سولتۇستىكتە قازاق ءتىلىن بىلۋگە قۇلشىنىس زور
- جاراسباي اعا، ەلگە كەتۋگە ءوزىڭىز ىقىلاستى بولدىڭىز با؟
- ءماجىلىس تاراعاننان كەيىن ەكى جىل «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە باس رەداكتوردىڭ ورىنباسارى بولدىم. رۋحانيات ماسەلەلەرىمەن اينالىستىم. ەجەلگى ادەتىمنەن ايانعان جوقپىن، باسشىلارمەن، ارىپتەستەرىممەن ءتىل تابىسىپ، وزىمە جۇكتەلگەن مىندەتتى ادال اتقارۋعا تىرىستىم.
كەلىپ ءتۇسىپ جاتقان ماتەريالداردى وقۋمەن عانا شەكتەلگەن جوقپىن، ءوزىم دە ءبىراز دۇنيە جازدىم. جازعاندارىمنىڭ ءبارى جاريالاندى. «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى اجەپتاۋىر قىزمەت قوي.
ءبىراق «مەنى بوساتىڭىزدار، تۋعان جەرىمە بارامىن» دەگەنىمدە، باسشى قولداي قويمادى. ءبىراق ايتقانىمنان قايتپادىم، ءوتىنىشىمدى جازدىم دا، «قىزىلجار قايداسىڭ» دەپ تارتىپ كەتتىم.
- پارلامەنت قابىرعاسىندا قىزىلجاردىڭ تاريحي اتاۋى ءۇشىن مىلتىقسىز مايدانعا شىققان ءسىزدى پەتروپاۆل بيلىگى قالاي قارسى الدى؟
- مەنىڭ بۇكىل سانالى عۇمىرىم قىزىلجاردا ءوتتى. وسىندا ورتا مەكتەپتى، جوعارى وقۋ ورنىن ءبىتىردىم، قىزمەت ىستەدىم. قولىمنان كەلگەنشە ءوزىم تاڭداعان سالانىڭ وركەندەۋىنە ءبىر ادامداي ۇلەس قوستىم دەپ ويلايمىن. قوعامدىق جۇمىستاردان دا بويىمدى اۋلاق سالعان جوقپىن. ءماجىلىس دەپۋتاتى بولعاندا دا تۋعان ءوڭىرىمدى، وزىمە سەنىم بىلدىرگەن سايلاۋشىلاردى ۇمىتقان جوقپىن، ءجيى-ءجيى كەزدەسىپ تۇردىم، ولاردىڭ وتىنىشتەرىن جوعارى جاققا شامام كەلگەنشە جەتكىزۋگە تىرىستىم.
قىزىلجارعا، جالپى، سولتۇستىك قازاقستاندىقتارعا جاماندىعىم جوق. كەز كەلگەن ادامنىڭ كوزىنە تۋرا قاراي الامىن. ەگەر ءوزىمنىڭ قىلداي دا بولسا، كىنامدى سەزىنسەم، بۇل جاققا كەلمەس ەدىم عوي.
بيلىكتەگىلەر رۋحانياتتىڭ جايىن ويلاسا، مەنىڭ وڭىرگە قايتا ورالعانىما قۋانۋعا ءتيىس. سوڭعى ون جىلدىڭ ار جاق- بەر جاعىندا تالاي تۇلعالارمەن كەزدەستىم، ارالاستىم، سىرلاستىم، ۇلكەن مەكتەپتەن ءوتتىم. كورگەندەرىم، كوڭىلگە تۇيگەندەرىم كوپ. سولاردى ءوز ءوڭىرىمنىڭ يگىلىگىنە جۇمساسام، ودان كىم زيان شەگەدى؟!
ارينە، قاباعىنىڭ استىمەن قارايتىندار دا بار شىعار. جاقىندا وبلىس جۇرتشىلىعى ەكى ۇلكەن وقيعانى اتاپ ءوتتى. تۇڭعىش پرەزيدەنت كۇنىنە ارنالعان سالتاناتقا مەنى - سول مەرەكە تۋرالى زاڭدى قابىلداۋعا قاتىسقان ادامدى شاقىرعان جوق. سول سياقتى، ءماسليحاتتاردىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان سالتاناتتى ۇيىمداستىرۋشىلار مەنى كەزىندە قالالىق، ودان كەيىن بالامالى نەگىزدە (ءتورت كانديداتتىڭ اراسىنان) «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ اتىنان ءبىرىنشى شاقىرىلعان وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلانعان ادامدى، كەشەگى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتىن ۇمىتىپ كەتتى. تىزگىن ۇستاپ، ءىستىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن كەيبىرەۋلەردىڭ دەڭگەيىنىڭ قانداي ەكەنىن وسىدان-اق اڭعارا بەرىڭىز.
- قازىر نەمەن اينالىسىپ ءجۇرسىز؟
- قازىر «سولتۇستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ باس رەداكتورىمىن. باستىقپىن دەپ شىرەنىپ وتىرعان جوقپىن. ءوز تاجىريبەمدى كەيىنگى جاستارعا ۇيرەتسەم دەگەن تىلەكتىڭ جەتەگىندە ءجۇرىپ جاتقان جايىم بار. وسىدان ءبىراز بۇرىن قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ باسشىلىعى وسىنداعى فيليالدىڭ جۇمىسىنا جەتەكشىلىك ەتۋدى تاپسىردى.
بۇل رەتتە دە كەزەگىن كۇتىپ تۇرعان ىستەر از ەمەس. حالقىمىزعا ماعجان جۇمابايەۆ، ءسابيت مۇقانوۆ، عابيت مۇسىرەپوۆ، سافۋان شايمەردەنوۆ سىندى ءسوز زەرگەرلەرىن سىيلاعان ساباقتاستىق ءتىنى دەيمىز. جاس دارىنداردى قاناتتاندىرساق دەيمىز. وسى ماقساتپەن ءداستۇرلى رەسپۋبليكالىق «جاس اقىندار فورۋمىن» 2015 - جىلدىڭ باسىندا قىزىلجاردا وتكىزۋ تۋرالى ۇسىنىس جاساپ وتىرمىز.
- ەلدەگى اعايىن قىزىلجار اتاۋىنا قالاي قارايدى؟
- بويىندا نامىسى، تاريحتان حابارى بار قازاقتار بۇل اتاۋدان قاشپايدى دەپ ويلايمىن. بۇل ورايدا، اسىرەسە، جاستارىمىزدىڭ بەلسەندىلىك تانىتىپ وتىرعانى قۋانتادى. تۇبىندە بۇل ماسەلەنىڭ وڭ شەشىمىن تاباتىنىنا سەنەمىن.
- وڭتۇستىك ءوڭىردىڭ ازاماتتارىن سولتۇستىك، شىعىس وڭىرلەرىنە كوشىرۋ تۋرالى باستاما كوتەرىلدى. شىعىس بۇل باستامانى باستاپ جىبەردى. سولتۇستىك شە؟
- بۇل - جاقسى باستاما. سونىمەن بىرگە وتە جاۋاپتى جۇمىس. الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماڭىزىن بىلاي قويعاندا، ەلىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىنە تىكەلەي قاتىسى بار. سولتۇستىكتە جەر، جۇمىس تا بار. دەگەنمەن ونى جۇزەگە اسىرۋ وڭايعا سوقپايدى. بىرىنشىدەن، ناقتى باعدارلاما كەرەك. ءتيىستى قارجى بولىنگەنى ءجون.
سوسىن كوشتىڭ باسىن سولتۇستىككە بۇرامىن دەۋشىلەر تابىلىپ جاتسا، ولاردى قايدا، قالاي ورنالاستىرۋ جاعىن جان-جاقتى ويلاستىرۋ كەرەك. قازىر ءبىزدىڭ وڭىردەگى قازاق اۋىلدارى ءجون-جوسىقسىز ىشكى كوشى-قوننىڭ سالدارىنان قاڭىراپ بوس قالۋعا جاقىن. ءبارى قالاعا ۇيمەلەپ جاتىر. وڭتۇستىكتەن كەلەتىن باۋىرلارىمىز سولاردىڭ كەبىن كيسە، جاعداي ءتىپتى كۇردەلىلەنىپ كەتۋى مۇمكىن.
ولاردى ءبولىپ-جارماي، ءبىر ەلدى مەكەنگە ورنالاستىرسا دۇرىس بولار ەدى. ەگەر انا اۋىلعا، مىنا اۋىلعا ەكىدەن ءبولىپ جىبەرسە، جەرسىنە الماي، ايدالادا قاڭعىرىپ قالۋى مۇمكىن. سوسىن كىمدەر كەلەدى؟ بۇل باستامانىڭ ءوز ماقساتىنا جەتۋى وسىعان دا بايلانىستى. الدا-جالدا بۇل جاققا وڭتۇستىكتىڭ قولايلى جاعدايىندا كۇنكورىسىن تۇزەي الماي جۇرگەن كەزدەيسوق ادامدار كەلىپ قالسا، ونىمەن دە ءىس بىتپەيدى. ولار العاشقى سۋىقتان كەيىن-اق قاراسىن كورسەتپەي كەتۋى بەك مۇمكىن.
ايتپاقشى، بيىل وڭتۇستىكتەن 200 بالا مەملەكەتتىك گرانتپەن وسىنداعى جوعارى وقۋ ورىندارىنا قابىلداندى. جاقىندا سولاردىڭ ءبىر توبىمەن كەزدەسىپ، اڭگىمەلەستىم. «قالاي، ءۇيدى ساعىنىپ جۇرگەن جوقسىڭدار ما؟» دەپ سۇرادىم. بالا بولعان سوڭ ساعىنادى عوي. ءبىراق ءبارى بىردەي: «ۇيرەنىپ كەلەمىز، جاعدايىمىز جامان ەمەس» دەپ جاۋاپ بەردى. كوشتىڭ قارلىعاشتارى وسىلار ما دەيمىن.
- وسىدان ەكى-ءۇش جىل بۇرىن سىرتتان كەلگەن اعايىنداردىڭ كوشىنىڭ باسىن سولتۇستىككە بۇرعان ەدى. قازىر قانداستاردىڭ جاعدايى قانداي؟
- قىزىلجار ءوڭىرى كوشتىڭ باسىن اتامەكەنگە بۇرعان اعايىنداردى سوناۋ وتكەن عاسىردىڭ 90 -جىلدارىندا قابىلداي باستاعان. وتپەلى كەزەڭنىڭ قيىندىقتارى ولارعا دا ۇلكەن سالماق بولىپ، كوپشىلىگى تۇراقتاي المادى. قازىر جاعداي وزگەردى عوي. جۇمىس ىستەيمىن دەگەن ادامدارعا مۇمكىندىك مولايدى. نەشە ءتۇرلى مەملەكەتتىك باعدارلامالار بار. سول سياقتى، جەڭىلدىكپەن نەسيە الۋعا دا بولادى. بۇل ارادا ءبارى ادامنىڭ وزىنە بايلانىستى. «وسى جەردە تۇرامىن، ەلىمە، حالقىما قىزمەت ەتەمىن» دەگەن شىن نيەتپەن كەلگەن اعايىن ماقساتىنا جەتەدى.
- قىزىلجاردىڭ ءتىلى قازاقشالانايىن دەدى مە؟
- شىنى سول، ءبىزدىڭ وڭىردە تۋعان ءتىلىمىز قازاق ءتىلىن مەڭگەرۋگە قۇلشىنىس وتە زور. قازىر قازاق مەكتەپتەرى جەتپەي جاتىر. قازاقتاردى بىلاي قويعاندا، قازاق مەكتەپتەرىنە باسقا ۇلتتاردىڭ بالالارى دا بارىپ ءجۇر. مۇنىڭ ءبارى، ارينە، تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسى.
- ب ا ق بەتتەرىندە سولتۇستىك وبلىستاردا، «رەسەيمەن شەكارالاس اۋدانداردا ەلدى مەكەندەر قاڭىراپ بوس قالىپ جاتىر» دەگەن اقپارات ءجيى جاريالانىپ ءجۇر. مۇنىڭ اق-قاراسى قانداي؟
- قايدا بولماسىن، اۋىلدىڭ جۇدەپ كەتكەنى راس. مۇمكىندىگى بارلار قالالىق جەرلەرگە كوشىپ جاتىر. ءبىراز اۋىلداردىڭ مەكتەپتەرى جابىلىپ قالدى نەمەسە ورتا مەكتەپتەر نەگىزگى، نەگىزگى مەكتەپتەر باستاۋىشقا اينالدى. ونداي مەكتەپتەردە بىلىكتى مۇعالىمدەر قالا ما، ولار دا كەتىپ جاتىر.
ءومىردىڭ وسىنداي اعىسىنا قاسقايا قارسى تۇرىپ، ىرگەسىن سوكپەي وتىرعان اۋىلدار دا بار. جاقىندا مەن شال اقىن اۋدانىنداعى كەڭەس دەگەن اۋىلدا بولدىم. مۇندا دا قيىندىقتار باستان اسىپ جاتىر ەكەن. ءبىراق بىردە-ءبىر ءۇي كوشپەگەن. قايتا جاستار وسىندا تۇراقتاپ جاتقان كورىنەدى. بولاشاققا سەنىمدەرى كۇشتى. «سىرتتان سىزدەرگە جاسالىپ جاتقان كومەك جوق، اۋىلدى قالاي ساقتاپ قالدىڭىزدار؟» دەسەم، ۇلكەنى دە، كىشىسى دە: «ەلدىڭ بىرلىگى مىقتى» دەيدى. وسىندايدا قالاي سۇيسىنبەيسىڭ.
- اڭگىمەڭىزگە راقمەت!
«ايقىن»
