ادام نەگە ءتۇس كورەدى؟
ءتۇستىڭ تابيعاتىنا ءبىرجاقتى قاراۋعا بولمايدى. ءتۇس ساپاسى جاعىنان عانا ەمەس، ماڭىزدىلىعى مەن اتقارار ءرولى جاعىنان دا ءارقيلى بولىپ كەلەدى.
ادەتتەگى ءتۇس
ۇيىقتاپ جاتىپ ءتۇس كورۋ نەمەسە تىنىش ۇيىقتاۋدىڭ اراسىندا ەشقانداي ايىرماشىلىق جوق، ەكى جاعدايدا دا ادام اعزاسى تىنىستاپ دەم الادى. كورگەن تۇستەردىڭ كوپشىلىگى ويلاۋ جانە ارەكەت ەتۋ توڭىرەگىندەگى قاجەتتى اقپاراتتاردى بەرە المايدى. مۇنداي تۇستەر ۇيقىدان ويانعان ساتتە بىردەن ۇمىتىلادى.
مۇنى ادام سەزىمىنىڭ مي جاسۋشالارىنداعى كەرەكسىز اقپاراتتاردان قۋات الۋىنان تۋىنداعان ارەكەتتەردىڭ كورىنىسى دەپ تۇسىنگەن ءجون. ءار ءتۇرلى قۋات العان سەزىم نۇكتەلەرى مي قابىرشاعىنا رەتسىز اسەر ەتۋ بارىسىندا قارسىلىققا تاپ بولادى. ادام ميى ءتۇرلى سەزىم قۋاتتارىنان تازارتىلىپ وتىرماسا، ساناعا تۇسكەن شەكتەن تىس اۋىر سالماقتىڭ اسەرىنەن، اقىل-ەسىنەن اداسىپ كەتۋى مۇمكىن.
ادامنىڭ ۇيقىسى قانباسا ۇنجىرعاسى ءتۇسىپ اۋىرا باستايدى. ويتكەنى كۇنى بويى كوزبەن كورۋ، ەستىپ ءبىلۋ، تانۋ ارقىلى مي قاتپارلارىنا جيناقتالعان باسى ارتىق اقپاراتتار ميدىڭ تىنىستاپ دەم الۋىنا مۇمكىندىك بەرمەيدى.
ميدا جيناقتالعان باسى ارتىق اقپاراتتاردان ارىلۋدىڭ باستى جولى دۇرىس تىنىعىپ دەمالۋ. تۇسىنىكسىز، شىم- شىتىرىق تۇستەر كورۋ ادام اعزاسىنىڭ شارشاعانىن بىلدىرەدى. سوندىقتان ادەتتەگى مۇنداي تۇستەرگە سونشالىقتى ءمان بەرمەگەن ءجون.
كورىپكەلدىك تۇستەر
كورىپكەلدىك تۇستەر كەز كەلگەن ساتتە: كوز ىلىنىسىمەن، تەرەڭ ۇيقىعا بەرىلگەندە، ويانار ساتتە، ياعني، تاڭ الدىندا كورىنۋى مۇمكىن. مۇنداي ساتتەردە ادام تۇسىندە كورگەن وقيعالاردى وڭىندە باسىنان وتكەرگەندەي سەزىنەدى. ادەتتەگى تۇستەردەن تابيعاتى دا، ماڭىزدىلىعى دا ەرەكشە. تۇسكە ەنگەن وقيعالار مەن بەينەلەردى مي قابىرشاعىنا اسەر ەتۋشى جاي ءبىر اقپاراتتار ەمەس، عارىش كەڭىستىگىنەن كەلىپ جەتكەن، بولاشاقتا باسىڭنان وتەتىن وقيعالاردىڭ حابارشىسى رەتىندە قابىلداعان ءجون.
مۇنداي تۇستەر مي قاتپارلارىمەن ادام اعزاسىنىڭ ءتۇرلى ورتالىقتارىنا ءبىرقالىپتى، جايلى اسەر ەتەتىندىكتەن ۇمىتىلماي بىردەن ەستە ساقتالىپ قالادى. بۇل سيرەك كەزدەسەتىن قۇبىلىس، ءارى كورگەندەرىنەن دۇرىس قورىتىندى شىعارىپ، ماعىناسىنا ءمان بەرۋگە قابىلەتتى ادامداردىڭ عانا تۇسىنە ەنەدى.
تەڭىزشىلەر تۋرالى شىعارمالار جازۋشى وتستاۆكاداعى تەڭىزشى مورگان روبەرسون 1897 - جىلدىڭ جايلى كەشتەرىنىڭ بىرىندە ادەتتەگىدەن تىس ەرەكشە ءتۇس كورەدى. سۋىعىستىرىمى 75 مىڭ توننالىق الىپ مۇحيت لاينەرى ءوزىنىڭ قۋاتتى ءۇش قالاقشاسىمەن اتلانت مۇحيتىنىڭ مۇزدى سۋىن 25 توراپتىق جىلدامدىقپەن قاق جارىپ كەلە جاتتى. روبەرتسون كەمە ەرنەۋىنىڭ جوعارعى جاعىنداعى «تيتان» دەگەن كەمە اتاۋىن انىق كورىپ قالادى.
كەيىن روبەرسون ءوزىنىڭ كورگەن ءتۇسىنىڭ جەمىسى بويىنشا «تيتاننىڭ اپاتقا ۇشىراۋى نەمەسە بوس اۋرەشىلىك» اتتى اتىشۋلى رومان جازادى. ارادا ونشاقتى جىل وتكەندە اتالمىش كىتاپ توڭىرەگىندە داۋلى پىكىرلەر تۋىنداپ، اتلانت مۇحيتىندا شىن مانىندەگى عاسىر اپاتى ورىن العان ەدى. روبەرسون ءبىراق نارسەدەن قاتەلەستى. كەمە بورتىندا «تيتانيك» دەگەن جازۋ بار بولاتىن.
ءتۇس-ايان
ۇيقىداعى ادامعا تۇسىندە تىلسىم كۇش يەلەرى، اۋليە-امبيەلەر، ارۋاقتار ايان بەرەدى دەگەن ۇعىم- تۇسىنىك قازاق حالقىندا دا بار. ءتۇس- ايان - وزىندىك ەرەكشەلىگى مول قۇبىلىس. مۇنداي ءتۇس بارىسىندا جان ادامنىڭ نازارىن دەنساۋلىق جاعدايىنا نەمەسە الداعى وقيعالارعا اۋدارىپ، نەدەن ساقتانۋى كەرەكتىگى جايلى ەسكەرتۋ جاسايدى. مۇنىڭ بارلىعى ءتۇس بارىسىندا جۇزەگە اسادى. ويتكەنى، مي دەنەگە باقىلاۋ جۇرگىزۋدى توقتاتىپ، تانىم- تۇسىنىككە تىكەلەي اسەر ەتەدى.
ءتۇس كورۋ ساتىندە ادام جانى دەنەدەن ۇشىپ شىعىپ، كۇردەلى ماسەلەلەردى وسى شاقتاعى جەر بەتىنىڭ تىرشىلىگىنە سايكەستەندىرە شەشۋ ءۇشىن بولاشاققا ساياحات شەگەدى، بولاتىن جامانشىلىقتى ەسكەرتەدى، الداعى كۇندەردە جاقسى ناتيجەلەرگە ارەكەتتەنەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، بولاشاققا تالداۋ جاساپ، باعىت- باعدار سىلتەيدى.
ادام دەنەسى قولايسىز جاعداي ءپىسىپ- جەتىلە باستاعان تۇستا ءوز بويىنداعى الدىن الۋعا بولاتىن كىناراتتار جايلى اقپاراتتار بەرە الادى. اقپارات بەلگىلەرى كەلىپ تۇسكەننەن سوڭ 2-5 ساعاتتان كەيىن مي قاتپارلارىندا تازالىق جۇمىستارى قىزۋ جۇرگىزىلەدى. ال دەنەنىڭ اۋرۋشاڭ ۋچاسكەلەرىنەن ءتۇرلى بەلگىلەردىڭ كەلىپ ءتۇسۋى جالعاسا بەرەدى. سوندىقتان كورگەن تۇستەن دۇرىس قورىتىندى شىعارۋ ءۇشىن تاڭ الدىندا ەنگەن تۇستەرگە ايرىقشا ءمان بەرۋ كەرەك. بۇل تۇستەر الدەبىر اۋرۋدىڭ بەلەڭ العانى نەمەسە قولايسىز وقيعالار جايلى ەسكەرتۋ جاساپ، انىق حابار بەرۋى مۇمكىن.
ءبىر سىرقات جان دارىگەرگە ءجيى شاعىمداناتىن كورىنەدى. تۇسىندە اياعى ۇنەمى تاسقا اينالىپ كەتەدى ەكەن. باستاپقىدا دارىگەر اۋرۋ جاننىڭ سوزىنە ءمان بەرمەيدى. ارادا ءبىراز ۋاقىت وتكەندە الگى باقىتسىز جاننىڭ اياعى شىنىندا دا سەمىپ، سال بولىپ قالسا كەرەك.
وسىناۋ وقيعادان كەيىن دارىگەر ءتۇس بارىسىندا اعزانىڭ بەلەڭ العان اۋرۋلار جايلى اقپاراتتار بەرەتىندىگى جايلى شىنداپ ويلانا باستايدى. ناقتىلى قاي اعزانىڭ اۋىراتىندىعىنا ءدوپ باسىپ دياگنوز قويىلماعانىمەن، كىناراتتىڭ قاي تۇستا بەلەڭ العاندىعى جايلى تۇسپالداپ بەرىلەتىن مۇنداي ەسكەرتۋلەرگە ءاربىر دارىگەردىڭ ەرەكشە ءمان بەرگەنى ءجون.
Alashainasy.kz
