ادەبيەتتىڭ اۋسەلەسى - اسەرىندە - نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلى

نۇر-سۇلتان. قازاقپارات. جازۋشىلىق دەيتىن كاسىپ پە، الدە تابيعاتتىڭ ادامعا بەرگەن دارىنى ما؟ ءبىر بىلەرىمىز، كوركەم جازۋ - ادامعا وڭاي كەلمەيدى. تاعى ءبىر اقيقات - دارىندىلاردىڭ قارنى اش تا، قارىندىلاردىڭ دارىنى بولمايتىنى...

الايدا، نارىقتىق تەندەنسيا بۇگىنگى جازۋشىنىڭ «قاراپ وتىرعانىن» كوتەرە بەرمەيدى. «اش قالماۋدىڭ» قاعيدالارىن مەڭگەرۋ - جازۋشىنىڭ قولىنان كەلە مە؟ قولىنداعى شىعارماسى - قالامگەردىڭ ءونىمى دەسەك، ول جازۋشى ءوز ءونىمىن قالاي «ساۋدالاپ» ءجۇر؟ سوناۋ تارازدا جۇرسە دە، ادەبيەتتىڭ اۋىلىنان الىس كەتە قويماعان جازۋشى نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلى بۇل ساۋالدارعا قالاي جاۋاپ بەرەدى؟

- نەسىپبەك اعا، «اقيقاتشىل ادەبيەتتىڭ ار جاعىندا نايزاعاي ويناپ تۇرادى» دەيسىز. ول نە نايزاعاي؟ بۇگىنگى قوعامدا اقيقاتشىل ادەبيەت بار ما؟

- ول نە نايزاعاي دەيمىسىڭ.. . اقيقات اسپانىنداعى ءسونۋى مۇمكىن ەمەس جارقىل ەمەس پە؟ قوعامدا، ادامعا پايدا نەمەسە پايدا بولۋى انە- مىنەلەگەن قاۋىپتى قۇبىلىستاردى ەسكەرتىپ، ەسىنە سالاتىن جاي وعىنداي ويناعان جانايقاي. تاۋەلسىزدىك ارقىلى باس كوتەردى ول. ونىڭ الدىندا.. . شىندىقتى ايتىپ شىبىن جانى شىرقىراعان قالامگەرلەر ىلۋدە بىرەۋ ەدى. ءدال وسى ماسەلەدە ءبىزدىڭ جازۋشىلارىمىز، ءتىپتى ورتا ازيا قالامگەرلەرىنىڭ بىردە- ءبىرى شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ شىلبىرىنا ىلەسە الماعان. قىزىل قوعامنىڭ ابىرويىن ايرانداي توگە الماسا دا، اقيقاتتى ايتۋعا تالپىنىس تانىتقان وقيعالار دا بولدى، راس.

وسىندايدا الدىمەن جۇماباي شاشتاي ۇلى ەسكە تۇسەدى. وتىزدان ەندى اسقان جاس قالامگەر 1984 - جىلى شىندىقتىڭ قانىن تامشىلاتىپ، « قىزىل قار» پوۆەسىن جازدى. سول سول- اق ەكەن، قىزىل وكىمەتتىڭ قيا باسقاندى قىرىنا الاتىن قيان- كەسكى ناۋقانى جۇمابايدى باس سالدى. اۋەلى وعان قازاقستان كومپارتيا ورتالىق كوميتەتىنىڭ يدەولوگيا حاتشىسى كاكىمجان قازىبايەۆ شۇيلىكتى. ودان سوڭ رەسپۋبليكا كومپارتياسىنىڭ سوڭعى 18 - سيەزىندە سوتسياليستىك تۇرمىستى بۇرمالاپ كورسەتكەنى رەتىندە جۇمابايدىڭ ەسىمى د. قونايەۆتىڭ بايانداماسىندا دا ايتىلىپ كەتتى. بۇل ازداي دەسەڭىز، اتىنان الەم ۇركەتىن «پراۆدا» گازەتىنە دە شىقتى ونىڭ «جامان اتى». تابانى كۇرەكتەي ەكى جىل وتىرسا وپاق، تۇرسا سوپاق.. . «ادەبيەتتە بۇل جىگىتتىڭ ەندى اتى ءوشتى» دەستى. سونىڭ ءبارىن كوتەردى، جۇماباي ەڭسەسىن تىكتەپ قانا جۇرگەن جوق. اقيقاتىنىڭ ارعى جاعىندا نايزاعاي ويناپ تۇراتىن «اياز ءبيىن»، «اسپان قوراسىن» جانە وزگە دە شىعارمالارىن جازدى. ادەبيەتكە ادالدىعىنان اينىمادى، كۇنى كەشە «قازاق ادەبيەتىندە ەندى بۇل جىگىتتىڭ اتى وشەر» دەگەن جۇمابايىڭ بۇگىندە «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى ورىنتاعىندا وتىر.

ادەبيەتىمىزدە اقيقاتشىل ادەبيەت جوق دەيسىڭ.. . دۇنيەدە «قۇداي. ءومىر. ءولىم» دەيتىن بارشانىڭ مويىنداماۋى مۇمكىن ەمەس ءۇش اقيقات تۇرعاندا، ادەبيەت تە اقيقاتتى اينالىپ وتە الماسا كەرەك. ءبارى اينالىپ كەلگەندە، جازۋشىعا بايلانىستى.

ماكسيم گوركيدىڭ «شىندىقتى دا قۋلىقپەن ايتۋ كەرەك» دەگەن ءداۋىرى ءوتتى- كەتتى. ازات ەل بولىپ، ۇلى ەركىندىككە جەتتىك. ايتارىڭدى ايت. اقتار بارىڭدى. اسقاقتا. ايدارىڭنان جەل ەسسىن. ايتىلماي جۇرگەن اڭگىمە كوپ. اقتارىلىپ- توڭكەرىلمەي جاتقاندارى شاش ەتەكتەن. وسىنى جازۋشىلار بىلمەيدى دەيمىسىڭ. جازباي ءجۇر دەيمىسىڭ. قيسىنىن تاۋىپ، قيۋىن كەلتىرۋ عوي دىڭكەلەتەتىنى. تالاپ بولسا، تالانت كەمشىن. تالانت بولسا، تانىم ءالسىز. اقىر سوڭىندا بۇگىندە ءتورت مۇشەسى تەڭ ەمەس كىتاپتاردىڭ «تاۋ جىعاتىن تاسقىنى» دەيتىن سۇمدىق پايدا بولدى. تاسقىن جۇرگەن جەردە ءبارى بۇلىنەدى. ورنىندا قالاتىنى لاي، شوگىندى.

اقيقاتشىل شىعارمالار جوق ەمەس. ازداۋ بولار. ءبىراق بار. اۋەل باستاعى اقيقاتىنان اينىماعان تولەن ابدىكوۆ، تىنىمباي نۇرماعانبەتوۆتەن باستاپ اسقار التايعا دەيىنگى ارالىقتا از بولسا دا اقيقاتشىل جازۋشىلارىمىز كوڭىلگە مەدەۋ. بارعا قاناعات، ارينە. جالپى، بارىنەن بۇرىن قوعامنىڭ اقيقاتشىل يدەولوگياسىن كوكسەۋگە تۋرا كەلەدى. اقيقاتتى اقيقاتشىل قوعام عانا ايتقىزا الادى جانە قابىلدايدى. سوندا عانا شىندىق تۇتاس ۇلتتىق قۇدىرەتكە يە بولادى.

- قاعاز بەن قالامنىڭ الدىنداعى ادالدىقتى قالاي تۇسىنەمىز؟ ادەبيەتتەگى ادالدىقتى تارازىلايتىن وقىرمان قالدى ما؟

- بۇل سۇراقتىڭ ءبىرازىنا الدىڭعىسىندا ازداپ جاۋاپ بەرگەن سياقتىمىن. ال وقىرمان ماسەلەسى.. . قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ 80 جىلدىعىندا ولجاس اعامىز: «ءبىز 20- عاسىردا وقىرمان دايىندادىق، ال 21- عاسىردا ودان ايىرىلىپ قالدىق» دەپ شەرلى ءبىر شىندىقتى ايتتى. بارلىق دەرەكتەر بويىنشا الەمدىك تەحنولوگيالىق اينالىمعا ەنىپ كەتكەن بۇگىنگى جاعدايىمىزدا، ادەبيەتتەگى ادالدىقتى تارازىلاۋدى ايتپاعاندا، وقىرمان جالپى، كىتاپ وقي ما دەگەن ساۋال تۇر عوي، كولدەنەڭىندە. قازىر وقىرماندارىمىزدىڭ ۇلكەن- كىشىسى بىردەي كوگىلدىر ەكراننان كوز المايتىن، قۇلاقتارىن ناۋشنيكپەن بىتەپ، ينتەرنەت پەن پلانشەتكە ءيتىنىپ وتىراتىن، «الا جازداي ءان سالىپ، سەلكىلدە دە بيلەي بەر» دەيتىن قارعىسقا ۇشىراعانداي، كوز الدىڭا وتپەن ويناعان كوبەلەكتىڭ كوڭىل كۇيى ەلەستەيدى.

نە نارسەنى تارازىلاپ الۋ ءۇشىن، ادامدار اۋەلى ءوزىنىڭ سانا كەڭىستىگىن رەتتەپ الۋى كەرەك شىعار. ەگەر سانامىزدىڭ كەڭىستىگى ۇلتتىق رۋحاني ۇلاعاتتارى سياقتى جارىق تا جاسامپاز ساۋلەلەردەن بوس جاتسا، ول بوس قالادى نەمەسە كوز تۇرتكىسىز كوك تۇمان باسىپ جاتادى. مۇنداي جاعدايدا جالپى حالىقتىق بىلىكتىلىك، ۇلتتىق كۇرەسكەرلىك، ۇلتتىق نامىس الگىنىڭ اراسىندا كومەسكى تارتىپ قالا بەرەدى. ەگەر ءبىز ۇلت رەتىندە قالىپتاسىپ ۇلگەرە الماي جاتساق، ونىڭ ۇلكەن ءبىر سەبەبى وسىندا.

ۇلتتىڭ ۇيىسۋى، قالىپتاسۋى الەمدىك وركەنيەت تاجىريبەسى كورسەتكەندەي، ۇلتشىلدىقتان قاراداي زارەمىز ۇشادى. ونى ۇلتجاندىلىق دەپ جۇمسارتىپ، جۇقالايمىز كەلىپ. وزگەنى وزەككە تەپپەيتىن، ءوز قولىن ولسە دە ءوزى كەسپەيتىن ۇلتشىلدىق تۇپتەپ كەلگەندە، اۋەلى «ءوزىڭدى- ءوزىڭ جوندەپ ال» دەگەن ءسوز ەمەس پە؟ نەمىستەردى قاراڭىزشى. سوناۋ قىرعىن سوعىستا قيراي جەڭىلىپ، دالاسى وتقا ءۇيىلىپ، قالاسى وق استىندا ۇيىندىگە اينالىپ قالدى. ال قازىر الەمدەگى ەڭ دامىعان مەملەكەتتەردىڭ الدىڭعى ساپىندا. نەنىڭ قۇدىرەتى؟! قۇدىرەتى - نەمىس تەك نەمىس پىسىرگەن ناندى جەدى، نەمىس تەك نەمىس تىككەن كيىمدى كيدى، نەمىس تەك نەمىس شىعارعان تەمەكىنى شەكتى، نەمىستىڭ اۆتوكولىگىن ءمىندى، نەمىس ءانىن تىڭداپ، نەمىس ادەبيەتىن وقىدى. ءبىز بولساق اتا- بابامىز عاسىرلار بويى جاساپ، ۇرپاقتان- ۇرپاققا جەتكىزىپ بەرگەن نامىسقا شاباتىن ۇلتتىق رۋحىمىزدىڭ قادىرىنە جەتە الماي، دەل- سالمىز. ولاي ەكەن، نەنى قالاي، تاڭداي قاقتىرىپ تارازىلاي الامىز. قاعاز بەن قالام الدىنداعى ادالدىق وسىنى ايتۋعا ءماجبۇر ەتەدى. ال ونى تانىپ، تارازىلاۋ بۇگىنگى تاڭدا بارشانىڭ قاپەرىنە كىرىپ جۇرگەن جوق. سەبەبى ادەبيەتتى وقۋ ابدەن ازايدى.

دەگەنمەن، مەن وپتيميست اداممىن، تاۋبە دەپ قوياتىن ساتتەرىم بار. جاستارىمىزعا قاراپ، سوندا. ءوزىم قاي كەزدە دە ول كىم بولسا ول بولسىن، باسار جەر، بارار تاۋى باياعىدان بەلگىلى بولىپ قالعان، ەندى شىعار توبەسى كورىنبەيتىندەردى اينالادان اينالىپ ءوتىپ، جاس بۋىننان ءۇمىت كۇتىپ، سولارعا سەنىم ارتىپ جۇرەمىن. «قازاق ادەبيەتىنىڭ» 80 جىلدىعى ءال- فارابي اتىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاماناۋي كىتاپحاناسىندا ءوتتى. باستالۋدىڭ الدىندا كۇتپەگەن جەردەن ارالارىندا جۋرناليستيكا جانە فيلولوگيا فاكۋلتەتتەرىنىڭ دەكاندارى بار، ءبىر توپ ستۋدەنت قىزدار مەنى قورشاپ الدى. سۇراقتارىن جاۋدىرسىن كەلىپ: ادەبيەتتەگى مودەرنيزم، ميف، ميستيكالىق باعىت دەگەن نە؟ .. سويتسەم، الگى فاكۋلتەتتە اڭگىمە جانرى بويىنشا مەنىڭ دە شىعارمالارىمنان دارىستەر وقىلىپ جاتىر ەكەن.

تارگۋ- دىڭ ستۋدەنتتەرىمەن ارنايى كەزدەسۋدە وعان كەلگەن ستۋدەنت جاستاردىڭ ادەبي پروتسەسكە قىزىعۋشىلىقپەن قارايتىنىن بايقاپ ەدىم. الماتى، استانادا اقىن- جازۋشى، ادەبيەتشى ءىنى- قارىنداستار الما- كەزەك تەلەفونمەن حابارلاسىپ، قازىرگى زامان ادەبيەتىنىڭ بارىسى، كوركەمدىك كونسەپتسياسى تۋرالى پىكىر الماسىپ جاتادى. تاۋبە دەيتىنىم سوندىقتان. ءار زامان جاستارىنىڭ ءوز سۇرانىمى بار. ال بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ سۇرانىمىنا وتكەندەگى وتكەلدەر جاراي بەرمەيدى. جاڭا زاماننىڭ ادىپتەۋى وزگە، قالىپتاسۋى باسقا، قاعىسى بولەك، اعىسى ايرىقشا ادەبيەتتى ىزدەيتىندەرى.

«قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ 80 جىلدىعىندا مىنبەگە كوتەرىلگەنىمدە: «قازىر قازاق جازۋشىلار وداعىنا مۇشە 800 دەن اسادى دەسەدى. سوندا «وسىلاردىڭ قانشاسى ءوزىن قالامگەرمىن، ماعان وقىرمان سۇرانىمى بار؟» دەگەن ساۋال قويادى. جارتىسى ما، جارتىسىنىڭ جارتىسى ما، سونىڭ شيرەگى مە»، - دەدىم. ۇناسىن، ۇناماسىن - سول. الگى 800 ءدىڭ ايتەۋىر، وداققا مۇشە ەكەنى بەلگىلى، ءبىراق قانشاسى شىن جازۋشى، ونىڭ سانىن ەشكىم ءدال باسىپ ايتا المايدى. شامالى عانا بولىگى، ءسىرا. جاعداي وسىلاي بولىپ تۇرعاندا، قازىرگى زامان وقىرماندارىنىڭ سۇرانىمىنا ساي كوركەم شىعارمالارىنىڭ كوبەيۋى نەعايبىل. ويلى وقىرمان سوندا نەنى قالاي تارازىلايدى؟!

- ادەبيەتتە مىنەز بولۋى قالىپتى نارسە شىعار. دەگەنمەن، ءسىزدىڭ اڭگىمەلەرىڭىزدەگى مىنەز نەگە توسىنداۋ؟

- مەنىڭشە، توسىن مىنەز قوعام، زامان، جەكە ادامداردا بىردە وڭقاي، بىردە سولاقاي ءتۇسىپ، ءالسىن- ءالسىن الاقۇيىنعا اينالىپ، اداستىرىپ كەتە باراتىن قۇبىلىستارمەن كەلىسىمگە كەلە الماي، سانا كەڭىستىگىنەن ساداق وعىنداي سامعاپ شىعا كەلۋدە ءماجبۇر بولاتىندىعىنان شىعار. جالپى، توسىن مىنەز دە دەتال. ادەبيەتتە.

- ادام پسيحيكاسىن جازۋشى ءارقالاي اقتارادى. بۇگىنگى ادامداردىڭ «قۇدىرەتى» قانداي، «قاسىرەتى» نەدە؟

- مەنىڭ «قۇدىرەت پەن قاسىرەت» دەگەن رومانىمدى وقىدىڭ با، جوق پا، بىلمەيمىن. ادام پسيحيكاسىنىڭ ءار قيلى جاعدايداعى تەربەلىستەرى بار سوندا. ادام بالاسى قاي داۋىردە دە ءومىر ارناسىنىڭ ەكى جاعالاۋىندا قاتتى اعىستى قاتار بويلاپ كەلەدى. مۇنداي جاعدايدا جەكە ادامداردىڭ عانا ەمەس، قوعامدىق پسيحولوگيانىڭ ءوزى قاراما- قايشىلىقتاردا قيلى- قيلى وزگەرىستەرگە تاپ بولادى. قيۋى ۇنەمى تابىلا بەرمەيتىن قۋ تىرشىلىكتە بىردە مەرەيىڭ اسىپ، بىردە ەڭسەڭ ءتۇسىپ، نە ىستەرىڭدى بەلمەي قالاتىن داعدارىس، توتەننەن كەلىپ تورىڭنەن ىسىرىپ، كورىڭدى كوزىڭە كورسەتەتىن زاۋال، ءتورت قۇبىلاڭداعى ءتورت ءتۇرلى قۇبىلىستار اقىلىڭدى ايران، ويىڭدى ويران ەتىپ، تەپە- تەڭدىگىڭنەن ايىرىپ، تەڭسەلتىپ جىبەرەدى. سوندا كىم قانداي وزگەرىستەرگە ۇشىرايدى؟

مىسالى، قيىن- قىستاۋ كەزدە ەر دەپ جۇرگەنىڭ ەز بولىپ، ەز دەپ جۇرگەنىڭ ەر بولىپ كەتەتىن دە شىندىق بار. قورقاق بولىپ تۋىپ، قورقاق بولىپ ولەتىندەر، باتىر بولىپ تۋىپ، باتىر بولىپ ولەتىندەر ءبىر باسقا. ادامدىقتى اياق استى ەتەتىندەر، ادىلدىكتەن اينىپ وتەتىندەر ءبىر بولەك. جازۋشى وسىلاردىڭ پسيحولوگياسىن ونىڭ ويى مەن ءىسى، پەيىلى مەن نيەتى ارقىلى كوركەم زەرتتەپ بەرەدى. وتقا سالساڭ كۇيمەيتىنى، سۋعا سالساڭ باتپايتىنداردىڭ قۇدىرەتى.. . ەلدەن بۇرىن ەسەڭگىرەپ، رۋحىن جوعالتىپ الاتىنداردىڭ قاسىرەتى دەيتىن قۇبىلىستار جازۋشىنىڭ ادام پسيحيكاسىنداعى كۇرەسكەرلىك پەن السىزدىكتىڭ الەۋمەتتىك سەبەپتەرىن استان- كەستەن اقتارىپ- توڭكەرۋگە جەتەلەيدى.

بۇگىنگى ادامدار الدى- ارتىنا اقىل، سابىرمەن قاراۋعا مۇرسا بەرمەيتىن الماعايىم زاماننىڭ القىن- جۇلقىن ادۋىندى اعىسىمەن الاقۇيىن كەتىپ بارا جاتقان سياقتى. جازۋشى زيگمۋند فرەيد ەمەس. ول ادام پسيحيكاسىنداعى قۇبىلىستاردىڭ جاسامپاز جاعىن جايىپ سالىپ، كەلتىرەر كەساپات- كەسىرىن كورسەتىپ بەرۋدى مۇرات تۇتادى.

- «ادەبيەتتىڭ جالعىز دوسى بار. ول - جالعىزدىعى» . ءالى دە سول پىكىردەسىز بە؟

- ادەبيەتتىڭ ەمەس، جازۋشىنىڭ جالعىز دوسى - جالعىزدىق دەپ ايتقان بولۋىم كەرەك. كۇندە قىزىق، كۇندە توي، كۇنارا بولىپ جاتاتىن جيىنداردان وقشاۋ ءجۇرۋ- جالعىزدىققا ءدال انىقتاما بولا المايدى. اڭگىمە، جازۋشىنىڭ كوپ جاعدايدا تەك وزىمەن- ءوزى عانا قالۋعا ءماجبۇر ەكەندىگىندە. اينىماس اقىلشىسى دا، سۇيەنىش مەدەتى دە قيالىمەن قيسىندى تۋدىرۋشى دا تەك ءوزى. وسىدان بارىپ، تابيعي قابىلەتىمەن بەتپە- بەت قالۋدان وزگەنىڭ، تۇگەل بولماسا دا، كوبىن بەكەر كۇن كەشۋ - قۇرى ءوتىپ جاتقان قايران ءومىر دەپ ەسەپتەيدى. جالعىزدىق - جازۋشىنىڭ مۇراتى ەمەس، كاسىبي سۇرانىمى.

- «مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ بەرىلۋ جۇيەسىندە «اقساقال يزم»، رۋشىلدىق كوپ» دەگەن ەكەنسىز. يران- عايىپتىڭ وسى سىيلىقتى قاتارىنان التى جىل تاپسىرىپ ءجۇرىپ، ازەر قول جەتكىزگەنىن بىلەمىز. مەملەكەتتىك سىيلىق جازۋشىنىڭ ادەبيەتتەگى ورنىن باعالاي الا ما؟

- «وتىرىك» دەپ ەشكىم دە ايتا الماس مۇنى. جالپى، مەملەكەتتىك سىيلىق جونىندە «قالعان كوڭىل - قارا جەردىڭ» اڭگىمەسىن مەنسىز دە جاقسى بىلەسىڭدەر. بالەنىڭ ءبارى كوميسسيانىڭ جۇمىسىنا بارىپ تىرەلەدى دەسەدى. جالپى، ونىڭ مۇشەلەرىنىڭ ءبارى بىردەي ادەبيەتتىڭ بىلگىرلەرى مە؟!. اسىرەسە، قازىرگى زامان ادەبيەتىنىڭ كونتسەپتۋالدىق جەتىستىگىنەن قانشالىقتى حاباردار. سوزدەرىنىڭ جازعاندارى ۇلكەندى- كىشىلى بىردە- ءبىر سىيلىق الىپ كورمەگەن، جازۋشىلىق دەڭگەيلەرى ارى كەتكەندە، اسسا ورتان قولدان ءسال اساتىندار كوركەم مىنەزدى، كورىكتى ويلى، كەستەلى ءسوزدى، كەلىستى شەشىمدى، كەمەل شىعارمالاردى قالاي تانيدى؟ ەكىنشىدەن، بيىل جالپى ساندارى 50 دەن اسقان سول مۇشەلەردىڭ ۇلكەن ءبىر بولىگى ءانشى، مۋزىكانت، ءارتىس ەكەن. وزدەرى يلەپ جۇرگەن تەرىنىڭ پۇشپاعى - ونەرگە قاتىستى دۇنيەلەردى باعالاي بىلەر، ال ادەبيەتتەن نەنى ءبىلىپ، نە قويادى؟ ولار كوركەم ادەبيەتتى وقىمايدى عوي.

مىنە، وسى جەردە سىيلىقتى كىمگە بەرۋ ىسىنە اكەسىنىڭ اسىندا شاپقانداي بولىپ، «اقساقال يزم مەن رۋشىلدىق» كەلىپ ارالاسادى. «ءوزىمىزدىڭ اعانى وزدىرايىق، ءوزىمىزدىڭ بالانى وزدىرايىق» .. . «ءوزىمىزدىڭ اعا مەن ءوزىمىزدىڭ بالانىڭ» باسەكەگە ءتۇسىپ وتىرعان شىعارماسىن وقىپ تا جارىتپايدى ولار. ايتەۋىر «وزىنىكىنە» داۋىس بەرەدى، وزگەلەرگە دە سول «وزىنىكىنە داۋىس بەرگىزەدى» . مەملەكەتتىك سىيلىققا ۇسىنىلعان مەنىڭ ەكى تومدىعىمنىڭ العاشقىسى «ايعىر كىسى» دەپ اتالاتىن. «ويباي» دەپتى كوميسسيا مۇشەلەرى. - «ەندى ايعىر كىسى دەگەنگە دە مەملەكەتتىك سىيلىق بەرەمىز بە؟» سولاي دەگەندەرىن سول كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ ءبىرازىنان ەستىدىم. اتى توسىن ەكەن دەپ ات- توندارىن الا قاشقان. پاراقتاپ تا قاراماعان. قازاق تاريحىندا كوتىبار دەگەن ايگىلى باتىر بار عوي. بابالارىمىز: «مىنانىڭ اتى نەلەۋ ەكەن» دەپ بۇرىلىپ كەتكەن جوق. زاتىن تانىدى، زاڭعارلىعىن مويىنداپ، كوتەكەيلەپ كوككە كوتەردى. كىسىلىك، ادالدىق جولىمەن. ال ءبىزدىڭ ۇزەڭگى باۋى التى قابات اعايىندارىمىزدىڭ ىستەپ وتىرعاندارى جاڭاعى.

راس، بۇل بارىنە تەڭ تيەسىلى باعا ەمەس. ادالدارى دا بار. اتتەڭ، از. يران- عايىپ مويىندالعان اقىن. التى رەت بارىپ ءجۇرىپ السا، امالسىزدىقتان شىعار. ادەبيەتتىڭ نە ەكەنىن، وندا كىمنىڭ- كىم ەكەنىن تەرەڭ تانيتىن، تالداعاندا تاسپاداي ءتىلىپ، تارقاتىپ بەرە الاتىن تالانتتى سىنشى ءىنىمىز امانگەلدى كەڭشىلىك ۇلىنىڭ: «ماعان مەملەكەتتىك سىيلىق العاندار ءبىرتۇرلى سۇيكىمسىز كورىنەدى» دەپ جازعانى بار. سوندا بۇلاردىڭ سۇيكىمىن وزدەرى كەتىرىپ ءجۇر مە، الدە كوميسسيا مۇشەلەرى مە؟ قالاي بولعان كۇندە مەملەكەتتىك سىيلىق بەرۋ كوميسسياسىنىڭ قالىپتاسىپ قالعان احۋالى ءدال بۇگىنگى تاڭدا جازۋشىنىڭ ادەبيەتتەگى ورنىن ءدال باعالاي المايدى. باعالاي السا، ءادىل بولسا، ءبارىمىزدى بىلاي قويعاندا، بۇگىنگى ادەبيەتىمىزدىڭ كلاسسيگى تىنىمباي نۇرماعانبەتوۆ الار ەدى. ال كەزەگىمەن سىيلىق العان شىعارمالاردى جابىلىپ ىزدەپ، جاپپاي وقىپ جاتقانداردى ءوزىم كورگەنىم جوق.

- نەگىزگى، «قازاق ادەبيەتىنىڭ ءتىلىن 60-70- جىلدارى جازعان جازۋشىلار قالاپ كەتتى» دەگەن پىكىر بار. بۇگىنگى ادەبي تىلگە قانداي باعا بەرەسىز؟

- ادەبيەتتىڭ ءتىلى دەگەن ماسەلەدە ويلاناتىن تۇسى كوپ. سونىڭ ىشىندە ونىڭ ەڭ باعالى ۇستانىمى نەدە دەگەن سۇراق تۋىپ كەتەدى. ي. تۋرگەنيەۆ سۇلۋ جازدى، ال ف. دوستويەۆسكيدىڭ ءتىلى دوعال، كىبىرتىك. الايدا اسەر ەتۋ جاعىنان ي. تۋرگەنيەۆ، ف. دوستويەۆسكيمەن تەرەزە تەڭەستىرە المايدى عوي. مۇنى ورىس ادەبيەتى بىلگىرلەرىنىڭ ءوزى ايتقان. ءبىزدىڭ ع. مۇسىرەپوۆتىڭ ءتىلى دە قۇيرىق جالى سۇزىلگەن سۇلۋ تورى اتتاي، ءبىراق اسەرى سونداي ما؟ .. ادەبيەتتىڭ اۋسەلەسى - اسەرىندە دەمەسكە شارا جوق.

«قازاق ادەبيەتىنىڭ» ءتىلىن 60-70- جىلدارى جازىلعان جازۋشىلار قالاپ كەتتى دەگەنگە كەلىسۋ قيىنداۋ. شەشەن ءتىل، شەبەر سويلەم بىزگە عاسىرلار قويناۋىنداعى اتا- بابالارىمىزدان جەتتى. ۇلتتىق بوياۋىمەن ساف التىنداي قۇيىلىپ. ويلاۋ جۇيەسىندەگى اعىل- تەگىل اعىستارىمەن.

ءسوز ويدان شىعادى. ءبىز سويلەم قۇراۋدى ستيل دەپ ءالى كۇنگە بەر جاقتا ءجۇرمىز. شىن مانىندە، ستيل دەگەنىمىز - ويلاۋ جۇيەسى. ونىڭ اركىمدە ءارقالاي بولۋى زاڭدىلىق. جازۋشىلاردىڭ تىلىنەن قايسىنىڭ ويلاۋ جۇيەسىنىڭ قانداي ەكەنىن بىلۋگە بولادى. بىرەۋدىكى - سۇلۋ، بىرەۋدىكى - سىلدىر. بىرەۋدىكى اۋىر ءبىراق اسەر ەتۋى سۇمدىق. 60-70-جىلداردا سولاي بولعان، قازىر دە سولاي. بۇگىنگى جازۋشىلاردىڭ ءتىلى كەم ءتۇسىپ جاتىر دەۋ شىندىققا كەلە بەرمەيدى. تولەننىڭ، دۋلاتتىڭ، تۇمانبايدىڭ، راحىمجاننىڭ، مارحابباتتىڭ، جۇسىپبەكتىڭ تىلىنە ءتانتىنىڭ بىرەۋى مەنمىن. ال اندا- ساندا جارىق كورەتىن تۇرسىنجان شاپايدىڭ التى بەتتىك اڭگىمەسىنىڭ اسەرى كەيبىر قالىڭ- قالىڭ كىتاپتاردان كەزدەسە بەرمەيدى.

بىزدەگى قازىرگى زامان ادەبيەتى تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا كەلدى عوي. سونىڭ كەز كەلگەن ەرەكشەلىكتەرى، ءتىلى دە زەرتتەلمەي جاتىر. سىنشى اعايىندار ادەبيەتىمىزدەگى ىزدەنىستەردى، ەكسپەريمەنتتىك سيپاتتاردى، جانرلىق ورىستەردى ورالحاندارمەن بۋىپ- ءتۇيىپ تاستاۋمەن ءجۇر. ءسىرا، اقپا- توكپە شالقۋدى جايىنا قالدىرىپ، اقيقاتىمەن اقىل- ەسىڭدى استان- كەستەن ەتەتىن العاداي شىعارمالاردى تانىپ، تالداۋعا دايىن ەمەستىكتەرىنەن شىعار. بالكىم، كۇتپەگەن جەردەن وقىس شىعا كەلەتىن توسىن شەشىمدەرىن توسىرقاي ما، قايدام.

- «ىشتەن شىققان شۇبار جىلان» سەكىلدى شىعارما دا ءبىر بالاڭىز. شىعارمانىڭ تۋۋ پروتسەسى، اسىرەسە، ءسىزدىڭ شىعارماڭىزدىڭ تۋۋ پروتسەسى قالاي ءوربيدى؟ كوركەم دۇنيە جازعاندا كوپ قينالاسىز با؟

- مەن جازعان شىعارمالارىما تۇتاستاي ءبىر كوزبەن قارايمىن. وزىعى مىناۋ، وسالى مىناۋ دەپ «ىشتەن شىققان شۇبار جىلاندارعا» وپاسىزدىق جاساعىم كەلمەيدى. جازعان مەن عوي، ەندى ولار الا- قۇلا بولسا، كىنا وزىمدە.

كوبىنە كەزدەيسوق تۋادى الدە ءبىر وزىمە توسىن قۇبىلىس اسەرىنەن. ونداي بولماعان جاعدايدا كوپ نارسە ويدى ون ساققا جۇگىرتىپ جۇرسە دە، ولاردى جازعان ەمەسپىن، جازبايمىن دا.

- جازۋشىلىق دەيتىن كاسىپتى مەڭگەرگەنىڭىزگە وكىنبەيسىز بە؟

- قينالمايمىن. قورقام. الداعى جازعاندارىمنىڭ دەڭگەيىنە جەتە الماي قالامىن با دەپ قورقامىن.

- ادەبيەت سىزگە نە بەردى؟

- سونى ويلاعان ەمەسپىن. «ادەبيەتكە ءوزىم نە بەردىم؟» دەگەن قاپەردەن كەتپەيدى. رومان جازدىق، پوۆەستەر جازدىق، اڭگىمەلەر جازدىق. سولار ۇلتتىق ادەبيەتىمىزدىڭ قاجەتىنە جاراپ جاتىر ما، جاراي بەرە مە، كىم ءبىلسىن؟ ! سەبەبى شىعارمالارىندا كىناراتتار بار ەكەنىن سەزەسىڭ. سونى باسىلىپ كەتكەن كەزدە بايقايتىنىڭ قىزىق. قيالىڭ مەن قيسىنىڭ ايتارىڭدى جەرىنە جەتكىزە الماعان سىقىلدانادى. كوركەم شىعارمادا ءوز باسىم وسى قيال مەن قيسىنعا دەن قويامىن. ادەبي پروتسەستە وسى ەكەۋى جوق جەردە ءبارى دە قارادۇرسىن دەگەن مەن اشىپ وتىرعان جاڭالىق ەمەس. بىلەتىن، قاپەردەن شىعارمايتىن شارۋا. سوندا بالكىم، اۋەسقوي جازۋشىلىقتان جاپپاي كاسىپقويلىققا اينالىپ، ادەبيەتىمىزدىڭ جىرتىعىنا جاماۋ بولۋعا جاراپ تا قالارمىز.

اۋىزعا اۋەسقويلىق دەگەن ءسوز ءتۇسىپ قالدى عوي، سول ءوزى ءبىزدىڭ جازۋشىلار وداعىن ابدەن يەكتەپ العان. جۋرناليستەر، فيلولوگتار، ولەڭشىلەر.. . وداققا مۇشەنىڭ ۇلكەن ءبىر بولىگى - وسىلار. ۇرىنبايتىن جانرلارى جوق. ەل ارالاپ، ساياحاتتاپ جۇرگەندەي، بۇگىن پروزانىڭ، ەرتەڭ پوەزيانىڭ، ارعى كۇنى دراماتۋرگيانىڭ اۋىلىن ارداقتاپ، «ايدى اسپانعا شىعارىپ» اۋرە- سارساڭ. ادەبيەتكە نە بەرەمىنمەن شارۋالارى جوق، ويلارىندا الۋ. اتاق، ابىروي.. . وداققا مۇشەلىككە ءوتىپ الىپ، وداقتىڭ اتىنا وبال جاساپ ءجۇر. قازاق ادەبيەتىنىڭ كوسەگەسى «ول ماعان نە بەردى دەپ ەمەس، مەن وعان نە بەردىم؟ « دەگەن جاۋاپكەرشىلىكپەن عانا كوگەرەدى. ادەبيەتتىڭ اۋسەلەسى - اسەرىندە ەكەنىن تانىتاتىن وسى جاۋاپكەرشىلىك يەلەرى.

اڭگىمەدەن تىس.. .

- ومىردە قانداي ادامسىز؟

- نە ىستەپ، نە قوياتىنىمدى الدىن الا ەشكىم اڭداي المايدى.

- ءبىر كەزدەگى دوسىڭىز دۇشپانىڭىزعا اينالۋى مۇمكىن بە؟

- ول وزىنە بايلانىستى.

- دۇشپانىڭىز شە؟ دوس بولا الا ما؟

- بۇل ەندى ابسۋرد.

- جارلىسىز با، الدە زارلىسىز با؟

- العانعا ەمەس، بەرگەنگە قۋانامىن. سودان دا قالتا ءبۇتىن بولمايدى. ازاپ- شەرىم جەتىپ- ارتىلادى.

- قۋاناتىن كەزىڭىز كوپ بولا ما، الدە رەنجيتىن كەزىڭىز بە؟

- ەشقاشان ەلپىلدەپ- جەلپىلدەمەيمىن.

- قانشا كىتابىڭىز شىقتى؟

- جەتەۋ.

اڭگىمەلەسكەن گۇلزينا بەكتاس

«ايقىن» گازەتى

(2014- جىل)