مەن  قىزىلوردا- جازقازعان- قاراعاندى- پاۆلودار - 2790 ك م. ودان باسقا «باتىس ەۋروپا - باتىس قىتاي» ءدالىزى بار. وسىنىڭ بارلىعىنا ورتاشا ەسەپپەن جىلىنا جول قۇرىلىسىن قارجىلاندىرۋ ءۇشىن 2 ملرد. دوللاردان استام قارجى بولىنەدى.

بۇنىڭ بارلىعى ادامداردىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا، ەكونوميكانى قولداۋعا عانا ەمەس، جولدارداعى اپاتتاردىڭ سانىن كەمىتۋگە باعىتتالعان ينۆەستيتسيا. شىنىندا دا، بەيبىت كۇندە حالقىمىزدىڭ سانىن ازايتىپ وتىرعان ء«تىلسىز جاۋمەن» كۇرەسپەسەك، جالپى ەل قاۋىپسىزدىگىنە، مەملەكەت قاۋىپسىزدىگىنە نۇقسان كەلەدى.

 اۆتور: جاسۇلان جولدىبايەۆ