ادامعا تەرىس اسەر ەتەتىن تۋىندىلار

استانا. قازاقپارات - ادامنىڭ كۇش-قايراتىن ءسىڭىرىپ الاتىن ەنەرگەتيكالىق «ۆامپيرلەر» تۋرالى ەستىگەن بولارسىز.

عىلىمي تۇرعىدا دالەلدەنبەسە دە، كوزگە كورىنبەيتىن بۇل قۇبىلىستى ەشكىم جوققا شىعارمايدى.

ماسەلەن، كەيدە تاقتانىڭ الدىندا سويلەپ تۇرعان وقىتۋشىعا قاراپ وتىرىپ-اق شارشاپ قالۋىڭ مۇمكىن.

ول بولسا كەرىسىنشە، شابىتتانىپ، جاندانا تۇسەدى.

ياعني ول وقۋشىلاردىڭ كۇش-قۋاتىنىڭ ارقاسىندا جۇمىس ىستەي الادى. ال كەيدە كەرىسىنشە، وقۋشىلار ونىڭ ەنەرگەتيكاسىن الىپ قويىپ، سىنىپتان ساعى سىنىپ، شارشاپ شىعاتىن ۇستازدار دا بولادى.

جالپى، وزگەنىڭ قۋاتىن بويىنا سىڭىرەتىن ادەت ادامداردا عانا ەمەس، كەيبىر تۋىندىلاردا كەزدەسەدى ەكەن.

ەنەرگەتيكالىق قاقپان

اسىرەسە، اتاقتى قىلقالام شەبەرلەرىنىڭ تۋىندىلارى سونداي قاسيەتكە يە. شىن شەبەرلەر كەنەپكە كەيىپكەردىڭ بەينەسىن عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە جان-دۇنيەسىندەگى بۇكىل قۇبىلىسىن بەينەلەيدى. سونىڭ ناتيجەسىندە الگى سۋرەت نە جاقسى كوڭىل كۇي سىيلايتىن، نە كۇش-قۋاتىڭدى سارقيتىن تۋىندىعا اينالۋى مۇمكىن. سوڭعىسى ادام تاعدىرىنا تەرىس اسەر ەتەدى. ءتىپتى ولاردىڭ ىشىندە ءولىم قۇشتىراتىندارى دا جوق ەمەس. سوندىقتان دا ونەرتانۋشىلار كەيبىر سۋرەتتەرگە «ەنەرگەتيكالىق قاقپان» دەگەن ات بەرگەن.

لەوناردو دا ۆينچيدىڭ اتى شۋلى دجاكونداسى جۇمباق كۇلكىسىمەن عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە ادامدارعا تەرىس اسەر ەتەتىن قاسيەتىمەن دە ەرەكشەلەنەتىنىن كوپشىلىك بىلەدى. قۇپياسى اشىلماعان سۋرەتتىڭ كوشىرمەسىن جاساۋعا تىرىسقان شەبەرلەر ونى ءدال سول كۇيىندە بەينەلەي الماعان ەكەن. ولار سالعان تۋىندىدا ونىڭ كۇلكىسى كومەسكى، جانارى جانسىز شىعاتىن كورىنەدى. لەوناردو دا ۆينچيدىڭ قىلقالامىنا عانا بويۇسىنعان بيكەش نەگىزى ومىردە دە وڭاي جان بولماپتى.

كوپشىلىك شەبەردىڭ بۇل كەيىپكەرىنەن فلورەنتسيا قالاسىنىڭ تۇرعىنى مونا ليزا گەرارديدى تانىعان. دەسە دە، سوڭعى جىلدارى عالىمدار ونداعى كەيىپكەر مونا ليزا ەمەس، دجۋليانو مەديچيدىڭ ناقسۇيەرى -  پاچيفيكا براندانو دەگەن تۇجىرىم ايتۋدا. جامان اتىمەن تانىلعان بۇل ايەل سونداي ادەمى بولماسا دا، جۇرتتى باۋراپ الار ەرەكشە قاسيەتىمەن كوزگە تۇسكەن. سول ايەلدى جان دۇنيەسىمەن بىرگە سۋرەتكە سىيعىزا بىلگەن شەبەردىڭ ءوزى «مەديچي مەنى جانداندىرىپ قانا قويماي، كۇيرەتتى» دەگەن ەكەن. وسىلايشا دجاكوندا ءوز سۋرەتشىسىنىڭ كۇش-قۋاتىنىڭ سارقىلۋىنا سەبەپ بولعان كورىنەدى.

كەنەپتەگى كەيىپكەرلەر تاعدىرى

بايقاعانىڭىزداي، كەيبىر كارتينالار تاماشالاۋشىلاردىڭ عانا ەمەس، ءوزىن تۋدىرعان شەبەرلەردىڭ دە، ونداعى كەيىپكەرلەردىڭ دە كۇش-قۋاتىن ۇرلاپ الاتىن قاسيەتكە يە ەكەن. ماسەلەن، يليا رەپيننىڭ «يۆان گروزنىي ۇلىن ولتىرۋدە» دەپ اتالاتىن تۋىندىسىنان سۋرەتشىنىڭ ءوزى قورقاتىن بولعان. ادام بويىنا قورقىنىش ۇيىرەتىن بۇل تۋىندى سۋرەتشىنىڭ دوستارىن دا بەيجاي قالدىرماعان. قورقىنىشتى سۋرەتتى سالۋدان قانشا باس تارتسا دا، تۋىندى قايتا-قايتا وزىنە ەلتىپ، ناتيجەسىندە جۇمىس اياقتالعان.

اكەسىنىڭ قولىندا سۇلىق جاتقان حانزادانىڭ بەينەسىنە شەبەر ءوزىنىڭ سۇيىكتى جازۋشىسى ۆسيەۆولود گارشيننىڭ كەلبەتىن سالعان. مىنە، كوپ ۇزاماي الگى جازۋشى باسپالداقتان قۇلاپ ولگەن. ياعني كەنەپتەگى كەيىپكەردىڭ تاعدىرىن قايتالاعان.

تۋىندىنىڭ تەرىس اسەرىنەن قورىقتى ما، الدە پاتشا وتباسىنىڭ ابىرويىنا كەدەرگى بولادى دەپ شەشتى مە، ايتەۋىر  III الەكساندر بۇل تۋىندىنى كورسەتۋگە تىيىم سالعان. كەيىن تىيىم الىنىپ، تەك ەر ادامداردىڭ تاماشالاۋىنا رۇقسات بەرىلگەن. مامانداردىڭ ايتۋىنشا قاننىڭ سۋرەتى، ءولىم اۋزىندا جاتقان ادامنىڭ بەينەسى ۇلكەن ەنەرگەتيكالىق كۇشكە يە. ول كوبىندە اگرەسسيالىق سيپاتتا كورىنەدى. سوندىقتان دا مۇنداي قايعىلى تۋىندىنى تاماشالاعان ادامنىڭ جۇيكەسى سىر بەرۋى دە عاجاپ ەمەس ەكەن.

شىن شەبەرلەر تراگەدياسى

كوبىنە مۇنداي تۋىندىلاردى شىنايى شەبەرلەر عانا تۋدىراتىن كورىنەدى. ماسەلەن، تالاي سۋرەتشىلەر ءوزىنىڭ تۋىندىسىنا ارقاۋ ەتكەن سۇلۋلاردىڭ تاعدىرى كوبىنە تراگەديامەن تىنعان ەكەن. حاس سۇلۋلاردىڭ كوركەم بەينەسىن ماڭگىلىك ساقتاۋعا تىرىسقان سۋرەتشىلەر وسىلايشا تالاي جاننىڭ ومىرىنە بالتا شاپقان بولۋى مۇمكىن.

ماسەلەن، رەين رەمبراندتتىڭ سۇيىكتى ايەلى ساسكيا نەبارى 30 جاسىندا قۇرت اۋرۋىنان قايتىس بولعان. وعان سۋرەتشى «كوڭىلدى ساسكيا»، «ساسكيا اۆتوپورترەتى»، «فلورا» اتتى ءۇش تۋىندىسىن ارناعان. «تيتۋس ساباق وقۋدا» دەپ اتالاتىن شەبەردىڭ ۇلى بەينەلەنگەن تۋىندى دا ءوز كەيىپكەرىنەن ەرتە ايىرىلدى. تيتۋس اناسى سەكىلدى 27 جاسىندا وكپە اۋرۋىنان قايتىس بولىپتى. سۋرەتشى تۋىندىلارىنا ارقاۋ بولعان ەكىنشى ايەلى حەندريكە دە ەرتە ومىردەن وزعان.

سۋرەتشى گويانىڭ ناقسۇيەرى گەرتسوگينيا البانىڭ ءومىرى دە قىسقا بولعان. ءوز زامانىندا ەڭ قالاۋلى ايەلدەردىڭ ءبىرى سانالعان، كوپشىلىكتىڭ جۇرەگىن جاۋلاپ العان مىقتى اۋلەتتىڭ ۇرپاعى نەبارى 40  جىل عانا ءومىر سۇرگەن.

فرانسيسكو گويا وعان ارناپ بىرنەشە سۋرەت سالعان. كوپشىلىك جانىنداعىلارعا جاقسى كوڭىل كۇي سىيلاپ، ۇنەمى كوڭىلدى جۇرەتىن بۇل ايەلدىڭ بار سۇلۋلىعى مەن كۇش- قۋاتىن گويانىڭ سۋرەتى سارقىپ الدى دەگەندى ايتادى.

ال پابلو پيكاسسونىڭ تۋىندىلارىنداعى كەيىپكەرلەردىڭ ىشىندە امان قالعان ءبىر-اق جان بار ەكەن. ول -  سۋرەتشىنىڭ «گۇل -  ايەل» اتتى سەريالى تۋىندىلارىنا ارقاۋ بولعان فرانسۋازا گيلو. ال قالعان ايەلدەرى تۇگەلدەي قايعىلى جاعدايعا تاپ بولعان.

ماسەلەن، ونىڭ ءبىرىنشى زاڭدى ايەلى ءبيشى ولگا حوحلوۆا العاشقىدا سۋرەتشىنىڭ سۋرەتتەرىندە ادەمى بيازى جان رەتىندە بەينەلەنسە، كەيىن كەلە پەرىشتە بەينەسىنەن ايىرىلىپ، تەرىس وبرازداردا سۋرەتتەلە باستاعان.

شەبەردىڭ سالعان تۋىندىسىنا ساي، ولگا دا ارتىنشا جۇيكەسى جۇقارىپ، ەسى اۋىسادى. شەبەر عاشىق بولعان يۋگوسلاۆيالىق دورا ماار اتتى سۋرەتشى قىز دا جان دەرتىنە ۇشىراعان ەكەن. ال پيكاسسوعا مايا اتتى قىز سىيلاعان ماري- تەرەزا ۋولتەر وزىنە قول سالىپ، مەرت بولادى. شەبەردىڭ ودان كەيىنگى ايەلى جاكلين روكتىڭ تاعدىرى دا تەرەزانىڭ تاعدىرىمەن تاقىلەتتەس. بۇل ايەلدەردىڭ بارلىعىنىڭ بەينەسى پيكاسسونىڭ تۋىندىلارىندا كورىنىس تاپقان.

ءبىر ەمەس، بىرنەشە ايەل وسىلايشا تاعدىردىڭ ۋىن ىشكەن.

بۇل قۇبىلىس كوپشىلىكتى تاڭعالدىرماي قويمادى. وسىعان وراي ارياننا حاففينگتون «پيكاسسو: جاراتۋشى جانە كۇيرەتۋشى» دەگەن كىتاپ شىعارسا، 1996 - جىلى سول كىتاپتىڭ نەگىزىندە رەجيسسەر دجەيمس ايۆوري «پيكاسسومەن ءومىر ءسۇرۋ» اتتى فيلم تۇسىرگەن.

رەسەي سۋرەتشىسى يليا گلازۋنوۆتىڭ دا تالاي سۋرەتتەرىنە ارقاۋ بولعان ايەلى نينا تەرەزەدەن سەكىرىپ كەتكەن دەسەدى. يتالياندىق سۋرەتشى امەدەو موديليانيدىڭ سۋرەتتەرىندە باس كەيىپكەر بولعان جاننا ەبۋتەن دە ءدال سونداي جاعدايدا قايتىس بولعان ەكەن.

ال الەكساندر شيلوۆ ءوزىنىڭ قىزى ماشانىڭ بالا بەينەسىن تۋعانىنان باستاپ كەنەپكە تۇسىرە باستاعان. بەيكۇنا قىزدىڭ ءار جاستاعى سەريالى سۋرەتتەرىن ونەرسۇيەر كوپشىلىك جوعارى باعالاعان. ءبىراق كوپشىلىك قىزدىڭ بۇكىل كۇش- قۋاتى اكە سۋرەتىنە كوشىپ، سونىڭ سالدارىنان ول دۇنيەدەن ەرتە وزدى دەگەن پىكىردە. اكە مەن بالا اراسىنداعى كەرەمەت سىيلاستىقتى بەينەلەيتىن تاماشا تۋىندىلاردىڭ تاريحى اۋىر. شەبەردىڭ ەڭ سۇيىكتى كەيىپكەرى نەبارى 16 جاسىندا جامان اۋرۋدان كوز جۇمعان.

قاجىتاتىن «قارا شارشى»

ورىس زەرتتەۋشىلەرى بۇگىندە الەمگە تانىلعان كازيمير ماليەۆيچتىڭ «قارا شارشى» اتالاتىن تۋىندىسىن دا «ەنەرگەتيكالىق قاقپانعا» بالاپ وتىر. بۇل سۋرەت جاقسى كوڭىل-كۇيدى وزىنە تارتىپ الىپ، ادامعا تەرىس كوڭىل-كۇي سىيلايدى ەكەن. اتىنا زاتى ساي بۇل سۋرەت وسىنداي ەرەكشەلىكتەرىمەن الەمگە تانىلدى. سودان بولسا كەرەك، ونىڭ قۇنى كۇن وتكەن سايىن شارىقتاي تۇسۋدە. جۇمباعى اشىلماعان تۋىندىنى زەرتتەۋ بارىسىندا ءبىر عالىم ەسىنەن ايىرىلىپ قالعان ەكەن. ەسىن ارەڭ جيعان مامان: «بۇل -  قارا كۇش جيناقتالعان نۇكتە. قۇددى سۋرەتشى سالماعانداي» دەگەن ەكەن.

ءيا، ءوز يەلەرىنە تەرىس اسەر ەتكەن سۋرەت، ونى تاماشالاعان جاندى دا بەيجاي قالدىرماسى انىق. ءبىر قۋانتاتىنى، بارلىق سۋرەتشىلەردىڭ تۋىندىسى وسىنداي قارا كۇشكە عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە ادام جانىنا تىنىشتىق سىيلايتىن قاسيەتكە دە يە. ونەر تانۋشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا ولەڭنىڭ، ءاننىڭ، كۇيدىڭ ءاربىر ونەر تۋىندىسىنىڭ تىلسىم كۇشى بار. وعان شەبەر بار ىنتاسىن سالعاندىقتان دا، وسىنداي جاندى تۋىندىلار پايدا بولۋى مۇمكىن.

سابينا زاكىرجان قىزى

«ايقىن»