پايعامباردىڭ (س. ا. س) ازىلدەرى

 استانا .قازاقپارات - عۇلاما ءال- فارابي: «ءسوز تاپقىرلىق - جاقسى ادامشىلىق قاسيەت جانە مۇنىڭ ءوزى ءازىلدى ورنىمەن پايدالانعاندا بولاتىن نارسە» دەۋ ارقىلى ورنىمەن ايتىلعان ءازىلدىڭ كىسى بويىنداعى ىزگى قاسيەتتەردىڭ بىرىنە جاتاتىندىعىن مەڭزەيدى.

ءازىل ءوز مولشەرىندە، ياعني، تاماققا قوسىلعان تۇز كولەمىندەي بولعاندا عانا اڭگىمەنىڭ ءدامىن كەلتىرمەك. ارتىق ايتىلعان جاعدايدا، تۇزى كوپ تاماق سەكىلدى جارامسىز بولىپ قالۋى مۇمكىن. وسى تۇستا «يسلامدا ازىلگە ورىن بار ما؟ » ، «پايعامبارىمىز ازىلدەسەتىن بە ەدى؟ » دەگەن سۇراق تۋىندايدى. باز بىرەۋلەر ايتاتىن سەكىلدى يسلام تىيىمدار مەن بۇيرىقتاردان عانا تۇرمايدى، يسلام ادام ءومىرىن بارىنشا جەڭىل، جايلى، ءماندى ەتۋگە تىرىساتىن جۇيە.

پايعامبار ءازىل ايتقان با؟

اللا ەلشىسىنىڭ (وعان اللانىڭ يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) ءومىربايانىنا كوز جۇگىرتسەك، سالماقتى، سابىرلىلىعىنا قاراماستان، ۇنەمى جىميىپ جۇرگەنىن جانە ورنىمەن ازىلدەسكەنىن بايقايمىز. ول كىسى ۇلكەنگە دە، كىشىگە دە جۇمساق ازىلدەر ايتاتىن. ادامدار ودان: «ۋا، اللا ەلشىسى، ءسىز دە ءازىل ايتاسىز با؟ » دەپ سۇراعاندا: « ءيا، مەن ءازىل ايتام، ءبىراق اراسىنا وتىرىك ارالاستىرمايمىن» دەپ جاۋاپ بەرگەن. (تيرميزي) . سونداي- اق، پايعامبارىمىز (وعان اللانىڭ يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) ءازىلدىڭ وزىندە وتىرىكتى تاستاعان ادامعا ءجانناتتىڭ ورتاسىنان ءۇي بەرەتىندىگىن ايتقان. (ءابۋ ءداۋىت) .

 يمام ناۋاي ايتادى: «اللا ەلشىسى (وعان اللانىڭ يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) اڭگىمەلەسۋشىنىڭ كوڭىلىن ورنىنا ءتۇسىرىپ، وعان دەگەن جىلى سەزىمىن ءبىلدىرۋ ءۇشىن ازىلدەسەتىن. مۇنداي ازىلگە تىيىم سالىنبايدى، كەرىسىنشە، سۇننەتكە ساي كەلەدى» دەپ جازادى. (ءال- ازكار) . «ساحابالار دا ءوزارا جانە پايعامبارمەن ازىلدەسەتىن. اللا ەلشىسىنىڭ ساحابالارىنىڭ ءبىر- بىرىنە قاربىز قابىقشالارىن لاقتىرىپ وينايتىن كەزدەرى بولاتىن، الايدا، سالماقتى ماسەلەگە كەلگەندە ولار ناعىز جىگىتتىك تانىتاتىن» . (بۇحاري) .

پايعامبارىمىز (وعان اللانىڭ يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) ءازىل اراسىندا عايبات، مازاقتاۋ، كەلەكە ەتۋدىڭ بولماعانىن تالاپ ەتەتىن. ازىلگە وڭتايلى ۋاقىت، ورىن تاڭداي ءبىلۋ - سۇننەت. ءازىلدىڭ ادەبىن ساقتاي بىلگەندە عانا قۇلشىلىق جاساعان بولىپ سانالامىز.

 تومەندە اللا ەلشىسىنىڭ (وعان اللانىڭ يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) بىرنەشە ءازىلىن كەلتىرۋ ارقىلى ءازىل ايتۋ ادەبىنەن حاباردار ەتكىمىز كەلەدى.

«ويىننان وت شىعادى»

بىردە پايعامبار (وعان اللانىڭ يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) جولداسىنىڭ اياق كيىمىن تىعىپ قويعان ادامدى كورەدى. ال ول كىسى اياق كيىمدى ىزدەپ، ابىگەرگە تۇسەدى. سوندا اللا ەلشىسى (وعان اللانىڭ يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) : «كىم مۇسىلماننىڭ ۇرەيىن ۇشىرسا، قيامەتتە اللا ونىڭ ۇرەيىن ۇشىرادى» ، «مۇسىلماننىڭ مۇسىلماندى قورقىتۋىنا تىيىم سالىنعان» دەگەن ەكەن. (ءابۋ ءداۋىت) . جاستار اراسىندا ادامنىڭ ارتىنان بايقاتپاي كەلىپ، ۇرەيلى داۋىس شىعارۋ ادەتكە اينالىپ كەتكەن. بۇل ارەكەت ادامنىڭ دەنساۋلىعىنا كەرى اسەر ەتۋى مۇمكىن. سوندىقتان، سۇننەتتەگى ازىلدەسۋ ادەبىنەن اسپاعان ابزال.

 سابيمەن ازىلدەسۋ دە -  سۇننەت

كەيبىر حاديستەردەن پايعامباردىڭ (وعان اللانىڭ يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) كىشكەنتاي سابيلەرگە سۋ شاشىپ ازىلدەسكەنىن بايقاساق، ءاناس يبن ماليك (وعان اللا رازى بولسىن) مىنا ءحاديستى جەتكىزەدى: «اللا ەلشىسى (وعان اللانىڭ يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) مەنىڭ كىشى ىنىمە «كىشكەنتاي بالاپان» دەپ ازىلدەسەتىن جانە «و، ءابۋ ۋمايرا، تورعايدىڭ بالاپانىنىڭ جاعدايى قالاي؟ » دەپ سۇرايتىن. (تيرميزي) .

تاعى بىردە تۇيەگە وتىرعىزۋىن سۇراعان ادامعا: «مەن سەنى تۇيەنىڭ بوتاسىنا وتىرعىزايىن» دەپ جاۋاپ بەرگەن. الگى كىسىنىڭ: «مەن تۇيەنىڭ بوتاسىنا قالاي وتىرامىن؟ » دەگەن تۇسىنبەستىك تولى سوزىنە: «تۇيە - تۇيەدەن تۋماي ما، ءار تۇيە ءبىر تۇيەنىڭ بوتاسى ەمەس پە؟ » دەپ ازىلدەسكەنىن اڭعارتادى. (ءابۋ ءداۋىت) .

  قارت كىسىمەن ءازىل جاراستىرۋعا دا بولادى

اللا ەلشىسى (وعان اللانىڭ يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) ۇلكەن كىسىلەرمەن دە جىلى ازىلدەسكەن. بىردە قارت ايەل كەلىپ: «مەن دە جۇماقتاعىلاردىڭ قاتارىنان بولعىم كەلەدى، دۇعا ەتىڭىزشى» دەپ وتىنگەندە، پايعامبارىمىز (وعان اللانىڭ يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) وعان: « ءجانناتتا قارت كىسىلەر بولمايدى» دەپ ازىلدەيدى. مۇنى تۋرا ماعىنادا تۇسىنگەن ايەل جىلاپ كەتىپ قالادى. سوندا پايعامبارىمىز (وعان اللانىڭ يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) : «ول كىسىگە ايتىڭىزدارشى، ايەلدەر قارتايعان تۇرىندە ەمەس، اللا ولاردى ۋىزداي جاس كۇيىندە جۇماققا كىرگىزەدى» دەپ تۇسىندىرەدى. (تيرميزي) .

ازىلمەن اقيقاتتى ۇشتاستىرا بىلەسىز بە؟

 پايعامبارىمىزعا (وعان اللانىڭ يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) ۇنەمى سىي- سىياپات اكەلىپ جۇرەتىن زاحير ەسىمدى ءباداۋي بار ەدى. ءبىر كۇنى اللا ەلشىسى (وعان اللانىڭ يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) ونىڭ ارتىنان كەلىپ: «ماعان مىنا قۇلدى كىم ساتىپ الىپ بەرەدى؟ » دەگەن ەكەن. زاحير: «ۋا، اللا ەلشىسى، كور دە تۇر، مەن ءوتىمدى تاۋار ەمەسپىن» دەيدى. سوندا پايعامبار: «سەنىڭ باعاڭ اللا الدىندا جوعارى» دەپ جاۋاپ بەرەدى. (يبن حيببان) . اللا ەلشىسى (وعان اللانىڭ يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) بۇل ءازىلى ارقىلى ونىڭ جاي عانا قۇل ەمەس، اللانىڭ قۇلى ەكەندىگىن، ال اللاعا قۇل بولۋشىنىڭ باعاسىنىڭ جوعارى بولاتىندىعىن مەڭزەيدى.

اشۋلى اداممەن ۇتىمدى ازىلدەسۋ

ازىلمەن ادامنىڭ اشۋىن باسۋعا دا بولادى. بۇل تاسىلگە مىنا ءبىر ءحاديستى كەلتىرەر ەدىك.

 «پايعامبارىمىز (وعان اللانىڭ يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) فاتيمانىڭ (وعان اللا رازى بولسىن) ۇيىنە كەلسە، ءالي (وعان اللا رازى بولسىن) ۇيىندە جوق ەكەن. سوندا قىزىنان: «اعاڭنىڭ ۇلى قايدا؟ » دەپ سۇرايدى. فاتيما انامىز (وعان اللا رازى بولسىن) : «ءبىز رەنجىسىپ قالدىق، ول ماعان اشۋلانىپ، ۇيىقتاۋعا قالمادى» دەيدى. اللا ەلشىسى (وعان اللانىڭ يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) ءاليدى ىزدەۋگە ادام جىبەرەدى. ونىڭ مەشىتتە ۇيىقتاپ جاتقانى ءمالىم بولعاندا ىزدەپ بارادى. شاڭعا كومىلىپ، ءبىر قىرىنان جاتقان ءاليدى (وعان اللا رازى بولسىن) كورىپ: «ورنىڭنان تۇر، و ءابۋ تۋراب، ورنىڭنان تۇر، و ءابۋ تۋراب» دەپ، شاڭدارىن قاعا باستايدى. (مۋسليم) . ايتا كەتەيىك، ء«ابۋ تۋراب» ءسوزىنىڭ ماعىناسى -  «شاڭنىڭ اكەسى» نەمەسە «شاڭعا كومىلۋشى» .

ايەلدەرىمىزبەن ازىلدەسۋ دە سۇننەت سانالادى. احمادتان جەتكەن حاديستەن پايعامبارىمىزدىڭ (وعان اللانىڭ يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) ايشامەن ەكى رەت جۇگىرۋدەن جارىسقانىن جانە بىرىنشىدە جەڭىلىپ، ەكىنشىدە جەڭىسكە جەتىپ: «بۇل جەڭىس وتكەن جولعى جەڭىلىس ءۇشىن» دەپ ايتقانىنان حاباردار بولامىز.

«ەكى قۇلاقتىڭ يەسى»

ال تومەندەگى حاديستەن ەشبىر عايباتقا، مازاققا ورىن بەرمەستەن ءازىل ايتۋعا بولاتىندىعىن اڭعارامىز. ءاناس (وعان اللا رازى بولسىن) اللا ەلشىسىنىڭ (وعان اللانىڭ يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) ءوزىن «ەكى قۇلاقتىڭ يەسى» دەپ اتاعانىن جەتكىزەدى. (تيرميزي) . ءازىلدىڭ ۇتىمدىلىعى: بىرىنشىدەن، ءاربىر ادامدا قۇلاق بار، سوندىقتان ەشبىر جالعان ءسوز قوسىلماعان. ەكىنشىدەن، ءاناس يبن ماليك وتە تاپقىر ءارى اڭعارىمپاز بولعان ەكەن. «ايتىلعان ءسوزدىڭ اتىلعان وق» ەكەندىگىن جاقسى بىلەمىز. سول سەبەپتى، ادامنىڭ نامىسىنا تيەتىن عايبات سوزدەردى ازىلگە قوسپاعان ابزال. مۇسىلماندار ءبىر- بىرلەرىنە باۋىر ەمەس پە؟ جانە ولاردىڭ اراسىن جاراستىرۋ ۇلى اللانىڭ بۇيرىعى سانالادى.

ورىنسىز ءازىل ايتۋشىنىڭ دىننەن شىعۋى مۇمكىن.. .

 قۇران مەن سۇننەتكە كەلگەندە ازىلگە ورىن بەرۋ قايتارىلادى. يبن ومار (وعان اللا رازى بولسىن) باياندايدى: «تابۋك سوعىسىنا بارا جاتقان ءبىر ادام اللا ەلشىسى مەن ونىڭ ساحابالارى تۋرالى: «قۇران وقۋشىلار سەكىلدى شايقاستا قورقاق، وتىرىكشى جانە قوماعايدى كورمەدىم» دەپ ايتادى. سوندا اۋف يبن ماليك (وعان اللا رازى بولسىن) : «سەن وتىرىكشى عانا ەمەس، ەكىجۇزدى ەكەنسىڭ. مەن مۇنى مىندەتتى تۇردە اللا ەلشىسىنە ايتامىن» دەپ قارسىلىق بىلدىرەدى. الايدا، ساحابادان بۇرىن ايات ءتۇسىپ قويعان ەكەن. ءتىل تيگىزۋشى ادام كەشىرىم سۇراۋ ءۇشىن كەلگەندە، پايعامبار (وعان اللانىڭ يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) جول جۇرۋگە دايىن تۇر ەكەن. الگى ادام: «ءبىز جاي عانا اڭگىمەلەسىپ، ازىلدەسىپ وتىر ەدىك.. .» دەپ اقتالا باستايدى. سوندا اللا ەلشىسى (وعان اللانىڭ يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) مىنا اياتتى وقىدى: «اللانى، ونىڭ اياتتارىن جانە ونىڭ ەلشىسىن كەلەكە ەتتىڭدەر مە؟ اقتالماي- اق قويىڭدار. سەندەر يمانعا كەلگەننەن كەيىن كۇپىرلىك كەلتىردىڭدەر (دىننەن شىقتىڭدار) . ەگەر ءبىز سەندەردەن ءبىر توپتى كەشىكتىرسەك، ءبىر توپتى قىلمىسكەر بولعاندارى ءۇشىن ازاپتايمىز» . («ءتاۋبا» سۇرەسى، 65-66-اياتتار) . ا. سادي: «اسا ۇلى اللانى جانە ونىڭ ەلشىسىنىڭ ۇستىنەن كۇلىپ، كەلەكە ەتۋ -  ادامدى دىننەن شىعارىپ، ۇلكەن ازاپقا دۋشار ەتەدى» دەگەن ەكەن.

نەكە مەن اجىراسۋ ماسەلەسىندە ازىلگە تىيىم سالىنادى

سونداي- اق، نەكە، اجىراسۋ، اجىراسقاندا قايتا قوسىلۋ ماسەلەسىندە ازىلدەسۋ قايتارىلادى. كوپتەگەن ەر ادامنىڭ اجىراسۋ ماسەلەسىمەن ازىلدەسەتىنىن جاقسى بىلەمىز. اڭگىمە اراسىندا « قىزىق بولسىن، اجىراسا سالايىق» ، «اجىراسا سالايىن با؟ » سىندى سوزدەر ەستىلىپ قالىپ جاتادى. ءبىلىڭىز، سەبەپسىز ايتىلعان ءسوز كۇشىنە ەنەدى. سەبەبى، اللا ەلشىسى (وعان اللانىڭ سالەمى مەن يگىلىگى بولسىن) : «ءۇش نارسە ويىن ءۇشىن ايتىلسا دا، سالماقتى ايتىلسا دا كۇشىنە ەنەدى. بۇل - نەكە، اجىراسۋ جانە نەكەنى جاڭارتۋ» دەگەن. سوندىقتان، ءتىلدى مۇنداي سوزدەردەن تىيا بىلەيىك. (تيرميزي) .

ورنىمەن ءارى جۇمساق ايتىلعان ءازىل - قۇلشىلىق. مۇنداي ازىلدەردى ادەتكە اينالدىرۋ ارقىلى اللا تاعالانىڭ (ەي، مۇحاممەد!) ايت: «ەگەر اللانى جاقسى كورەتىن بولساڭدار، وندا ماعان ەرىڭدەر. سوندا اللا سەندەردى جاقسى كورەدى ءارى كۇنالارىڭدى كەشىرەدى. اقيقاتىندا، اللا - وتە كەشىرىمدى، ەرەكشە مەيىرىمدى» دەپ» دەگەن بۇيرىعىنا امال جاساعان بولامىز. («ءالي- يمران» سۇرەسىنىڭ 31-ايات) .

«اسىل ارنا»