قىرعىز- قازاق ايتىسىن قازاق ەلىندە وتكىزسەك دەپ وتىرمىز - بالعىنبەك يماشەۆ، ايتىسكەر اقىن
- راحمەت. راسىندا بۇل تاۋەلسىزدىك مەرەكەسى قارساڭىنداعى ايتۋلى ايتىس بولدى. مەملەكەت باسشىسى دا اقىنجاندى ەلدىڭ ايتىسقا كەندە بولمايتىنى زاڭدىلىق شىعار. ەلباسى ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى دارىپتەۋدى دوكتريناعا ەنگىزگەننەن كەيىن «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ قولداۋىمەن بيىلدىڭ وزىندە تالدىقورعان، شىمكەنت، تاراز، وسكەمەن، اقتاۋ، قاراعاندى قالالارىندا رەسپۋبليكالىق ايتىستار وتكىزىلدى. وزبەكستان مەن قىرعىزستاندا حالىقارالىق ايتىستار بولدى. بۇدان سىرت، ءار وڭىردە، ءار ولكەلەردە، ءار وبلىس ورتالىقتارىندا، ءتىپتى اۋدان ورتالىقتارىندا بيىلعى جىلى كوپتەگەن ايتىستار ءوتتى. دەگەنمەن، بۇل ايتىس ەلىمىز ءۇشىن قادىرلى بولعان تاۋەلسىزدىكتى جىرلاۋىمەن ءماندى، تاۋەلسىزدىكتىڭ بەرگەن جەمىسىن جانە الداعى ۋاقىتتا وسى تاۋەلسىزدىكتى ساقتاۋعا بايلانىستى كوپ دۇنيەنى قامتيتىن ۇلكەن قورىتىندى ايتىس بولىپ سانالدى.
مۇنىڭ ەرەكشەلىگى، «التىن دومبىرا» وسىمەن ءۇشىنشى رەت ءوتتى. العاشقى جىلى ىرىكتەلۋ دە وزگەشە بولعان. ون ءتورت ايماقتى جەتى وبلىستان ءبولىپ، ءبىرىن وڭتۇستىك وڭىردە، ءبىرىن سولتۇستىك دەپ ىرىكتەپ، سودان ەلورداداعى ايتىسقا التى- اق اقىن شىقتى. سول كەزدە ءبىز بۇل قالاي بولار ەكەن، فينالمەن قوسقاندا ءتورت قانا ايتىس بولادى، حالىقتىڭ قۇمارى ەكى- ءۇش ايتىسقا قانباي قالادى- اۋ، دەپ الاڭدادىق. ءبىراق ەرەجە سولاي بەكىتىلىپ كەتكەننەن سوڭ، ەشتەڭە ىستەي المادىق. ەكىنشى جىلى اقىندار كوپتەۋ بولدى. بيىلعى جىلى تالاپكەرلەر وتكەن جولعىدان دا مول. جىل بويى وتكەن ايتىستاردا ۇزدىك شىققان اقىنداردى عانا شىعارامىز دەگەنمەن، «التىن دومبىراعا» قاتىسۋعا تالپىنعان اقىندار كوپ بولدى. سوندىقتان ەل اعالارى بەتىن قاقپايىق دەپ بارلىعىن قوسۋعا تىرىستى. وتىزدان استام اقىن قاتىسقىسى كەلدى. سونىڭ جيىرما ەكىسى توپقا سالىندى، كوردىڭىزدەر ونى. ون التى جۇپ بولدى. حالىقتىڭ ءبارىبىر ءشولى قانبايدى ەكەن ايتىسقا. ەكى كۇن بويى وتكەن سايىستا تاعى دا فينال بولسا ەكەن دەپ وتىرعان جۇرتتى كوردىك. ءبىرىنشى كۇنى كەيبىر ايتىستار ءساتسىز شىققانداي بولدى، دەگەنمەن دە ەكىنشى كۇنى سۇرىپتالىپ شىققان ون اقىننىڭ بەس ايتىسىندا دا السىزدەر بولعان جوق. تاۋەلسىزدىكتىڭ ايتىسى ءوزىنىڭ ميسسياسىن اتقارىپ شىقتى دەپ ويلايمىز. وسى ايتىس حالىققا رۋحاني كۇش بەرگەن ايتىس بولدى.
بىرەۋلەر ايتىس جىلدان- جىلعا دامىپ كەلە جاتىر دەيدى، ەندى بىرەۋلەر توقىراۋعا ۇشىرادى دەيدى. مەن كەشەگى دوداداعى ىنىلەرىمىزدى كورىپ، قاتارلاس اقىنداردىڭ جاڭالىق ىزدەپ كەلگەنىن بايقاپ وتىرىپ ولاي دەپ ايتپاس ەدىم. ارينە، ايتىس دامۋ ۇستىندە. شىنايى تۇردە مەملەكەتتەن كومەك كورسەتىلىپ، اقىندار ەسكەرىلگەن باعىتتا جۇمىستار جاسالسا، ءالى دە بۇل ونەردى شىڭداپ وتىرۋعا بولادى دەپ ەسەپتەيمىن. جانە دە قازىرگى كەزدە جاستاردىڭ ىشىندە ايتىسكەر اقىندارىمىز وتە كوپ، سولاردىڭ تانىلۋى ۇلكەن ماسەلە بولىپ تۇر. قانداي دا ءبىر ايتىس بولماسىن، جۇرت ءوزىنىڭ تانيتىن اقىنىن ىزدەيدى. سول باياعى بەكارىس قايدا، ايبەك قايدا، اينۇر قاتىسا ما دەگەن سياقتى تانىمال اقىنداردى سۇراپ جاتادى.
كەشە عانا كوردىڭىزدەر، اتى بەلگىسىزدەۋ بولسا دا تەگەۋرىنى، ەكپىنى كۇشتى جاستار ءوسىپ كەلە جاتىر. ونداي تالانتتار كوپ. ءبىز بىلگەنىمىزبەن، حالىق بىلمەيدى. ونىڭ دا ءارتۇرلى سەبەپتەرى بار شىعار، تەلەارنالار كوبەيىپ كەتتى، بىرەر جىل ەكراننان كورسەتىلمەي قالعانى بار. وسىنىڭ ءبارى اقىننىڭ تانىمالدىلىعىنا اسەر ەتەدى. ويتكەنى، ءبىز ءبىر رەت ساحناعا شىعىپ، ەرتەڭىنە بۇكىل رەسپۋبليكاعا تانىمال بولىپ شىعا كەلگەندە ءوزىمىز تاڭ قالعانبىز. كوشەدە جۇرگەن كەزىمىزدە جۇرتتار «اقىن بالا» دەپ سالەم بەرگەن كەزدە ەسىمىزدەن تانىپ قالا جازداعانبىز. مىنە، تەليەۆيدەنيەنىڭ كۇشى! قازىرگى زامانعا بايلانىستى ول دا ونداي قۋاتتان ايىرىلدى. كوپ ادامدار عالامتور جەلىسىنە كىرەدى، تەلەديدار قاراۋعا ۋاقىتى جوق. ۋاقىتى بولعاننىڭ وزىندە ارنا كوپ. جۇزدەن اسا ارنانىڭ ىشىندە ءبىر تۇشىمدى حابار كورەيىن دەسەڭ وتە قيىن.
- «بۇرىنعى اقىندار جۇلدە ءۇشىن كەلمەيتىن ەدى، جاقسى ايتىس جاساساق بولدى دەپ كەلەتىن، قازىر ايتىس بولسا بىردەن جۇلدەسى قانداي دەپ سۇرايدى» ، دەگەن پىكىرلەر بار. بۇعان نە دەيسىز؟ .. جانە جاستاردىڭ ىزدەنىمپازدىعى ءسىزدى قاي جاعىنان قۋانتادى؟ قاي جاعىنان «اتتەگەن- اي» دەگىزەدى؟
- وسى ايتىستىڭ جۇلدەسى قانداي ەكەن دەپ بىردە- ءبىر اقىن سۇرامايدى. «كىم جەڭدى؟» ، «باس بايگەگە نە تىگىپتى؟» دەگەن حالىقتىڭ ءوزىنىڭ سۇراعى ول. جۇرتقا كوبىنە دۇنيەاۋي نارسەلەر كوبىرەك قىزىق بولىپ تۇرعان شاق قوي. نە العانى، قانشا العانى، ونى قايدا جۇمساعانى دەگەن سياقتى. ال ول ايتىستا كىم نەشىنشى ورىن الدى، نە سەبەپتەن الدى، قانداي سوزدەر ايتىلدى، قانداي ەرەكشەلىگىنە بايلانىستى سول جۇلدە بەرىلدى دەگەن سەكىلدى پايدالى، ەلگە رۋحاني كەرەك ماسەلەگە كوپ نازار اۋدارىلا بەرمەيدى. جاڭاعى توڭىرەكتەن اسپايدى. الدىڭعى تولقىن اعا- اپالارىمىز جاستارعا كوپ سىن ايتىپ جاتادى. «ماشينا كوپ تىگىلىپ كەتتى، كەزىندە ءبىز قۇمىرا مەن قول ساعاتقا، كىلەمگە، ماقتاۋ قاعازىنا ايتىساتىن ەدىك» ، دەپ وكپەسىن ايتادى. ول زاماندا كولىك تىگىلسە ولار دا كولىككە ايتىسار ەدى. بۇل زاماندا قۇمىرا تىگىلسە، ءبىز دە قۇمىراعا ايتىسار ما ەدىك. ماسەلە وندا ەمەس.
ەندى قازىرگى جاستاردىڭ ىزدەنىمپازدىعى دەگەن كەزدە كەيبىر نارسەلەرگە كوڭىلىڭ تولىپ، كەيبىر نارسەلەر شىنىندا كەمشىن بولىپ جاتقانىن بايقايمىز. بىزدەگى ءبىر قاسيەت قوي، سىناساق جەرگە كىرگىزىپ، ماقتاساق اسپانعا شىعارىپ جىبەرەمىز. كەمشىلىگى دە بار، جەتىستىگى دە بار. وسىنى تالداپ- تارازىلاپ ايتىپ وتىراتىن سىنشىلار از. تازا سىن ايتاتىن، سىني ماقالالار جازاتىندار جوققا جۋىق. توقسانىنشى، ەكى مىڭىنشى جىلداردىڭ ورتاسىندا ۇلكەن اعالار، رابيعا سىزدىق باستاعان عالىمدار ءار ايتىسقا باعا بەرىپ، ايتىس وتكەننەن كەيىن قىزۋ تالقىلانىپ، ءتىپتى «ەگەمەن قازاقستان» سەكىلدى ىرگەلى باسپا ءسوز بەتىندە بۇرق- سارق قايناپ، ۇلكەن جاڭالىققا اينالىپ جاتاتىن. ءقازىر جەڭىمپازداردىڭ سۋرەتىن جاريالاۋدان اسپاي قالدىق.
- ايتىستى تالداۋ جوق دەيسىز عوي سوندا؟
- جالپى، سىن جوق بولىپ بارا جاتىر. وسى ماسەلەلەردى عالىمدار ايتىپ وتىرسا اقىنداردىڭ وزىنە دە كۇش بولار ەدى، قانات بىتىرەتىن ەدى دەپ ويلايمىز. سىن دەگەن سىناۋ ەمەس، جاقسى تۇستارىن دا، كەمشىن تۇستارىن دا جويۋ ماقساتىندا ايتىلىپ تۇرسا. قازىرگى اقىنداردىڭ جەتىستىگى - ءسوزدى ويناتۋى، وڭاي- وسپاق ويعا كەلە بەرمەيتىن نارسەنى ويلاپ تاۋىپ، ساحنادا ۇتىمدى جەتكىزىپ جاتاتىندىعى.
ءبىراق ەڭ باستى كەمشىلىك - بۇرىنعى اقىنداردىڭ ءوزىنىڭ ءستيلى، ءتىلى، ورنى بولاتىن. ءوزىنىڭ ولەڭىنىڭ سازى بولاتىن. بۇرىنعى اقىنداردىڭ ءجۇزىن تەلەديداردان كورمەي- اق، راديودان داۋىسىن ەستىپ- اق ەل ماقامىنان تانىپ وتىراتىن. مىناۋ ازىمبەك، مىناۋ ايتاقىن، مىناۋ ەسەنقۇل، مىناۋ قاتيموللا، مىناۋ قونىسباي دەسىپ، مەيلى اۋەنى بولسىن، مەيلى ولەڭ قۇراۋ ورنەگى بولسىن، اقىنداردى تانىپ وتىراتىنبىز. قازىر ءبىر شۋماق وقىپ بەرسە، جاستاردىڭ قايسىسى ايتقانىن بىلمەيمىز. ماقامىن، داۋىسىن تىڭداساڭ دا بىلمەيسىڭ. ويتكەنى، ءبارى بىردەي ولەڭ تۋدىراتىن بولىپ كەتتى. دەڭگەيى دە بىردەي.
بارلىق جەردە ايتىلىپ كەلە جاتقان ماسەلە - اۋەننىڭ، ماقام- سازدىڭ تاپشىلىعى. بۇگىنگى ايتىستا قازىرگى زامان تىلىمەن ايتساق ءتورت- بەس «حيت» اۋەندەر عانا بار. مۇحامەدجاندىكى، بەكجاندىكى، امانجول، اينۇر، اقمارالدىكى دەگەن سياقتى. سول اۋەندەردىڭ اراسىندا شيىرلاپ جۇرگەنىمىزگە ون- ون بەس جىل بولىپ قالدى. ىزدەنىس وتە از. مىنا شىرىنبەك قويلىباي سياقتى جاڭا ءبىر ءوزىنىڭ اۋەنىمەن كەلگەن اقىندار جوق دەرلىك.
ايتىستىڭ ءار وڭىرگە بايلانىستى ءوزىنىڭ مەكتەبى بولعان. ءسۇيىنبايدى «ايتىس ونەرىنىڭ التىن دىڭگەگى» دەپ اۋەزوۆ ايتقان جەتىسۋ ءوڭىرىنىڭ وزىندە بىرنەشە مەكتەپ بار. ءسۇيىنباي، جامبىل توڭىرەگىندەگى مەكتەپ ءبىر بولەك، قۇلمامبەت، كودەكتەردىڭ مەكتەبى ءبىر بولەك، مىنا جاعىندا باقتىباي، قالقا، قابان جىراۋلاردىڭ مەكتەبى ءبىر بولەك. اقىن سارا، ءىلياس اقىن، قۋات تەرىبايەۆ سياقتى اقىنداردىڭ بارلىعى باسقاشا بولعان. سوندا ءبىر جەتىسۋدىڭ وزىندە ءتورت- بەس مەكتەپتى تالداپ ءبولىپ، ەرەكشەلىكتەرىمەن ايتىپ بەرۋگە بولادى. قازىر ءبىر الماتى وبلىسى ەمەس، بۇكىل قازاقستان ءبىر عانا مەكتەپ سياقتى بولىپ قالدى. قىزىلوردانىڭ اقىنى ما، سەمەيدىكى مە، الماتىنىكى مە، قىزىلجاردان با، بىلمەيسىڭ. قىزىلوردانىڭ بۇرىنعى سۇلەيلەرىنەن كەلە جاتقان سىرلى سازدارىن ەستىمەيمىز، باتىستا ەكپىندەتىپ كەلەتىن ماقامدار، بولماسا جايما- شۋاق ارقانىڭ اۋەندەرى، جەتىسۋ، قاراتاۋ ءوڭىرى دەگەن سياقتى اۋەندەردىڭ ءبارى ميباتپاق، كوجەقويىرتپاق بولىپ كەتتى. سوندىقتان وسىنداي كەمشىلىكتەردى اتاپ وتۋگە بولادى.
دەگەنمەن دە جاستاردىڭ ەكپىنى، ارينە، قۋانتادى. كەشەگى ايتىستا مەنىمەن قارسىلاس بولعان مەيىربەك، ەركەبۇلانداردى الىپ ايتساڭىز دا، ىزدەنىستەرى وتە جاقسى. ەلدىڭ كوكەيىندەگىسىن تاپ باسىپ وتىردى. نۇرلان مۇسايەۆتىڭ اراعا بىرنەشە جىل سالىپ ايتىسقا قايتا قوسىلۋى ءبىزدى قۋانتتى. اقتىق سىنعا وتپەگەنىمەن، ماقامى باياۋلاپ قالعانىمەن نۇرلاننىڭ بويىنان باياعى تاۋىپ ايتقىشتىعى وزىمە جاقسى اسەر قالدىردى. ءبىراق نۇرلان دا اعا بۋىنعا اينالىپ قالدى. جاستارىمىز كەلە جاتىر سوڭىمىزدا. ايتىس ۇيىمداستىرىپ جاتقاندار مىندەتتى تۇردە حالىقتى جيناۋ ءۇشىن تانىمال اقىنداردى ىزدەيدى. جاستار تاپسىرىس بەرىپ تالپىنسا دا، ولاردىڭ كوبى شاقىرىلماي جاتادى. بارسا قاتىستىرىلماي دا جاتادى.
- بالكىم، جاستاردىڭ ايتىسىن بولەك وتكىزۋىمىز كەرەك شىعار؟
- ونى دا ويلاستىرۋعا بولار. مەنى كوپتەن تولعاندىرىپ جۇرگەن مىنانداي ماسەلە. داۋلەتكەرەي، بەكارىس، قالقامان، اينۇر ءبارىمىز ايتىستى سەكسەنىنشى جىلداردىڭ اياعىندا قاتار باستادىق. سوندا بىزدەر مەكتەپ، اۋدان ارالىق، وبلىس ارالىق، ودان كەيىن عانا رەسپۋبليكالىق ايتىسقا شىعاتىنبىز. قازىر ونداي ىرىكتەۋ ساتىلارى جوق. قازىر تالاپتانعان اقىن جاقسى ونەر كورسەتسە، بىردەن رەسپۋبليكاعا جولداما الادى. ونىڭ تالابى، اقىندىق قۋاتى كۇشتى بولۋى مۇمكىن. ءبىراق تاجىريبەسىزدىگىنەن، ۇلكەن ساحنانى كورمەگەنىنەن، ىسىلماعاندىعىنان كوپتەگەن كەمشىلىكتەر كەتىپ جاتادى. ول ەگەر شىنىمەن دە دەڭگەي- دەڭگەيمەن، ساتى- ساتىمەن كوتەرىلگەن بولسا، مۇنداي كەمشىلىك ساحنالاردا بولماس ەدى. كەيدە حالىقتىڭ ءىشىن پىستىرىپ، ءتىپتى ورتا جولدان توقتاتىلىپ جاتۋى وسىنداي سەبەپتەرگە بايلانىستى شىعار.
- ال ەندى كەيىنگى كەزدەگى ايتىستىڭ قايتا جاندانۋىن قالاي تۇسىندىرەر ەدىڭىز؟
- ايتىستى سوڭعى ەكى جىلدا «نۇر وتان» پارتياسى قولعا الۋمەن ايتىسقا وتكىزۋ تۇرعىسىنان دا، ۇيىمداستىرۋ تۇرعىسىنان دا جاڭا ءبىر قارقىن، جاڭا ءبىر سەرپىن كەلدى. جالپى ايتىسقا جاڭالىق كەرەك. ويتكەنى، ءبىر سارىندى باياعى توقسانىنشى جىلدارداعى جۇرتتىڭ ءبارى تامسانا تىڭداعان ايتىسپەن قازىرگى كورەرمەندى 4-5 ساعات ۇستاپ وتىرۋ مۇمكىن ەمەس شىعار. ويتكەنى، جالپى حالىقتىڭ ايتىسقا دەگەن ىقىلاسى وتە كۇشتى بولعانمەن، زامان وزگەرىپ بارا جاتقان سەبەپتى، زامانعا ساي جىلدامدىق پا، ەكپىن بە، وتكىزۋ فورماسىنداعى وزگەشەلىك پە، ايتەۋىر ۋاقىتقا ساي بىردەڭە كەرەك. ءبىر جاعىنان سىن ايتۋشىلار ايتىستىڭ شوۋعا اينالىپ بارا جاتقانىن ايتادى. دەگەنمەن دە ايتىس دەگەن قازاقتىڭ تەلەديدار، تەاتر ەشتەڭەسى جوق كەزىندە، جالپى گازەت- جۋرنال، بۇقارالىق اقپارات جوق كەزدە بارلىق نارسەنىڭ ورنىن تولتىرىپ تۇرعان ونەرى. كەشە ايتىستا مەيىربەككە وسىنى ايتتىم عوي جاۋاپ رەتىندە.
ايتىس، اۋەزوۆ ايتپاقشى، قازاقتىڭ تەاترى. دراما دەسەڭ درامالىق، وزگە دە تولىپ جاتقان سيپاتقا يە دارا ونەر. بۇرىنعى ايتىستاردا، كەيىن مىنا كەڭەس وكىمەتى كەزىندە يسا بايزاقوۆتاردىڭ «ءبىر ءوزى ءبىر تەاتر» اتانىپ جۇرگەن زامانىندا، بەرتىنگى موڭعوليادان، وزبەكستاننان، رەسەيدەن كەلىپ بۇكىل قازاق اقىندارىنىڭ باسى قوسىلعان ەڭ العاشقى حالىقارالىق (1989 - جىلعى وتكەن) ايتىسىندا موڭعوليادان كەلگەن قابدىجالەل ساقاريا اعامىزدىڭ جاساعان شوۋ ايتىستارى قانداي؟ ءبىزدىڭ جاساپ جۇرگەن شوۋىمىزدىڭ ەشقايسىسى سول ايتىستارعا جەتپەيدى.
سول كەزدە بيلىكتىڭ ونەرگە دەگەن، قازاقىلىقتى قايتارۋعا دەگەن تالپىنىسى وتە جاقسى بولدى. ءتىپتى دۇنيەجۇزىلىك قازاقتار قۇرىلتايىنان بۇرىن ءار ەلدەگى اقىندار باس قوستى. مۇنىڭ ءوزى ايتىستىڭ بىرىكتىرۋشى، جان- جاقتاعى قازاقتىڭ باسىن قوسۋشى ەكەنىنىڭ دالەلى. ءاربىر قازاقتىڭ جۇرەگىندەگى قىلىن قوزعاپ، قازاقىلىقتى قايتاراتىن ونەردىڭ ءتۇرى ەكەندىگىن كورسەتەدى. سوندىقتان دا بۇل ونەردى بيلىكتىڭ پارتياسى قولعا الىپ، دامىتىپ جاتقانى وتە ورىندى. ەندى بۇل بيلىكتىڭ پارتياسى وتكىزدى دەگەن اقىندار شەڭبەردىڭ ىشىندە قالىپ قالدى دەگەن وي تۋدىرماۋ كەرەك. ءار نارسەنىڭ جاقسى، جامان جاقتارى بولۋى مۇمكىن، ءبىراق مۇنىڭ جاقسى جاقتارى كوپ بولىپ تۇر.
وسى ۋاقىتقا دەيىن 20-30 جىلدىڭ ىشىندە اقىندار ايتپاعان نارسە جوق. ءبىراق سونىڭ كوبى ايتىلعان جەردە قالىپ جاتتى. كەشەگى ايتىستىڭ وزىنە پرەمەر- ءمينيستردىڭ ورىنباسارى بەردىبەك ساپاربايەۆ سياقتى اعالارىمىزدىڭ، دەپۋتاتتارىمىزدىڭ، ۇلكەن قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ كەلىپ تاماشالاۋى بەلگىلى ءبىر دارەجەدە سول پارتيانىڭ ۇيىمداستىرۋىنىڭ ارقاسى عوي. ايتىستا كوتەرىلىپ جاتقان ماسەلەلەردىڭ دىتتەگەن جەرىنە جەتۋ مۇمكىندىگىنىڭ جوعارىلاعانىن كورسەتەدى. بۇدان ارتىق ايتىس نە ىستەيدى ەندى؟ ! ايتىلعان جەردە ءسوزدىڭ قالۋى مەن ايتىلعان جەرگە جەتىپ، ودان حالىققا پايدا كەلىپ جاتسا بۇل بارلىق قازاققا پايدا، ۇلتىمىز ءۇشىن ۇلكەن ولجا بولادى دەگەن ءسوز.
- ايتىستى باعالاۋ جاعى ءسوز بولىپ جاتادى. مىناۋ اقىننىڭ سوزىنە، مىنا اقىننىڭ اۋەنىنە بالل بەرۋ دەگەن سياقتى جاڭا تۇرلەرى كەرەك شىعار دەگەن ويلار ايتىلىپ ءجۇر. جالپى، ءسىز باعالاۋ تۇرىنە قالاي قارايسىز؟
- ايتىستىڭ وتكىزىلۋى تۋراسىندا قازىرگە دەيىن ناقتى ءبىر ەرەجەسى جوق. ول ءبىر جۇيەگە كەلۋ كەرەك. ءتىپتى بولمادى دەگەن كەزدە بالل كوتەرگەنشە «جەڭدى» ، «جەڭىلدى» دەپ باعا بەرگەن الدەقايدا ادىلەتتىرەك بولار ەدى. ويتكەنى، ەكى اقىندى دا جاقسى ايتىستى دەپ ەكەۋىن دە كەلەسى اينالىمعا وتكىزىپ جىبەرۋ، كەي اقىندارعا قيانات جاساعاندىقپەن بىردەي. سوسىن تاعى ءبىر ماسەلە، العاشقى ايتىسقان اقىندارعا قازىلار القاسى دايىن بولمايدى. قانداي باعا بەرەرىن بىلمەي ساسىپ قالادى. بىردەن ەڭ جوعارعى بالدى قويىپ قويمايىق، ارتتا ودان دا مىقتى اقىندار بار شىعار دەپ تومەن بالل بەرىلەدى دە، كەيىن قازىلاردىڭ كوڭىلى ورنىعىپ جومارتتىعى ۇستاپ، ءبىرىنشى ايتىسقان اقىنداردان تومەن دارەجەدە ايتىسقان اقىندارعا جوعارى بالل قويىپ قويادى. وسى جاعدايدى ويلاعاندا راسىمەن دە باعالاۋدا بىزدە ءبىراز كەمشىلىكتەر كەتىپ جاتىر. بۇل جاڭاعى ەرەجەنىڭ جوقتىعىنان.
ەكىنشىدەن، ادام ەت پەن تەرىدەن جاراتىلعاندىقتان، بەلگىلى دەڭگەيدە عانا ءادىل بولا الادى، شەكسىز ادىلەت اللاتاعالاعا عانا ءتان عوي. ەكى قازى اناۋ نە ايتتى دەپ اڭگىمەلەسىپ وتىرىپ ودان دا جاقسى سوزدەردى ەستىمەي قالۋى مۇمكىن. مىنا كوكشەتاۋدا قۇدايبەردى مىرزابەك دەگەن ارداگەر اقىن بار. بىردە سول اعامىز وسى بالل بەرۋ ماسەلەسىنە ءوز جۇيەسىن جاساپ الىپ اكەلىپتى. سول سياقتى بارلىق اقىندار باعالاۋعا قاتىستى وزدەرىنىڭ ۇسىنىستارىن الىپ كەلىپ، سودان ورتاق ءبىر ەرەجە شىعارسا، نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. ويتكەنى، ايتىس تۋرالى جازىلعان ەرەجەلەردىڭ ءبىرازىن، مينيسترلىك تاراپىنان، باسقا دا ەرەجەلەردى كوردىك. كوبىن ايتىسقا قاتىسى جوق ادامدار جاساعاندىقتان، ونداعى كەمشىلىكتەر، ولقىلىقتار كوزگە ۇرىپ تۇرادى. سوندىقتان ايتىستىڭ تابيعاتىن بىلەتىن اقىنداردىڭ وزىنەن، سوسىن ۇنەمى قازىلىقتا جۇرگەن ادامداردىڭ پىكىرىن ەلەپ- ەسكەرىپ جاڭا ءبىر ەرەجە جاساۋ كەرەك شىعار.
- جاقىندا قىرعىز ەلىنە بارىپ ايتىسىپ قايتتىڭىز. سول قىرعىزستانداعى ايتىستىڭ ەرەكشەلىگى قانداي؟ ەكى ەل اراسىنداعى اقىنداردىڭ دوستىق قارىم- قاتىناسى قانداي؟ ارالاسىپ تۇراسىزدار ما؟
- قىرعىزدى ءبىز «باۋىرلاس» ، «ءبىر تۋعان» دەپ ايتامىز عوي. توسكەيدە مالى، توسەكتە باسى قوسىلعان، قوس وزەننىڭ سالاسىنداي دەپ جاتامىز. ايتىس كوشپەلى بابالارىمىزدان قالعان مۇرا. ءبىراق وسى XXI عاسىردا قازاق پەن قىرعىزدا عانا ساقتالىپ وتىر. وسى ءداستۇرلى تۇردە ۇزىلمەي كەلە جاتقان دوستىق ءۇردىستى ءبىز سوڭعى كەزدەرى ءۇزىپ الدىق. قىرعىزدار دا بىزدە قانداي اقىندار بار ەكەنىن بىلمەي قالدى. ال ءبىز حالىقارالىق ايتىس دەيمىز دە، موڭعوليا، قىتاي، وزبەكستانداعى قانداستاردى، سوسىن قىرعىزستاننان دا اقىن كەلدى دەگەن ءسوز ءۇشىن قولىمىزعا تۇسكەن ءبىر اقىنىن الدىرىپ ايتىسقا قوسامىز.
ال قىرعىزدار ەلارالىق ايتىس دەيدى دە تەك قازاق پەن قىرعىز اقىندارىن ايتىستىرادى. بيىل ءبىز باردىق، سول كەزدىڭ وزىندە جەتىنشى رەتكى قازاق- قىرعىز ەلارالىق اقىندار ايتىسى دەپ جاتتى. وسىدان 7-8 جىل بۇرىن ءجۇرسىن اعامىز ءبىراز اقىنداردى باستاپ بارىپ ءبىزدىڭ اقىندار جاقسى ايتىس جاساپ ەدى، بايگە بەرمەدى دەپ وكپەلەپ قايتقان. سول وكپەمىزدى ەسكەرىپ، كەلەسى ايتىستاردان باستاپ قوس بايگەلى ايتىس ۇيىمداستىرىپتى. مىسالى، قازاقتان بىرەۋ قىرعىزدان بىرەۋ دەپ قوس بايگەلى. ال قىرعىزدىڭ اقىندارى دا ءبىزدىڭ ەلگە كەلىپ ءجۇر.
- ولار توقتوعۇلدىڭ ايتىسىن جاساپ قازاق اقىندارىن قوناق قىلىپ كۇتەيىك دەپ جوعارى دەڭگەيدە ايتىس ۇيىمداستىرىپتى. مەملەكەت تاراپىنان جوعارى ءمان بەرىلىپتى. ول ايتىس ناتيجەسىن بەردى. ايتىستى سول ءتۇنى بىردەن تەلەديداردان تاراتىپ جىبەرگەن عوي. ءبىز ەرتەسى قايتىپ بارا جاتىپ «دورداي» دەگەن بازارىنا سوققاندا قالىڭ قىرعىز قاۋمالاپ راحمەتىن ايتىپ جاتتى. جاقىندا االى حابارلاسىپ: «قىرعىز ەلىندە سىزدەردىڭ ايتىستىڭ قىزۋى ءالى باسىلماي جاتىر. قىرعىز حالقى ءسىزدى قاشان كەلەدى دەپ سۇراپ جاتىر»، دەيدى. مەن وسىندا جۇرگەن ايتىس جاناشىرلارىمەن اقىلداسىپ قىرعىز- قازاق ايتىسىن وسى قازاق ەلىندە وتكىزسەك دەپ وتىرمىز. بۇل ەكى ەل اراسىن جاقىنداستىرۋ جاعىنان ناتيجە بەرەتىندىگىنە سەنىمىم مول.
قازىر مەن مىنا ماسەلەگە قۋانامىن. ايتىسىپ كەلە جاتقانىمىزعا 20 جىل بولىپ قالدى عوي. ايتىستىڭ كورەرمەندەرى ۇلكەن كىسىلەر بولاتىن. سوڭعى جىلدارى ايتىسقا جاستاردىڭ كەلىپ جاتقانىنا ءىشىمىز جىلىپ بارادى. مۇنىڭ ءبىر سەبەبى، ايتىسكەرلەردىڭ دە جاسارىپ بارا جاتقانىنان شىعار. ستۋدەنتتەردەن تومەن مەكتەپ جاسىنداعى اقىندار شىعىپ كەلە جاتقانىنان بولار. بۇل ءبىزدىڭ ءتىلىمىزدىڭ، ءداستۇرىمىزدىڭ، ايتىسىمىزدىڭ ءوشىپ قالمايتىندىعىنىڭ بەلگىسى. بۇرىندارى مەن ايتىسقا بارسام مۇندا نە ايتىلمادى، كەلەسى ايتىستا اقىندار نەنى ايتار ەكەن دەپ ويلايتىنمىن. ءبىراق كەلەسى ايتىسقا بارعاندا ودان دا اسقان سوزدەر، ودان دا اسقان ماسەلەلەر ايتىپ جاتقاندا تاڭ قالماسقا امالىم بولماي قالادى.
ارتىمنان ەرگەن ىنىلەرىمنىڭ، شاكىرتتەرىمنىڭ اۋزىنان التىنداي، مارجانداي سوزدەر توگىلىپ جاتقاندا قازاقتىڭ ءتىلىنىڭ بايلىعىنا كوز جەتكىزەسىڭ. باياعى تەگىمىزدى، رۋحىمىزدى قايتاراتىن بولساق، ارمانداعانىمىزداي ۇلكەن قۋاتتى، بەرەكەلى، تاۋەلسىزدىگىن باياندى ەتىپ، تىنىشتىعىن ساقتاي بىلسە، ۇلكەن بيىكتەرگە شىعاتىنىنا جانە سول بيىكتەرگە شىعۋىنا ايتىسكەر اقىنداردىڭ ۇلەسى زور بولاتىندىعىنا سەنەمىز، بىزگە دەيىن ايتىستى ولتىرمەي دامىتىپ الىپ كەلگەن اعا- اپكەلەرىمىزگە قارىزدارمىز. قازىر دە جەتەكشى پارتيامەن تىزە قوسىپ، اقىندارعا اقىل- كەڭەسىن بەرىپ كەلە جاتقان مىرزاتاي جولداسبەكوۆ، ءجۇرسىن ەرمان، بەكبولات تىلەۋحان سىندى اعالارىمىزعا العىستان وزگە ايتار جوق.
وزىمنەن كەيىنگى ءىنى- قارىنداستارىما ءسات ساپار بولسىن، اقىندىعى وزىنە دە حالىققا دا پايداسىن اكەلسىن. اللاتاعالا تاۋەلسىزدىگىمىزدى باياندى ەتىپ، ءاربىر قازاق شاڭىراعىنا بەرەكە بەرسىن، ءتىلىن، ءدىنىن، ءداستۇرىن ارداقتايتىن، ءوز ۇلتىنىڭ بۇگىنىمەن، ەرتەڭىمەن باسقالار الدىندا ماقتانا الاتىن بيىك رۋحتى تىلەيمىن. اللاتاعالا ءبىزدىڭ وسى تاۋەلسىزدىگىمىزدەن ايىرماسىن. ەل امان، جۇرت تىنىش بولسىن. قادىرلى ەلباسىمىزعا كۇش- قۋات بەرسىن!
اڭگىمەلەسكەن ايگۇل سەيىلوۆا
«ەگەمەن قازاقستان» گازەتى
