سىعان ايەلدەرىنىڭ قارعىسى التى دارىگەردى اجال قۇشتىردى
ومىردە نەشە ءتۇرلى جاعدايلار بولادى ەكەن- اۋ. بۇل - ويدان شىعارىلعان وقيعا ەمەس، ومىردە شىن بولعان وقيعا.
قۇربى قىزىم اڭگىمەسىن باستاپ كەتتى:
- وبلىس ورتالىعىندا ب س م پ اۋرۋحاناسى بار. سول اۋرۋحانادا ءبىراز جىل جۇمىس ىستەدىم. وسىدان بەس جىل بۇرىن بۇكىل جۇرتتىڭ ەسىندە قالعان جانتۇرشىگەرلىك وقيعا بولعان ەدى.
ءبىر كۇنى اۋرۋحاناعا قاتتى اۋىرىپ سىعاننىڭ بارونى ءتۇستى. وكىنىشكە قاراي جاسى كەلىپ قالعان باروندى دارىگەرلەر امان الىپ قالا المادى. بارون قايتىس بولدى. قايتىس بولعانىن ەستىگەن باروننىڭ تۋىستارى اۋرۋحاناعا كەلىپ، دارىگەرلەردى كىنالاي باستادى. ءبىراز ۋاقىتتان سوڭ سىعاننىڭ ءۇش ايەلى شاشتارىن جايىپ جىبەرىپ، قولدارىن اسپانعا سوزىپ ءوز تىلدەرىندە بىردەمەلەر وقىپ، سۋ شاشىپ، اۋرۋحانانى اينالىپ ءجۇرىپ الدى. باسىندا ءمان بەرمەسەك تە ادام ەمەسپىز بە سىرتقا شىعىپ كوردىك. ولاردىڭ بۇل قىلىقتارىنا تاڭ قالعان كۇزەتتە تۇرعان جىگىتتەر ولاردى قۋا باستادى. وسىلايشا ول وقيعا ۇمىت بولدى.
ارادا ءبىر اي وتپەي قايعىلى وقيعالار ورىن الا باستادى. بارون تۇسكەن حيرۋرگيا بولىمىندە وقۋدى جاڭا اياقتاپ كەلىپ، ءۇش اي عانا جۇمىس ىستەپ ۇلگەرگەن جاس حيرۋرگ ەش سەبەپسىز اسىلىپ قالدى. بارلىعىمىز ول دا ءبىر اۋرۋ شىعار دەپ قابىلدادىق.
ەكى اپتادان سوڭ سول بولىمدەگى تراۆموتولوگ جىگىت تە جىپتەن قايتىس بولدى. ءوزىنىڭ ءومىرىن قياتىنداي ول جىگىتتە ەش سەبەپ جوق سياقتى. قىزمەتتە ەلدىڭ الدىندا، ۇيىپ وتىرعان وتباسى بار، جاعدايى جاقسى ازامات ەدى. ەشقاشان ومىردەن ءتۇڭىلىپ، كوڭىلسىز جۇرگەنىن كورگەن ەمەسپىز. ول ءبىزدىڭ ەسىمىزدە تەك اق كوڭىل، مىقتى مامان، سىيلى وتاعاسى رەتىندە قالىپ قويدى. ول جىگىتتى دە بۇكىل ۇجىم بولىپ و دۇنيەگە شىعارىپ سالىپ، سول كۇنى تۇنگى كەزەكتە داستارحان جايىلىپ ارىپتەسىمىزدىڭ جاقسى ىستەرىن ايتىپ ەسكە الىپ وتىردىق. تۇنگى ساعات بىرلەر شاماسى. سول وتىرىستا وتە مىقتى دارىگەر س. ەسىمدى ازامات اياق استىنان جۇرەگى توقتاپ قايتىس بولدى. تىلگە دە كەلىپ ۇلگەرمەدى. قانشاما دارىگەرلەر قاسىندا وتىرسا دا امان الىپ قالا المادى.
ءۇش ادامنىڭ تۇسىنىكسىز تۇتقيىلدان كەلگەن اجالى بۇكىل ۇجىمدى ورنى تولمايتىن قايعىعا دۋشار ەتتى. بىرىنەن سوڭ ءبىرىن جەرلەپ ەسىن جيا الماعان ۇجىم ەسەڭگىرەپ قالعانداي. بارلىعىنىڭ كوزىندە ءبىر مۇڭ. بارلىق مەرەكەلىك ءىس- شارالار توقتاتىلعان.
وسىلاي كۇندەر ءوتىپ جاتتى. ەس جيا باستاعان ۋاقىتتا، ءبىر ايدان سوڭ جاسى قىرىققا جاقىنداعان شاعىندا ءبىلىمدى دە بىلىكتى حيرۋرگ جىگىت ومىردەن ءوتتى. ول جىگىتتىڭ دە جۇرەگى توقتاپ قالىپتى. ءومىرى «اۋىردىم دەپ قىڭق ەتپەگەن ازامات ءبىر- اق كۇندە ومىرمەن قوش ايتىستى. ارتىندا ۇلى مەن قىزى قالدى.
قايعىلى وقيعا بۇنىمەن دە توقتامادى، جاسى الپىستارعا كەلگەن ءبىرىنشى ساناتتى ورىس حيرۋگ قايتىس بولدى. نەگىزىنەن ول كىسىنىڭ جۇرەك تالماسى بار ەدى. ۇنەمى ءدارى- دارمەك قابىلداپ، كۇتىنىپ جۇرەتىن. بۇل وقيعا وسى حيرۋرگيا ءبولىمىنىڭ ۇجىمىن ودان سايىن ەسەڭگىرەتىپ جىبەردى. تالاي جاس دارىگەر تاربيەلەپ، مىڭداعان ادامدى اجالدان الىپ قالعان اعايىمىزبەن دە قيماي قوشتاستىق.
بىرىنەن سوڭ ءبىرى سەبەپسىز كوز جۇمعان دارىگەرلەردىڭ جۇمباق ولىمىنەن سوڭ دارىگەرلەر اراسىندا كۇدىك پەن قورقىنىش ۇدەي باستادى. بويلارىن ۇرەي بيلەپ، كەيدە ءتىپتى ازىلدەپ «كەلەسى كەزەك مەنىكى بولار» دەگەن سوزدەر دە ايتىلىپ جاتتى. حيرۋرگيا ءبولىمىنىڭ قۇرمەت تاقتاسىندا قاتار- قاتار ءىلىنىپ تۇرعان دارىگەر ازاماتتاردىڭ سۋرەتىنە قاراپ، ىشتەي قينالىپ، قيماستىقپەن ەسكە الىپ جۇردىك. بارلىق ارىپتەستەردىڭ ويىندا ءبىر سۇراق: نەگە حيرۋرگيا ءبولىمىنىڭ ەر ازاماتتارى كەزەك- كەزەك اجال قۇشۋدا. وعان سەبەپ نە؟ بۇل ءولىم توقتايتىن كۇن بار ما؟
بۇل جاماندىق وسىمەن توقتامادى. جاسى وتىز سەگىزدەگى ورىس حيرۋرگ جىگىتتەن وبىر اۋرۋىن تاۋىپتى. ول دارىگەر دە اراعا كوپ ۋاقىت سالماي كوز جۇمدى. ول اعايىمىزدى دا سوڭعى ساپارعا شىعارىپ سالىپ، ارىپتەستەر اراسىندا گۋ- گۋ اڭگىمە تاراي باستادى. «وسىنداي اۋىر قايعى بارون ولگەننەن سوڭ باستالدى. سول جاماندىق ءۇش سىعان ايەلىنەن كەلدى» دەگەن جورامالدار پايدا بولدى. شىنىمەن دە ويلانا باستاعاندايمىز. كوبى ورىستانىپ كەتكەن حالىق وندايعا سەنە بەرمەيتىن. ساپ- ساۋ ءجۇرىپ ءبىر كۇندە اجال قۇشقان ازاماتتار ءولىمى سەندىرمەي قويمادى. ورىس پەن قازاق ارالاسقان ۇجىمداعى دارىگەرلەر اقىلداسا وتىرىپ، جاماندىقتى توقتاتۋ شارالارىن ىزدەي باستادى. بارلىق قارعىس تۋرالى مالىمەتتەردى جيناپ، مەشىت پەن شىركەۋگە بارىپ كەڭەس الىپ قارعىستى توقتاتۋ جورالعىلارىن جاسادى. ورىستار شىركەۋدەن پوپ، قازاقتار مەشىتتەن مولدا اكەلىپ قۇرباندىق شالىپ، قۇران وقىتىپ، دۇعا تىلەدى. وسىدان كەيىن جاماندىق تيىلعانداي بولدى.
ەكى ايدان سوڭ جاسى ۇلكەندەۋ اناستەزيولوگ دارىگەر اعانىڭ اياق استىنان قولىن قوتىر باستى. قابىلداماعان ەمى بارماعان جەرى قالماعان حيرۋرگ كەلەسى كەزەك مەنىكى شىعار دەپ ۇنەمى كوڭىلسىز بولىپ ءجۇردى. ءبىراق، ءبىر كۇنى تاڭعاجايىپ وقيعا بولىپ، اياق استىنان قوتىرلارى وزىنەن- ءوزى جازىلىپ ورنىندا تەك تىرتىق قالدى. ءبىر ايدان سوڭ تىرتىقتىڭ ءىزى دە قالمادى.
مىنە، وسىلايشا امەريكانىڭ «پۋنكت نازناچەنياح سەريالىنىڭ سيۋجەتىنە ۇقساس وقيعا مەنىڭ كوز الدىمدا بولعان ەدى. سونىمەن التى ازاماتتىڭ ءومىرىن الىپ ءبىر ازاماتتىڭ قولىنا جارا شىققان جامان وقيعا وسىمەن توقتالدى. ءبىراق ونداي مىقتى دارىگەرلەر ورتامىزدا ەندى جوق، وكىنىشتىسى سول. حالىق ءومىرىن اجالدان اراشالايتىن اق حالاتتى ابزال جاندار ءوز ومىرلەرىنە توسقاۋىل بولا المادى. «اتتەگەن- اي، وسىنىڭ ءبارىن ەرتە ويلاستىرىپ، قان شىعارىپ قۇرباندىق شالىپ، دۇعا جاساعاندا وسى قايعىلى وقيعالار بولماس پا ەدى دەپ ۇجىمداستارىم وكىنىشپەن ايتىپ ءجۇردى. قازىر ءبىراز ۋاقىت ءوتتى، ول وقيعا ۇمىتىلا باستاعان. ءبىراق، سول كەزدەگى جاعداي تالاي ادامنىڭ ماڭگىلىك جۇرەگىندە شەر بولىپ قاتىپ قالدى، جاقسىلىعىن اياماعان، ناۋقاستارعا مەيىرىمىن توگىپ، قول ۇشىن بەرگەن ارىپتەستەردى ساعىناتىن كەزدەرىمىز دە بولادى.
كەيدە ويلايمىن مۇمكىن ول قارعىس ەمەس جاي عانا سايكەستىك پە دەپ، ءبىراق ساپ- ساۋ جۇرگەن ازاماتتاردىڭ بىرىنەن سون ءبىرى كوز جۇمعانىن ويلاسام، قارعىس ەمەي نەمەنە دەپ قالامىن. اۋليە ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ «دۇنيەدە كوشپەندى ەكى حالىق بار: ءبىرى قازاق، ءبىرى سىعان. سىعاننىڭ دۋاسى، قازاقتىڭ باتاسى كامىل قابىل بولادى دەيدى. سوندىقتان سىعانداردىڭ جاساعان جامان دۋاسىنىڭ بەتى قايتقانىنا ىشتەي قۋانامىن. سيقىردىڭ سىرىن مەڭگەرگەن اسا قاۋىپتى جوعارى دارەجەدەگى سىعانداردىڭ قارعىسىنىڭ سالدارى وتە اۋىر ەكەنىنە كوزىم جەتكەندەي، - دەپ اياقتادى قۇربىم اڭگىمەسىن.
اۆتور: ماليكا سەمباي، استانا
«الاش ايناسى»
