تۇرىك اعايىندار يادرولىق قارۋعا كەلگەندە ەرەكشە بەلسەندىلىك تانىتىپ وتىر

استانا. قازاقپارات- سىرت كوزگە ءوز تىرلىگى وزىندە عانا كورىنگەن تۇركيا بۇگىنگى ۋاقىتتا تەك ايماقتىق قانا ەمەس، الەمدىك الىپ مەملەكەتتەردىڭ قاتارىنان كورىنۋگە تىرىسىپ باعۋدا. ولاي دەۋىمىزدىڭ سەبەبى، تۇرىك اعايىندار يادرولىق قارۋعا كەلگەندە ەرەكشە بەلسەندىلىك تانىتىپ وتىر.

اتالمىش ەل 2018-2019 - جىلدارعا قاراي ءۇشىنشى اتوم ەلەكتر ستانسياسىن سالۋدى جوسپارلاۋدا. بۇل تۋرالى  ەلدىڭ پرەمەر- ءمينيسترى احمەت داۆۋتوعلى مالىمدەگەن ەدى.  ونىڭ ايتۋىنشا، ا ە س- ءتى ۇلتتىق جوبا رەتىندە سالۋ ءۇشىن بىلىكتى ماماندار دايىنداۋ كەرەك.  

ازىرگە ەلدە ونداي ماماندار از بولعاندىعىنا قاراماستان قولدا بار مۇمكىندىكتى قالت جىبەرمەۋدە. تاياۋدا عانا رەسەي تۇركيادا اتوم ەلەكتر ستانسياسىن سالاتىندىعى تۋرالى كەلىسسوز جۇرگەن ەدى. تۇركيا مەن رەسەي  اراسىنداعى ساۋدا اينالىمى 2020 - جىلعا قاراي 100 ميلليارد دوللاردى قۇراۋى ءتيىس دەپ جوسپارلانىپ وتىر.  

ياعني قازىرگى 32 ميللياردتىق سومانى 3-4 ەسەگە ارتتىرۋ كوزدەلگەن.   انادولى ەلىنە ارنايى ات باسىن بۇرعان رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين تۇرىك باسشىسى رەدجەپ تايىپ ەردوعانمەن كەزدەسۋ بارىسىندا وسىنداي كەلىسىمدەرگە قول جەتكىزدى. جەتپىس بەس مينۋتقا جوسپارلانعان ەكى جاقتى كەزدەسۋ 3 ساعاتقا سوزىلعان.   كاسىپكەر ەل ءۇشىن بۇگىندە ەڭ وزەكتى تاقىرىپ  كوگىلدىر وتىننىڭ جاعدايى بولىپ وتىرعاندىعى ەشكىمگە جاسىرىن ەمەس.  

بۇنى ەسكەرگەن، رەسەي پرەزيدەنتى گاز باعاسىن 2015 - جىلدىڭ 1- ايىنان باستاپ 6 پايىزعا ارزانداتاتىنىن جەتكىزىپ، تۇرىك باسشىسىن ءبىر قۋانتىپ قويدى. رەسەي جىلىنا 3 ميلليارد توننا تەكشە مەتر گاز جونەلتۋدى جوسپارلاۋدا. ەگەر تۇركيا ودان دا كوپ قاجەت دەسە، گاز قۇبىرىن تارتۋعا دا دايىن ەكەندىكتەرىن جەتكىزدى رەسەي پرەزيدەنتى.  

رەسەيدەگى كوگىلدىر وتىننان باتىس ەلدەرىنىڭ باس تارتىپ، «وڭتۇستىك اعىن» جوباسىنىڭ ىسكە اسپاي قالۋى  اتالمىش ەلدەگى تابيعي گازدىڭ توننالاپ جينالىپ قالۋىنا اكەپ سوقتى. دەسە دە، ونى ىسكە جاراتۋدىڭ ەبىن تاپقان پۋتين تۇرىك اعايىندارمەن بىرلەسىپ جۇمىس جۇرگىزۋدى قولعا العان سىڭايلى. ەكى ەل باسشىلارىنىڭ اراسىنداعى كەزدەسۋ كەزىندەگى اڭگىمە ەكونوميكا توڭىرەگىننەن ءارى اسپاسا دا، ەكى ەل يگىلىگى ءۇشىن ءبىرشاما ءىستىڭ باسىن قايىرىپتى ەكى ەل باسشىلارى.

قولىندا قارۋى بارلار الىپ جىعاتىن، ايلاكەشتەر شالىپ جىعاتىنىن كەزەڭدە الەم الپاۋىتتارى اتانعان ەلدەردىڭ ءومىر ءسۇرۋ تاكتيكاسى - «مىقتىنىڭ كۇشى بىلەكتە» ەكەندىگىنە دالەل بولىپ وتىر.   يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جونىندەگى كۇشىنە 1970 - جىلى ەنگەن كەلىسىم- شارتقا سايكەس، تەك 5 مەملەكەتتىڭ عانا يادرولىق قارۋ ۇستاۋىنا بولادى.  

سول كەزدە يادرولىق قارۋى بولعان مەملەكەتتەر - ا ق ش، سوۆەت وداعى، ۇلى بريتانيا، فرانسيا جانە قىتاي - يادرولىق قارۋدىڭ تەحنولوگياسىن وزگە ەلدەرگە تاراتپاۋعا جانە جويقىن قارۋدى مۇمكىندىگىنشە جويۋعا كەلىستى. الەمنىڭ شامامەن 190 مەملەكەتى اتالعان كەلىسىمدى ماقۇلدادى. الايدا، 36 جىلدان كەيىن الەمنىڭ الدىندا قيىندىق تۋدى.

ەندى 9 ەلدىڭ جاراعىندا يادرولىق قارۋى بار، ولاردىڭ تورتەۋى كەلىسىمگە قول قويماعان جانە اتوم قۋاتى بويىنشا حالىقارالىق ماگاتە اگەنتتىگى مەن باسقا دا ساراپشىلاردىڭ ورتاق پىكىرىنە سايكەس، مۇنداي ەلدەردىڭ ءتىزىمى الدەقايدا ۇزىن بولۋى مۇمكىن ەكەندىگى انىقتالعان. نەمىستىڭ بارلاۋ قىزمەتىنىڭ حابارلاۋىنشا، تۇركيا سوڭعى جىلدارى يادرولىق قارۋ جاساۋمەن اينالىسۋ ۇستىندە كورىنەدى. نەمىس بارلاۋ قىزمەتىنىڭ دەرەگىنە سۇيەنە وتىرىپ، Die Welt باسىلىمى:

«تۇركيا باسشىسى رەدجەپ ەردوعان يادرولىق قارۋ جاساۋدا يراننىڭ جاساپ وتىرعان تىرلىگىن قايتالاپ وتىر» دەگەندى العا تارتادى. سوڭعى جىلدارى تۇركيا بەيبىت اتوم باعدارلاماسىن كەڭ تۇردە دامىتا باستادى. 2011 - جىلى انكارا جەرورتا تەڭىزىنىڭ جاعاسىندا اتوم رەاكتورى كەشەنىن سالۋ ءۇشىن، رەسەيدىڭ «روس اتوم» كومپانياسىمەن 15 ميلليارد دوللارلىق كەلىسىمگە، 2013 - جىلى جاپون جانە فرانسۋزدىڭ وسى سالادا جۇمىس ىستەيتىن كونسورتسيۋمىمەن 17 ميلليارد دوللارلىق شارتقا وتىردى.  

ءبىراق تۇرىكتەر دايار بولعان يادرولىق وتىن سىرتقا شىعارىلادى دەگەندى شارتتا كورسەتپەگەن. مۇنىڭ ءوزى عالامدىق دەڭگەيدە ۇلكەن كۇمان تۋدىرۋدا. جالپى، ەردوعان ۋراندى بايىتۋ تۋرالى پارمەندى 2010 - جىلى بەرگەن.  

قازىردىڭ وزىندە بۇل ەل سەنتريفۋگتىڭ وتە ۇلكەن قورىن ساقتاپ وتىر. ونى پاكستاننان جاسىرىن العان. سوناۋ ⅩⅩ عاسىردىڭ 80-جىلدارىنىڭ ورتاسىنان باستاپ تۇركيا جاقىن قاشىقتىققا اتاتىن زىمىرانداردى جاساۋدى قولعا الدى. ال 2011 - جىلى ەردوعان اسكەري ءوندىرىس كەشەندەرىنە يادرولىق وقتۇمسىقتى الىپ ۇشۋعا مۇمكىندىگى بار زىمىران جاساۋعا كىرىسۋگە نيەتتى ەكەندىكتەرىن جەتكىزدى. 2012 - جىلى بۇل مەملەكەت قاشىقتىعى 1500 شاقىرىمعا جەتەتىن زىمىراندى سىناقتان وتكىزدى.  

سونىمەن قاتىر، 2500 شاقىرىم قاشىقتىققا ۇشاتىن زىمىران ۇشىرۋ جوسپارلانعان. تۇركيانىڭ يادرولىق قارۋعا ۇمتىلىسىن 2011 - جىلى وسى ەلدىڭ ا ق ش- تاعى ەلشىسى ناميك تان:

«يراننىڭ يادرولىق قارۋعا يە بولۋىنا تۇركيا كونە المايدى» دەسە، اراعا ەكى جىل سالىپ سول كەزدەگى پرەزيدەنت ابدۋللا گۇل: «بىزدەگى جوق قارۋدىڭ كورشىدە بولۋىنا تۇركيا جول بەرە المايدى»، -  دەپ مالىمدەمە جاساعان ەدى.

الەم تاريحىننان بەلگىلى جايتتىڭ ءبىرى، يادرولىق قارۋدى بەيبىت ماقساتتا پايدالانامىز دەگەندەردىڭ ارتى شۋعا ۇلاسىپ، وزگە ەلدەرگە كۇمان تۋدىرعان ەدى. الپاۋىت ەلدەرمەن يىق تىرەسۋ ۇشىندە قاۋقارلى قارۋدىڭ ءرولى جوق ەمەس.  

وسى رەتتە، دامۋدىڭ جاڭا ساتىسىنا كوشۋگە ۇمتىلعان تۇركيانىڭ بۇل بەتبۇرىسى - الپاۋىتتار قاتارىنان كورىنۋگە مۇمكىندىك بەرە مە، بەرمەي مە، الداعى ۋاقىتتا كورەتىن بولامىز.

ەركەجان جۇماتاي

«تۇركىستان» گازەتى