ءبىر شاڭىراق استىندا ءبىر عاسىر بىرگە تۇرعان قوس قاريا
الەمدە كوپ جاساعان ادامدار بارشىلىق. مىسالى، 146 جىل ءومىر سۇرگەن شوتلاندىق 6 رەت ۇيلەنگەن بولسا، ەڭ ۇزاق جاساعان گرۋزيندىك كەيۋانا 135 كە كەلىپ دۇنيەدەن وزعان.
ال ءبىر وتباسىندا ءبىر عاسىر بىرگە تۇرعان جالعىز جۇپ تۋرالى ماقالا «ۇنەن» گازەتىندە باسىلىپ، ول جايلى ورىس تىلىندە «نوۆوستي مونگولي» گازەتىندە باسىلىپ، كەيىن ك س ر و- نىڭ «ت ا س س» اگەنتتىگى عاجايىپ جاڭالىق رەتىندە جاريالادى.
ولار جايلى الەمگە ايگىلى «اسسوشەيتەد پرەسس»، «يۋنايتەد پرەسس»، جاپونيانىڭ «سۋتسينا»، قىتايدىڭ «شينحۋا» اگەنتتىكتەرى اقپارات تاراتتى. ا ق ش- تىڭ «نيۋ - يورك تايمس» گازەتى ماقالا باسىپ شىعارا سالا، امەريكالىقتار «ولار نە جەپ، نەمەن اينالىسادى» ، «كوپ جاساۋ قۇپيالارىن مىندەتتى تۇردە ءبىلىپ بەرسەڭىزدەر» دەپ ءوتىنىش كەلتىرگەن. بۇل وتىنىشتەردى ورىنداۋ ك س ر و- داعى ا ق ش- نىڭ «نيۋ - يورك تايمس» گازەتى وكىلدىگىنە تاپسىرىلادى. وقىرماندار تاپسىرىسىن قاناعاتتاندىرۋ ماقساتىندا امەريكالىق جۋرناليستەر موڭعولياعا كەلەر الدىندا ماعان تەلەفون سوقتى:
- ماسكەۋدەن ۇلانباتىرعا ۇشاقپەن بارامىز. دەلۇۇن سۇمىنىنا قالاي جەتەمىز؟ ارنايى ۇشاق جالداۋىمىزعا دا بولادى. قارتتارعا جەتۋ ءۇشىن قانداي اۆتوكولىكپەن جۇرەمىز، - دەپ كوپ ساۋالدى كوپىرلەتتى. ابىرجىپ قالعان مەن:
- ەرتەڭ جاۋابىن ايتايىن، - دەپ تەلەفون تۇتقاسىن قويا بەرگەندە، م ح ر- دىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ۇلكەن لاۋازىمدى شەنەۋنىگى تەلەفون شالىپ:
- ەلىمىزگە كەلمەكشى بولىپ وتىرعان امەريكانىڭ اتى شۋلى جۋرناليسى 1960 - جىلى ك س ر و- نىڭ باسشىسى نيكيتا سەرگەيەۆيچ حرۋشيەۆ شەتەلدىك جۋرناليستەرمەن كەزدەسۋىندە: «ءسىز ۇرىنشاق- يت ايعا قاراپ ۇرەدى» دەگەندەي امەريكا ەلىن نەگە جەك كورەسىز، «سىزدەر قاشان كەڭەس وداعى ادامىن ايعا قۇرباندىققا لاقتىرعالى جاتىرسىزدار» دەپ شۋ كوتەرگەن ا. شاريفا دەگەن قىڭىر، كوممۋنيزم، سوتسياليزمدى كورمەيتىن ادام. ەگەر ول ەلىمىزگە كەلسە، ءبىزدىڭ ماسقارا ەتىپ، جاھانعا جار سالادى. قانداي بولسا دا ءبىر امال قولدانىپ، ونى كەلتىرمەۋ جاعىن ويلا! - دەپ بۇيىردى.
وسى وقيعادان سوڭ ا. شاريفا ماعان ءتۇن ىشىندە 4 رەت قوڭىراۋ شالدى. مەن وعان:
- قارت كىسىلەر التاي تاۋى جوتاسىندا جايلاپ وتىرادى، وعان قوداستىڭ بۇقاسىن ءمىنىپ، الىس جول ءجۇرىپ جەتەسىز، - دەپ ونى ۇرەيلەندىرىپ، وعان جول بەلگىلەۋ جازىپ جىبەرەتىن بولىپ كەلىستىم.
كەڭەس وداعىنىڭ ءسوز شەبەرى، جۋرناليستەردەن العاش رەت ەڭبەك ەرى اتاعىن العان يليا ەرەنبۋرگ «پراۆدا» گازەتىندە ءتىلشى بولدى. ول « قىزىقتى وقيعالاردان تۇراتىن 5 تومدىق شىعارما جازۋدان 5 جول جاڭالىق جازۋ قيىن» دەيتىن. مەن دە سول كىسىنىڭ ايتقانىن ءومىرىمنىڭ باعىتى ەتىپ ۇستانىپ، قىسقا دا نۇسقا قىزىقتى جايلاردان جازۋدى قۇپ كورەتىنمىن.
مال اياقتانعان كوكتەم مەزگىلى ەدى. ولار قىستاۋىندا وتىر ەكەن. ايماقتىق كاسىپوداقتار كەڭەسى ءتوراعاسى د. داۋلەت بىرلەستىك كۇندىگىندە ءبىراز ادامعا ايماقتىق، مەملەكەتتىك اتاقتار مەن سىي- ماراپات تاپسىرۋ كوميسسياسى مۇشەسىنە تاعايىندالعاندىقتان دەلۇۇن سۇمىندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ باستىعى ج. اۋعانباي ەكەۋىمىزدى 100 دەن اسقان قارتتارمەن تىلدەستىرۋ ءۇشىن ولاردىڭ قىستاۋىنا ەرتىپ باردى. مەن دۇكەننەن اقساقالعا ۇلكەن ورامال، 1 كەلى كامپيت، كەيۋاناعا 3 مەتر اق شىت الىپ جاتقاندا ج. اۋعانباي:
- ەكەۋىنە ەكى ءبولىپ وراپ الماساڭ، اپامىز جولداسىنان تارتىپ الۋى مۇمكىن، - دەگەنىن «بۇل نەگە قالجىڭداپ» تۇر دەپ ويلادىم.
ءۇش ماشينەمەن شىققان بىزدەر اۋىلعا دا كەلىپ جەتتىك. كىشكەنتاي بالالار كولىكتى اينالسوقتاپ، ونىڭ شاعىن راديوسىن الىستان قىزىقتاپ جاتتى. ولاردىڭ ىشىندە الاسا بويلى قارت انا دا تاماشالاپ تۇردى. اۋعانباي: «بۇل الگى 116 جاستاعى كاميلا اپامىز،» - دەپ مەنى ءتۇرتتى. «ادام جاس كۇنىندە ءبىر بالا، قارتايعان سوڭ ءبىر بالا» دەگەن وسى ەكەن عوي دەستىك. بۇل پەندە بالا كەزىندە ۋايىم - قايعىسىز بولسا، جاسى ۇلعايعان سوڭ دا ءومىر قيىنشىلىقتارىن ۇمىتىپ، ءسابي سياقتى عۇمىر كەشەدى دەگەن ۇعىمدى بىلدىرسە كەرەك.
كاميلا اپا مەنىڭ اكەلگەن كامپيتتەرىمە قايت- قايتا قاراپ، بالاداي قۋانىپ وتىردى. ال اقباي اقساقال ەكى بولمەلى ءۇيدىڭ تۇپكى بولمەسىندە پەشتىڭ قاسىندا اياعىنا ءماسى كيىپ، ۇستىنە ىشىك جامىلىپ وتىر ەكەن. تىزەسى توڭاتىندىقتان جىلى تون، كۇپىمەن وراپ، پەشتىڭ جانىنا وتىرعىزىپ قوياتىن كورىنەدى.
بويشاڭ، تولىق دەنەلى اقساقال: «كوپ جاساعانمەن، كوپكە كومەگىمىز جوق. وتانىمىزدا اماندىق، تىنىشتىق بولسا دەپ تىلەپ وتىرامىز. قازاق، موڭعول حالقى كوپ قيىنشىلىقتى باسىنان وتكىزدى. ءبىز نە كورمەدىك دەيسىڭ. سوڭعى 50-60 جىلدا جۇرتشىلىقپەن بىرگە جىرعاۋلى ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان زامانعا دا جەتتىك. حالقىم امان بولسىن دەگەننەن باسقا تىلەك جوق مەندە،» - دەپ ايتقانىن ادەيى ءۇنتاسپاعا ءتۇسىرىپ الدىم.
اقباي قارت اباق كەرەي رۋىنان، سۇيەگى- قاراقاس. 1912 - جىلى كوكتەمنىڭ ءدال وسى ۋاعىندا دامبييجانتسان لاڭىنان ۇرىككەن قاراقاس اۋىلدارى «جالعىز اعاش» اسۋى ارقىلى التاي اسپاق بولعاندا 40 اسكەردىڭ قورشاۋىندا قالىپ، 50 بالانى كيىزگە وراپ تاستاپ، قالعانىن قىرىپ، قاراقاس رۋ باسشىسى اقىنبەكتى تىرىدەي سويىپ، تۇلىپ جاساپ، ايارلىقپەن ولتىرەدى. كيىزگە ورالعان 50 بالادان راحىمبەك ەسىمدى بالا عانا امان قالادى. وسى زوبالاڭنان اقباي اۋىلى احۋنت سايى باسىنا تىعىلىپ امان قالعانى جونىندە ج. اۋعانباي اڭگىمەلەپ بەردى.
اقباي اتا 90 جاسقا دەيىن بەس ۋاقىت نامازىن وقىپ كەلسە، ودان كەيىن ءمىناجات ەتۋدى قويعان كورىنەدى. كاميلا اپا توعىز قىز، ءۇش ۇل بالا دۇنيەگە اكەلسە، 92 جاستاعى قىزى قوبدا ايماعىنىڭ قوبدا سۋمىننىندا تۇرادى.
ەكى ۇلى ەرتە دۇنيەدەن وزىپ، قالعان جالعىز ۇلى حالح وزەنى بويىنداعى شايقاستا قازا تاپقان. ءتورتىنشى قىزىنان قىرقىنان شىققان كەزدە اسىراپ العان ۇلى ا. مۋرسال اتا- اناسىن بالاداي ماپەلەپ قاراپ وتىر ەكەن. تاماقتانعان سوڭ بالاسى مۋرسال: «شىلىم مەن ىشىمدىك ءيسى شىقسا اتامىزدىڭ باسى اينالادى. سوندىقتان سىزدەرگە ارناعان اراقتى اۋىزعى بولمەگە بارىپ ءىشىپ الىپ كىرەيىك»، - دەدى.
ءبىز اقساقالدان باتا الىپ تىسقا شىققان كەزدە بىرنەشە بالامەن بىرگە ۇيگە كاميلا اجە دە قۋانا كىردى.
وسى جۇزدەسۋدەن ءۇش جىل وتكەن سوڭ دەلۇۇندىك ج. اۋعانباي باستىقپەن كەزدەسكەنىمدە اقباي قاريا دۇنيەدەن قايتقاندا قوبدا ايماعى قوبدا سۇمىنىنداعى 93 جاستاعى قىزى: «ءجۇز جيىرما جاساعان اكەم- اي، 118 دەگى انامدى جەتىسىندە الىپ كەتكەنى- اي، بولماعاندا ون- جيىرما كۇن، بىزبەن بىرگە بولمادى عوي»، - دەپ كورىس ايتىپ جوقتاعاندا، جينالعان جۇرت كوزىنە جاس الىپتى. اقباي اقساقال قايتىس بولعان سوڭ تۋرا 1 اپتادان كەيىن 93 تەگى قىزىنىڭ قولىندا كاميلا اجە كوز جۇمىپتى.
ەرلى زايىپتى ەكەۋىنىڭ ءبىرى 120 جاس، ەكىنشىسى 118 جاسىندا اراسىنا جالعىز اپتا سالىپ، وسىلايشا جارىق دۇنيەمەن قوش ايتىسىپتى.
سول كەزدە حالىقارالىق جۋرناليستەر وداعى چەحوسلاۆاكيانىڭ استاناسى پراگا قالاسىندا ورنالاساتىن. مەنى ەلىمىز جۋرناليستەر وداعىنىڭ ءتوراعاسى س. نامسراي 1972 - جىلى كارلوۆاۆار ساياحات قالاشىعىنا جىبەردى. مەن ماسكەۋدە ا. شافيرامەن كەزدەسە الماسام دا، قايتقاندا جولىعاتىن بولىپ ۋادەلەسىپ، كارلوۆاۆارعا اتتاندىم.
ەۋروپا ەلدەرىندە جاسالعان العاشقى شىڭعىسحان جايلى /امەريكا، انگليا، باتىس گەرمانيادا 1965 - جىلى حەنري ليەۆيننىڭ ءتۇسىرىپ، امەريكانىڭ كينو جۇلدىزى، ەگيپەتتەن شىققان ءارتىس ومار شاريف شىڭعىسحان وبرازىن سومداعان 2 ءبولىمدى فيلم / يتاليانىڭ «يۋمانتە » گازەتى باس رەداكتورى ارنايى تاپسىرىسپەن العىزعان كينونى كورۋ باقىتىنا يە بولىپ، كوپشىلىككە جابىق زالدا اتىشۋلى چەحوسلاۆاكيا سىراسىن ءىشىپ وتىرىپ تاماشالادىم.
ونىڭ باستالۋى دا قىزىق. اينالىپ جاتقان عالامشاردى موڭعول ەتىكپەن باسقاندا حان اتقىلاپ، قىزىل قانمەن «شىڭعىسحان» دەگەن جازۋ شىعادى دا الەمدى جاۋلاپ الۋشى تۋرالى كينوفيلم باستالادى.
مەن چەحوسلاۆاكيادان ماسكەۋگە ۇشاردا كوپ ساتىلى قاتاڭ باقىلاۋدان ءوتىپ، ا. شافيرامەن كەزدەستىم. ارنايى قورعاۋداعى ونىڭ كەڭسەسىندە 2 ساعاتتاي اڭگىمەلەسىپ وتىرعاندا ونىڭ جەتى كومەكشىسىنىڭ ءبىرى كىرىپ كەلىپ، «مىرزا، ك س ر و- نىڭ كوممۋنيستىك پارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسىنا ستاۆروپول ولكەسىنەن كەلگەن ۆ. سولومانتسوۆ تاعايىندالىپتى» دەپ جاڭا عانا «ماياك» راديوسىنان ايتى»، - دەسە، ا. شافيرا ول بۇرىن قانداي قىزمەت ىستەگەنىن سۇرادى. وعان كومەكشىسى كەڭشار ديرەكتورى، ودان كەيىن اۋدان باستىعى بولعانىن جەتكىزىپ ەدى، ول: «ءومىربايانىن ورتالىققا حابارلا!» - دەپ تاپسىردى.
امەريكالىق جۋرناليست ا. شاريفا ماسكەۋدە 29 - جىلدان بەرى تىلشىلىك ەتىپ ءجۇر ەكەن. ول ماعان كەڭشار، ۇجىمشار باستىقتارىنان باستاپ، 15 مەملەكەت باسشىلارى، مينيسترلەر، ولاردىڭ بارلىعىنىڭ ءومىربايانىن جاتقا بىلەتىن سوزدىكتەي، ءتىپتى ول «ك س ر و- نىڭ انىقتاما بيۋروسىنداي» كورىندى.
ءسىزدىڭ بىزدە باسىلعان «جازىق دالاداعى دانكو» دەگەن دەرەكتى پوۆەسىڭىزدەگى مانجى مەن جەرگىلىكتى باي - ماناپتارعا قارسى قوڭ ەتىن ويىپ قويىنعا تىعىپ الىپ كۇرەسۋ، الدارجاۆتىڭ ايۋۋشىنىڭ مانجىنىڭ توعىز رەتكى دۇرەسىنە تىرپ ەتپەۋى سياقتى ارەكەتتەرىمەن ولارعا قارسى تۇرۋى امەريكالىقتارعا ۇنادى.
سىزدەردەگى ءبىر عاسىر وتاسقان جۇبايلار ەت جەپ، مالدىڭ ءسۇتىن پايدالانىپ ، ناسوستى قۇدىقتى بىلمەي، اراسان دەپ التايدىڭ اعىندى سۋىن ءىشىپ، اراق ، تەمەكىنىڭ يىسىنە ۋلانباي، يسلام ءدىنىن ۇستانىپ، بەس رەت ناماز وقيدى ەكەن. وسىنداي ەشكىمگە زيانى جوق كوشپەندىلەر ۇرپاعىنىڭ تابيعاتپەن جاراسا ءومىر ءسۇرۋى امەريكالىقتاردى وتە قىزىقتىردى. امەريكادا باسىلعان دەرەكتى پوۆەستىڭ اۆتورلىق سىياقىسىن اۋدارماق بولىپ ەدىك، موڭعوليا حالىقارالىق كىتاپ، باسپا وداعىنا مۇشەلىككە تىركەلمەپتى. ءبىراق سەنىڭ تىلشىلىك جاساعان جالاقىڭدى ءبىز ساقتاپ قويدىق. سەن تاقىرىپتى وتە دۇرىس تاڭداپسىڭ.
الەمدەگى اتاقتى جۋرناليست رەحارد زورگە گەرمان ادام بولسا دا، جاپونيانىڭ بار قۇپياسىن گەرمانياعا، گەرمانيانىڭ قۇپياسىن جاپونياعا بەرىپ، ال گەرمانيا مەن جاپونيانىڭ بارلىق قۇپياسىن ك س ر و- عا جەتكىزىپ، 2 - دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا ۇلكەن ابىرويعا يە بولعان تىڭشى بولدى. دۇنيەدەگى ويلاپ تاپقىش، كۇرەسكەرلەر يدەياسىنىڭ بارلىعى جۋرناليست دەگەن وي يەلەرىنە تيەسەلى. مەن وسى كۇزدە ەلىمە قايتامىن. موڭعوليانى قانشالىقتى كورگىم كەلسە دە، سىزدەردىڭ ەلدەرىڭىز سوتسياليستىك جۇيەدە بولعاندىقتان بارا المادىم. سوعان قاتتى وكىنەمىن، - دەپ اعىنان جارىلدى.
ح. يسلام، 1974 - جىلى
ماقالانى قازاقشاعا اۋدارعان جۋرناليست ناسىر ۇلى سابەت
kaznews.mn
