كەنداي احمەتوۆ: جەلتوقسان - جۇرەگىمنىڭ جاراسىن تىرنايدى

استانا. قازاقپارات - جەلتوقسان كوتەرىلىسى تۋرالى ەشتەڭە ايتقىم كەلمەيدى. ويتكەنى، جەلتوقسان جايلى ءسوز قوزعالسا بولدى، جۇرەگىمدى ءبىر اۋىر ازاپ، اشى مۇڭ شانشي باستايدى.

 الايدا، تالاي جىلدار جۇرەگىمە شەمەن بولىپ قاتىپ، كەۋدەمنىڭ تۇكپىرىنە جەرلەپ تاستاعان وسى ءبىر قاسىرەتتى وقيعانى اقىرى ايتۋعا تۋرا كەلەتىنىن سەزۋشى ەدىم. بۇل سول قاندى قاساپ قىرعىندا كوكتەي ورىلعان قازاقتىڭ قىرشىن ۇل- قىزدارىنىڭ ارۋاعى الدىنداعى ءبىر پارىزىم بولسا، جالاڭاش قول جاستاردى ەش اياۋسىز ەزىپ- جانشىعان، قويشا قىرعان زۇلىم كۇشتىڭ، جاۋىز بيلىكتىڭ تاريح سوتى الدىنداعى ءادىل جازاسىن الۋىنا ءسال دە بولسا سەپتىگى تيەر دەپ ويلايمىن.

1 - جەلتوقسان مەن ول كەزدە سارىشاعان ستانتسياسىنداعى بەلگى بەرۋ ديستانتسياسىنىڭ اعا ينجەنەرى بولىپ جۇمىس ىستەيتىنمىن. 1986 - جىلى الماتى تەمىر جول كولىگى ينجەنەرلەرى ينستيتۋتىنا سىرتتاي وقۋعا ءتۇستىم. سودان، قىسقى سەسسيانى تاپسىراتىن ۋاقىت كەلىپ، الماتىعا جول تارتتىم. رەسپۋبليكا باسشىسىنىڭ اۋىسىپ، ورنىنا باسقا ادام كەلگەنىن راديودان ەستىگەنىمىز بولماسا، اسا ءبىر ءمان بەرىپ كەتكەنىمىز جوق. بار ويىم، ەمتيحاندى ءساتتى تاپسىرىپ، تەزىرەك ۇيگە قايتۋ. جۇمىستان سۇرانعان كۇندەرىم دە شەكتەۋلى. سونىڭ الدىندا عانا، 15- قاراشا كۇنى ايەلىم ءتورتىنشى بالامىزعا الماتىدا بوسانىپ، سابيىمىز بەن شەشەسىن سارىشاعانداعى ۇيگە اپارىپ تاساپ، ءوزىم قالاعا قايتا كەلگەنمىن. بالا جاس، بوسانعانىنا كوپ ۋاقىت بولماعان جۇبايىما ۇيدەگى قالعان ءۇش بالاعا قاراۋ دا قيىن بولماق. وسىلاردى ويلاعان مەن سەسسيانى تەز جابۋ ءۇشىن جانتالاسىپ ءجۇرمىن.

15- جەلتوقسان كۇنى بولاتىن. تاڭەرتەڭگى ءبىر پاننەن سىناق تاپسىرىپ بولىپ، تۇسكە قاراي قازىرگى سەيفۋللين مەن شيەۆچەنكو كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىنداعى ءتۇشپارا جاسايتىن شاعىن اسحاناعا كەلدىم. قاسىمدا بىرگە وقيتىن، جەرلەس ەكى ورىس جىگىتى بار. سول جەردە تاماقتانىپ وتىر ەدىك، ءبىر كەزدە كيىمدەرىنە ساۋدىر- ساۋدىر مۇز قاتقان، كوزدەرىنەن وت ۇشقىنداعان ءۇش- ءتورت جاپ- جاس قازاق جىگىتتەرى كىرىپ كەلدى. بىزبەن قاتار ءبىراز ادام وتىرعان. الگى جىگىتتەر «ەي، اعالار، ءبىزدى انا جاقتا الاڭدا قىرىپ جاتسا، سىزدەر مۇندا نەعىپ شالقىپ وتىرسىزدار» دەدى. ۇندەرىندە ءبىر ءجابىر كورىپ قىستىققان، جاردەم كۇتىپ جاۋتەڭ قاققان جالىنىش بار ەكەن. مىنا ءسوز مەنىڭ بويىمدى ءبىر دۇرلىكتىرىپ وتكەندەي بولدى. تاماعىمدى اسىعىس ءىشتىم دە، الاڭعا تەز بارعىم كەلدى. قاسىمداعى ورىس جىگىتتەر ءبىز جاتقان مۋزىكا كوللەدجىنىڭ جاتاقحاناسىنا كەتىپ قالدى.

سونىمەن الاڭعا دا كەلدىم. ىعى- جىعى جينالعان حالىق. پالكات كوتەرگەن جاستار. تەرەزەلەرىن تەمىر رەشەكالارمەن قورشاعان ءورت ءسوندىرۋ ماشينالارى ويقاستاپ ءجۇر. قولداسا، قاتارلاسا ءتىزىلىپ العا جىلجىعان جاستارعا زىرىلداتا جۇرگەن بويى سۋ شاشىپ وتەدى. جينالعان ادامدار جاپىرىلا قاشادى دا، ول كەتكەن سوڭ قايتا ەنتەلەيدى. الداعى مىنبەردە بىرەۋلەر داۋىس زورايتقىشپەن ايعايلاي سويلەپ، جينالعانداردى تاراۋعا ۇندەپ جاتىر. لاۋازىمدى ادامدار ەكەن، اراسىندا ارتىستەر دە بار كورىنەدى. مەنىڭ موينىمدا شەشەم توقىپ بەرگەن ۇزىن اق شارفى بار بولاتىن. سونى قىمتانا ورانىپ الدىم دا، الدىڭعى قاتارعا قاراي ءوتتىم. باستابىندا ءبىر- ەكى ساعات كوپپەن بىرگە ءجۇردىم. جاستار «بىزگە كولبيننىڭ كەرەگى جوق» ، «قازاقستاندى قازاق باسقارسىن» ، «ءوز ادامىمىزعا بيلىكتى بەرىڭدەر» دەپ ءار جەردەن ۇرانداپ قويادى.

ءبىراق، ونى قۇلاعىنا ىلگەن ەشكىم بولعان جوق. كەرىسىنشە، كەزەك- كەزەك ايقايلاي سويلەگەن ادامدار جاستاردى كىنالاپ، تەز تاراتۋعا كوندىرمەك بولىپ جاتتى. بۇل كۇنى مەن تۇنگە دەيىن الاڭدا بولدىم دا، جاتاقحاناما قايتتىم. قايتقاندا دا قالتارىسپەن جاسىرىنا ءجۇرىپ، جەتتىم. ويتكەنى، كوشەدە جالعىز- جارىم جۇرگەن قازاقتاردى ۇستاپ الىپ، ماشيناعا سالىپ اكەتىپ جاتتى. ال، ورىستارعا ەشكىم تيىسكەن جوق.

ەكىنشى كۇنى سەسسيانىڭ جۇمىستارىمەن اۋرە بولدىم. الايدا كوڭىلىم ءبارىبىر الاڭدا ەدى. «نە بولىپ قالدى ەكەن، جاستاردى تاراتتى ما، ايتقاندارىنا كوندى مە» دەگەن سان سۇراق باسىمنان كەتپەي قويدى. اقىرى، كەشكە قاراي سالىپ ۇرىپ، الاڭعا تاعى جەتتىم. جاستاردىڭ شوعىرى كەشەگىندەن دە كوپ سەكىلدى. الايدا سۋ شاشاتىن ماشينالار ءالى تىنباي ءجۇر ەكەن. ۇلكەن الاڭ جالتىر مۇز، كۇن بولسا ىزعىرىق سۋىق. قالىڭ ادام شوعىرلانعان جەرگە قاراي مەن دە كىرىپ كەتتىم. جاستار قايتار ەمەس، ءبارى تاستاي بەكىنىپ العان سەكىلدى، شەتىنەن ورىمدەي، جاۋقازىنداي قىز- جىگىتتەر. ءۇستى- باستارى سۋعا ماشلىنىپ، كەيبىرەۋىنىڭ ەرىندەرى كوگەرىپ توڭىپ تا كەتكەن. ءبىر كەزدە انادايدان «زيل 131» ماشيناسى بار قارقىنىمەن سۋ شاشىپ كەلە جاتتى. ءبىز تۇرعان تۇسقا جاقىن كەلگەندە ءبارىمىز ارتقا جاپىرلاي شەگىندىك. سول ساتتە قاتارداعى ءبىر جاس قىز تۇرا قاشامىن دەگەندە اياعى تايىپ كەتىپ، ۇزىنىنان قۇلاپ ءتۇستى. ءبىراق، امال نە، اياۋسىز ماشينا استىندا ادام جاتىر ەكەن دەمەدى، ءبارىمىز «شۋ» ەتە قالعانىمىزعا قاراماي، قىزدى الىپ دوڭعالاقتارىمەن جانشىپ وتە شىقتى. سۋعا تولا ۇيدەي ماشينا باسىپ كەتكەن ادامنان نە قالسىن، بەيشارا قىزدىڭ دەنەسى مىلجا- مىلجا بولىپ، ءىشى- قارنى اقتارىلىپ قالا بەردى. جيىرىلعان ىشەكتەرى جالتىر مۇزدىڭ ۇستىندە يەرەلەڭ قاعىپ، شۋاتىلىپ جاتتى...

مىنا سۇمدىقتان جانىم تۇرشىككەنى سونداي، باسىم زەڭىپ، ەسەڭگىرەپ كەتكەندەي بولدىم. بۇل كورىنىس الاڭعا جيىلعانلداردى دا قاتتى اشىندىردى. ەشكىم سوزدەرىن تىڭداپ، اياۋشىلىق تانىتپايتىنىن تۇسىنگەن ولار دا قورعانۋعا كوشىپ، قارسىلىق تانىتا باستادى. ادامداردى مالشا ەزىپ، زاردەي سۋىق سۋمەن سابالاپ جۇرگەن ماشينالارعا تاس لاقتىرا باستادىق. سول جەردە «وكەان» دەگەن دۇكەن بار ەكەن. سونىڭ الدىنداعى جەرگە توسەلگەن كىرپىشتەردى سىندىرىپ الىپ، ماشينانى اتقىلايمىز، ءبىراق ودان كەلىپ- كەتەر ەشتەڭە بولعان جوق. شىداي الماعان كەي جىگىتتەر جان ۇشىرا جابىلىپ، ماشينانىڭ ۇستىنە شىعىپ الادى. الايدا تەرەزەلەنىن تەمىرمەن تورلاپ العان وعان قۇر قول ادام نە ىستەي السىن، توپەشتەپ ۇرعان بولادى، ءبىراق ماشينا ءبىر شايقاعاندا شاشىلىپ- شاشىلىپ قۇلاپ قالا بەرەدى. سول كۇنى قانى قارايعان جاستار ميليتسيانىڭ ءبىر- ەكى ماشيناسىن ورتەپ تە جىبەردى. الاڭداعى جاعداي بارعان سايىن شيەلەنىسىپ بارا جاتقانىن ءتۇسىندىم. قان توگىلدى، ءورت بولدى، ەندى مىنا وقيعانىڭ ءتۇبى ۇلكەن سۇمدىققا باراتىنىن دا سەزىنگەندەي بولدىم. جوعارعى جاقتان جاستارمەن سويلەسىپ، بۇل ماسەلەنى كەلىسىممەن شەشۋگە نيەت بىلدىرگەن ەشكىم بايقالمادى. ولار دا تازا كۇش قولدانۋعا كوشتى. جينالعان جاستار دا وسىنى تۇسىنگەن سەكىلدى، «مەنىڭ ەلىم» ءانىن اشىنا ايتىپ، ءبارى اينالا قورشاعان ميليتسياعا، ىشكى اسكەر جاساقتارىنا لاپ بەرەدى. الايدا راقىمسىز سوققىلاعان دۋبينكالار باسى- كوز دەمەي توپەشتەپ، قايتا قۋىپ تاستايدى. وسىنداي قىم- قۋىتتىڭ ءبىر ساتىندە الاڭنىڭ اينالاسىنداعى بيىك ۇيلەردىڭ توبەسىنەن ءبىزدى كامەرالارعا ءتۇسىرىپ جاتقانىن بايقاپ قالدىم. دەرەۋ شارفىممەن بەت- اۋزىمدى تۇمشالاپ، كورسەتپەي جاۋىپ الدىم. قاسىمداعى بالالارعا دا ەسكەرتتىم. ولار دا ءبىر- بىرىنە ايقايلاي ايتىپ، كامەراعا ءتۇسىپ قالۋدان ساقتانۋدى قاداعالاپ جاتتى.

ەكىنشى كۇن وسىمەن ءوتتى. الاڭداعى جاعداي سۋ شاشۋ، ماشينامەن باستىرمالاتۋ، تاس لاقتىرۋ، دۋبينكامەن سوققىلاۋ وقيعالارىمەن ۋشىعا باستادى. ابدەن توڭىپ، قالجىراعان مەن دە تۇنگى ساعات ءتورت كەزىندە جاتاعىما كەلىپ، از مىزعىپ الدىم. ەرتەڭىندە ينستيتۋت باسشىلارى كەلىپ، جاتاقحانادان شىقپاۋ تۋرالى قاتاڭ ەسكەرتۋلەر جاسادى. ەگەر كىمدە- كىم الاڭعا باراتىن بولسا وقۋدان شىعارامىز، ديپلوم بەرمەيمىز دەپ قورقىتتى. الايدا مەن وعان قاراعان جوقپىن. الاڭداعى جاستار، ونداعى تاياق جەپ، تۇتقىندالىپ جاتقان ستۋدەنت قىز- جىگىتتەردى تاستاپ كەتكىم كەلمەدى. ءۇشىنشى كۇنى قاشىپ- پىسىپ ءجۇرىپ، الاڭعا تاعى باردىم. بۇل كۇنى ناعىز سوعىس باستالدى. وڭكەي ءبىر يت جەتەلەگەن، وتكىر كۇرەك ۇستاعان ەڭگەزەردەي سولداتتار كەشكە قاراي بىزگە لاپ بەردى. ولار ءۇش قاتارعا ءبولىنىپتى، ءبىرىنشى قاتار كۇرەكپەن ۇرىپ قۇلاتادى، ەكىنشى قاتار تەپكىلەپ، ەزىپ وتەدى. ءۇشىنشى قاتار ولاردى جەمتىك سۇيرەتكەندەي قىلىپ، ماشيناعا اپارىپ تيەپ جاتىر.

قازاقتىڭ نە ءبىر جانىپ تۇرعان قىزدارى سولدات ەتىگىنىڭ استىندا تاپتالىپ، كوك مۇزدا قان- جوسا بولىپ جاتىر. باسى جارىلعان، قولى سىنعان، بەت- اۋزى ايعىز- ايعىز قان بولعان جىگىتتەر جان سالىپ ايقاسىپ جاتىر. ابدەن ىزا- كەك بۋىپ، كوزىنە قان تولعان، نامىسى تاپتالىپ، قورلانعان قازاق جاستارىنىڭ بەتى قايتاتىن ەمەس. قىزىل قولدارىن تۇيە، يىق تىرەستىرە العا ۇمتىلادى. سونداي ءبىر توپتىڭ اراسىندا كۇرەك ۇستاعان سولداتتاردىڭ ءبىرىنشى قاتارىنا مەن دە جەتىپ بارعان ەدىم. ءبىراق، قالىڭ كيىمدى، ساقاداي سايلانعان جەندەتتەرگە نە ىستەي الاسىڭ، ءبىر كەزدە الىس- جۇلىستا كوكجەلكەدەن تيگەن كۇرەك مەنى مۇرتتاي ۇشىردى. ءساتىن سالعاندا ەسىمدى جوعالىتقان جوقپىن. قاپتاپ كەلىپ قالعان بالالار قولىمنان تارتىپ، تەز تۇرعىزىپ اكەتتى. جان- دارمەن ارتقا قاشىپ قۇتىلدىق. سىرتقى كيىمىم دال- دۇلى شىعا جىرتىلىپ، جەلكەدەن اققان قان كويلەگىمدى جۋىپ كەتتى...

الاڭ ايقاي- شۋ، ءتۇتىن، ىڭىرسىعان، شىڭعىرعان ادام داۋىستارى، تاياق جەپ تەپكىلەنگەن قىزدار مەن جىگىتتەردىڭ زارلى ۇندەرى توبە قۇيقاڭدى شىمىرلاتادى. قىرعىن سوعىس، بىرەۋدى بىرەۋ بىلمەيدى. سوڭىندا، جان- جاقتان قاپتاعان سولداتتار كۇش بەرمەي كەتتى. امان قالعانىمىز بىت- شىت بولىپ قاشتىق. جەلكەمنەن اۋىر سوققى الىپ، كيىمىم جىرتىلعان مەن تاڭعى ساعات تورتتە جاتاقحاناعا ارەڭ جەتتىم. كۇزەتشى قازاق كىسىلەر ەدى، ولارعا مەنىڭ قايدا بارعانىمدى بىلدىرمەۋدى، سۇراپ جاتسا «وسىندا قونعان» دەپ ايتۋدى تاپسىردىم. قاسىمدا بىرگە جاتقان ءۇش ورىس جىگىتى دە مەنىڭ الاڭعا بارىپ جۇرگەنىمدى ءبىلدى. ءبىراق، ەشتەڭە دەگەن جوق.

 ەرتەڭىندە جاتاقحانادان ءبارىمىزدى جيىپ الىپ، ەشقايدا بۇرىلتپاعان كۇيى پويىزعا ءبىر- اق اكەلدى. مەن جىرتىلعان كيىمىم مەن قان بولعان كويلەگىمدى چەمودانعا سالىپ العانمىن. ءبىر بايقاعانىم، قالاداعى ورىستار بىلەكتەرىنە شۇپەرەكتەن بەلگى تاعىپ، قولدارىنا ارماتۋرا تەمىر ۇستاپ، كوشە تىنىشتىعىن كۇزەتۋگە شىعىپتى. ۇكىمەت ولارعا دا بيلىكتى بەرگەن كورىنەدى. بىزدەر ۆوكزالعا جەتكەنشە سولار باقىلاپ، كۇزەتىپ ءجۇردى. ءتىپتى، ارتىق ارەكەت جاساساڭ جابىلىپ، ۇرۋعا دايىن تۇرعانداي. الاڭداعى جاعداي باسىلعان سەكىلدى، «قايران قازاعىمنىڭ جاستارى- اي، سورلى بولعان باۋىر- قارىنداستارىم- اي» دەپ، ەت باۋىرىم ەزىلىپ، ءىشىم وتتاي قايناعان مەن ەركىسىز ايدالىپ كەتە باردىم.

سونىمەن سارىشاعانعا ورالىپ، ۇيگە دە كەلدىم. ايەلىم كۇلانعا «وسىنداي جاعدايعا جولىقتىق» دەپ، بولعان وقيعانى قىسقا بايانداپ بەردىم. قاندى قىرعىندى تۇڭعىش رەت جاقىن ادامىما ايتىپ، ىشىمدەگى قاسىرەت پەن قايعىنى شاعىنعانىمنان با، جۇرەگىم ەزىلىپ، بورداي ۇگىلىپ كەتكەنىمدى بىلەمىن. (اڭگىمە وسى جەرگە كەلگەندە كەنداي اعانىڭ كومەيىنە وكسىك تىعىلىپ، كوز اياسىن جاس كەرنەپ كەتتى، ءسوزىن جالاستىرا الماي، تومەن قاراپ ۇزاق وتىرىپ قالدى. م. ا) بارىنەن بۇرىن قور بولعان، ەزىلگەن، ءيت تالاۋعا ءتۇسىپ، ومىرلەرى ويران بولعان جاستارعا وبالسىنامىن. ولاردىڭ ماشيناعا مىجىلىپ، تەپكىلەنىپ، قاردا جالاڭاش جاتقاندارى، قۇلاعاندارى، سۇلق قالعان جانسىز بەينەلەرى كوز الدىمنان كەتپەي قويدى. ءبىر كۇن، ءبىر ءتۇن تاماق ىشپەي تەرىس قاراپ جاتىپ قالدىم. بار ايتقانىم - «قازاقتىڭ التىندارى، اياۋلى ۇل- قىزاردى قور بولىپ كەتتى» دەدىم. كۇلان جىرتىلعان، قان بولعان كيىمدەرىمنىڭ ءبارىن ورتەپ جىبەردى.

ارادا ءبىر جۇما ءوتتى. اۋىلدا كۇندە جيىن. الماتىدان، وبلىستان كەلگەن ادامدار جۇرتتى جيىپ الىپ، الماتىداعى كوتەرىلىستى مۇلدە باسقاشا ەتىپ ايتا باستادى. «الماتىدا اناشا شەگىپ، اراق ءىشىپ العان القاش، ناركومان قازاقتار بالا باقشالاردى ورتەپ، بالالاردى ءولتىرىپ، بۇلىك تۋدىردى، پارتياعا، ۇكىمەتكە قارسى شىقتى» دەپ جاتقاندا جىگەرىڭ قۇم بولىپ، جۇرەگىڭ قان جىلايدى. جاڭاعىنى ايتىپ تۇرعان ادامداردى تۋرا بارىپ بەتىنەن، باسى- كوزىنەن ۇرىپ، مىلجالاپ تاستاعىڭ كەلەدى. ءبىراق، امال نە، كوزسىز باتىرلىقپەن نە وزگەرمەك. ىشتەي تىنىپ، اقىرىن كۇتىپ قانا ءجۇردىم. اايدا، نە ايتسا سونى ورىندايتىن، قورقاق، جاعىمپاز، نامىسسىز ادامداردىڭ قازاق جاستارىن قارالاپ، بۇكىل قازاققا كۇيە جاققان سوزدەرى جانىما قاتتى باتتى.

ءبىر كۇنى جۇمىستا وتىر ەدىم، كادر بولىمىنەن حابارلاسىپ، باستىق شاقىرىپ جاتقانىن ايتتى. الدە ءبىر سۇمدىقتى سەزگەندەي جۇرەگىم ەرىكسىز «ءدىر» ەتە قالعانىن جاسىرمايمىن. ءوزىم ءۇشىن قورقىپ جۇرگەن جوقپىن، «شيەتتەي بال- شاعامنىڭ ەرتەڭگى كۇنى نە بولار» دەپ ويلاعاندا، جۇرەگىم كەۋدەمە تىعىلىپ، ويىم ون ساققا جۇگىرەدى. كەلسەم، «مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنەنبىز» دەپ ءۇش ادام وتىر ەكەن. ەكەۋى ورىس، بىرەۋى قازاق. ولار الدىمەن ماعان تۇسىنىكتەمە جازۋدى تاپسىردى. سودان كەيىن مەنىڭ قايدا وقيتىنىمدى، الماتىدا قاشان بولعانىمدى انىقتاعان سوڭ، «الاڭداعى وقيعاعا قاتىستىڭ با؟ » دەپ سۇرادى. «جوق، ونداي جاعداي بولعانىن ەستىدىم، ءبىراق جاتاقحانادان ەشقايدا شىققان ەمەسپىن» دەدىم. سۇراق كەزىندە قازاق جىگىت بىزگە جاقىنداعان جوق، تەمەكىسىن تارتىپ، انانداي تەرەزەنىڭ الدىندا تۇردى دا قويدى. ولاردىڭ وزىمەن بىرگە الىپ جۇرگەن بۋدا- بۋدا سۋرەتتەرى بار ەكەن. سولاردى شەتىنەن اقتارىپ، ماعان ءبىر، سۋرەتكە ءبىر قاراپ وتىردى. كەي فوتولارعا ەرەكشە ءۇڭىلىپ، ءوزارا كۇبىرلەسەدى. سول سۋرەتتەردىڭ ىشىندە مەن شىعا كەلەتىندەي سەزىنىپ، بويىم بىردە ىسىپ، بىردە سۋىپ، جان تەرىم شىقتى. ءبىراق، قالايدا سىر بەرمەۋگە تىرىستىم. شارفىممەن بەت- اۋزىمدى وراپ العانىم سوندا ەس قاتتى. الگى سۋرەتتەردىڭ ىشىندە شارفپەن تۇسكەن تالاي ادامنىڭ بەينەسى جۇرگەن شىعار، الايدا بەت- ءجۇزىڭ انىق كورىنبەگەن سوڭ ولار قايدان تانىسىن.

سۋرەت ارقىلى انىقتاۋدان كۇدەر ۇزگەن ولار ەندى، قاسىمداعى كۋالاردى اينالدىرۋعا كوشتى. مەنىڭ قاۋىپتەنگەنىم وزىممەن بىرگە بارعان ءۇش ورىس ەدى. «سولار ساتىپ كەتپەسە جارار ەدى» دەپ، كوڭىل قۇرعىر تاعى الاڭ بولدى. جاڭاعى ك گ ب- نىڭ ەكى ورىسى ولاردان دا جەكە- جەكە جاۋاپ الدى. ابىروي بولعاندا ولار مەنىڭ الاڭعا شىققانىم تۋرالى ءتىس جارماپتى. «بىرگە بارىپ، بىرگە قايتتىق، قاسىمىزدا بولدى، ەشقايدا شىققان جوق» دەپتى. مەن ديانوۆ يۋرا، انيكين كوليا، پونومارەنكو ۆيكتور سىندى ءۇش ورىس جىگىتىنە العىسىم شەكسىز. ولاردىڭ ىسىنە قاراپ، جولداستى ساتپايتىن ادالدىق اتتى قاسيەتتىڭ ۇلتقا بولىنبەيتىنىن، ناعىز ادامدارعا ءتان بيىك قۇندىلىق ەكەنىن تاني ءتۇستىم. بۇل ۇشەۋىنەن دە ەشتەڭە شىعارا الماعان ولار مەنى قايتا بوپسالاپ، تۇسىنىكتەمەنى بۇرمالاماي جازۋعا، شىندىقتى جاسىرماۋعا ۇگىتتەدى. «جاتاقحانا كۇزەتشىلەرىنەن دە سۇرايمىز، بولعان جايدى جاسىرماي جازىڭىز، ەگەر تييتەي وتىرىك شىعىپ قالار بولسا سىزگە جاقسى ەمەس، الاڭدا بولساڭىز بولدىم دەي سالىڭىز، ودان كەلىپ- كەتەر ەشتەڭە جوق» دەپ ايارلاندى. ءبىراق، قاندى مايداننىڭ ورتاسىنان كەلگەن مەن ولاردىڭ بۇل وقيعاعا قاتىسقان ادامداردى نە ىستەيتىنىن انىق ءتۇسىنىپ جەتكەن ەدىم. سوندىقتان، مۇلدە شىندىقتى ايتپاۋعا، الاڭدا بولعانىم تۋرالى سۇيەمدەي سىر الدىرماۋعا بەكىنگەن ەدىم. ايتقانداي، مەنى كىنالاۋعا ەش نەگىز تابا الماعان ولار «بارا بەرىڭىز، بوسسىز» دەپ مەنى قويا بەردى. سول كەزدە ەسىكتەن شىققان مەنىڭ ەكى تىزەم قالتىراپ، بۇكىل دەنەمدى ءدىرىل باسقان ەدى. بالكىم بۇل ءوزىم كورمەگەنىممەن، وقيعادان كەيىنگى وعان قاتىسقان جاستاردى قاندى تابانىنا سالىپ، شىرىلداتىپ جاتقان قىزىل يمپەريانىڭ اۋىر زۇلىمدىعى سەزدىرگەن قورقىنىش بولسا كەرەك.

مەن جازالاۋدان قۇتىلدىم دەپ قۋانعان جوقپىن. ودان كەيىن ءبىراز ۋاقىت رۋحاني جاقتان قاتتى ازاپتانىپ ءجۇردىم. مەنىڭ ءحالىمدى سول قىرعىنعا قاتىسقان ادام بولماسا، باسقالار ءتۇسىنۋى قيىن. ءبىراق، ونداي كۇيدى، ونداي جايدى ەشكىمنىڭ باسىنا بەرمەسە ەكەن دەپ تىلەيمىن. كوپ كۇندەر كوز الدىمنان دا، ويىمنان دا جازىقسىز جاستاردىڭ قان سوقتا بەينەلەرى كەتپەي قويدى. اسكەري ۇشاقپەن اكەلىنگەن جاۋىز سولداتتار ولاردى مۇلدە اياعان جوق. كەيىن ەستىسەك، ماشيناعا تيەلگەن ءولى، شالا جانسار قازاقتىڭ ۇل- قىزدارىنىڭ ءبارىن الماتىدان جيىرما شاقىرىم جەرگە اپارىپتى دا، قاقاعان قىستا شەشىندىرىپ، تاباندارىن ءتىلىپ- ءتىلىپ تاستاپ كەتىپتى. «ەسىن جيسا دا، پانالايتىن جەرگە جەتە الماي ازاپپەن ءولسىن» دەگەن قارا نيەت قاسكويلەردىڭ قانىپەزەرلىگىنە نە ايتاسىڭ!؟ سول جولى قازاق پەن ورىس ميليتسيالارىنىڭ اراسىندا دا توبەلەس بولىپتى. اناداي سۇمدىقتى كورگەن قازاق جىگىتتەرى شىداماي كەتكەن عوي. مەنىڭ ويىمشا، ءۇشىنشى كۇنگى قىزىل قاساپ قىرعىن، شەكتەن شىققان جاۋىزدىقتى كورگەن قانى قازاق ادام قاراپ تا، شىداپ تا تۇرا الماس ەدى. ەگەر، سونى كورە تۇرا، بىلە تۇرا بۇيرەكتەرى «بۇلك» ەتپەگەن قازاقتى مەن قازاق ەمەس «ساتقىن، نامىسسىز، تەكسىز قۇل، حايۋاننان دا بەتەر ازعىن» دەر ەدىم. ءيا، ونداي ادامدار سول كەزدە بولدى، زامانىنا قاراي قۇبىلاتىن، بيلىكتىڭ ىڭعايىنا قاراي اۋىپ، ءوز قانداستارىن، ءوز ۇلتىن جامانداپ، قارالاپ شىعا كەلەتىن ارسىزدار قازىر دە بار. بۇگىنگى كۇنى «جەلتوقسانعا قاتىستىق» دەپ ءبىراز ادامدار ءۇن كوتەرىپ ءجۇر. دۇرىس، ءبىراق سونى مىندەتسىنەتىن پيعىل تانىتاتىندارى ۇنامايدى. سول وقيعاعا قاتىسىپ، الاڭدا ءۇش كۇن بولعانىما ەش وكىنبەيمىن جانە قازىر وعان ماقتانبايمىن. مەن سول ارقىلى باتىرلىق، ەرلىك جاسادىم دەپ ايتۋدان مۇلدە اۋلاقپىن. تازا جاناشىرلىقپەن، ءوز ءىنى- قارىنداستارىمنىڭ قورلىققا ۇشىراعانىنا توزە الماي، كىرشىكسىز كوڭىل، ادال جۇرەگىممەن باردىم. ماعان تاماق ءىشىپ وتىرعاندا كەلگەن جاس جىگىتتەردىڭ ءسوزى قاتتى اسەر ەتتى. بويىمداعى نامىستى سولار «لاپ» ەتكىزدى. مەن «جەلتوقسانعا قاتىسۋشىمىن» دەپ كەۋدە قاعۋدان، مىندەتسۋدەن اۋلاقپىن. بار قۋاناتىنىم - مەنىڭ سول قىرشىن- كەتكەن ۇل- قىزداردىڭ الدىندا، بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ الدىندا ارىم تازا.

جەلتوقسان كوتەرىلىسى امال قانشا، بىزدەر قۇر قول بولدىق، قىزىل قولمەن الىستىق، ۇرىستىق. ەگەر قارۋ بولعاندا ولىسپەي بەرىسپەيتىن ەدىم. ءولىپ كەتسەم دە، ارمانسىز ايقاساتىن ەدىم. ال، نامىسىڭ ءۇشىن، قان قارىنداسىڭ، باۋىرىڭ ءۇشىن ولسەڭ ۇلتىڭنىڭ قۇرباندىعىسىڭ. كەيىنگى جىگەرىم قۇم بولىپ، ىشتەي تىنعان كەزدەردە وسىنى كوپ ويلاندىم. ءبىراق، كوزى جاۋتەڭدەپ، بالاپانداي اۋزىن اشىپ وتىرعان بالالارىڭدى كورگەندە شاراسىز كۇي كەشكەننەن باسقا ەشتەڭە ىستەي المايسىڭ. ونىڭ ۇستىنە وقيعادان كەيىنگى سۇمدىق باسىپ- جانشۋ، قۋدالاۋ، تۇرمەگە قاماۋ، سوتتاۋ جۇرتتىڭ ۇرەيىن ۇشىرىپ، بۇكىل ەلدى تۇقىرتىپ تاستادى. مەن الماتىدا جۇرگەندە، بولعان وقيعانى ەستىگەن كۇلان العاشقى كۇنى تەلەفون شالىپ، بايتەمىر دەگەن اعامىزدان مەنى سۇراپتى. بولىپ جاتقان وقيعا تۋرالى ايتىپ، مەنەن الاڭدايتىندىعىن بىلدىرگەن عوي. سوندا بايتەمىر اعام «وندا سەنىڭ ەش شارۋاڭ بولماسىن» دەگەن جالعىز اۋىز سوزبەن تەلەفوندى جابا سالعان ەكەن. مۇمكىن، مەنىڭ الاڭعا شىعىپ كەتكەنىمدى ول كىسى دە سەزگەن شىعار، سولاي بولۋى ءتيىس دەپ ويلاعان بولار. الايدا جەلتوقساننىڭ ەكىنشى كۇنى تەلەفون بايلانىسىنىڭ ءبارىن شەكتەپ، ەلدى حابار- وشارسىز قالدىرعان ەكەن. ارتىنان ەستىسەك، شۋ، جامبىل سەكىلدى قالالار مەن ەلدى مەكەندەردىڭ دە قازاقتارى جيىلعان ەكەن. كوتەرىلىس بۇكىل قازاقستانعا جايىلىپ كەتپەۋى ءۇشىن بايلانىستى ءۇزىپ، قازاقتاردى نە بولىپ، نە قويىپ جاتقانىنان حابارسىز قالدىرعان ماسكەۋ بيلىگى، الماتىداعى جاستاردى اياۋسىز قىرىپ- جويۋعا كىرىسىپ كەتسە كەرەك.

قازاق تاريحىندا ەل ءۇشىن جان قيعان بوزداقتار از ەمەس. كەشەگى الاش ارىستارىن تۇنشىقتىرىپ، ۇلتىمىزدى ءاليحان، احمەت، ءمىرجاقىپ، مۇستافا، ماعجان، ساكەن سىندى سوڭعى اسىلدارىنان ايىرعان قىزىل ۇكىمەت، قازاقتى بۇكىلدەي جويىپ جىبەرۋگە ۇمتىلعان ەدى. ءبىراق، قازاقتاي ءارى اڭعال، ءارى باتىر، ءارى ەركىن ۇلتتىڭ ۇرپاقتارى وعان كونگىسى كەلمەدى. تەمىر قۇرساۋدى تەۋىپ سىندىرىپ، تاس الاڭدا تاستاي جانشىعان كەڭەس جۇيەسىنە قايمىقپاي قارسى شىقتى. ءيا، قىرعىن تاپتى، جانىشتالدى. ءبىراق، ولار وسى ىستەرى ارقىلى بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ كوڭىلىنە رۋحتىڭ وشپەس ساۋلەسىن، ەرلىكتىڭ اسقاق ۇلگىسىن قالدىرىپ كەتتى.

 

جازىپ العان مۇرات الماسبەك ۇلى