حان كەنە باسىنىڭ تاعدىرىنا بايلانىستى كەيبىر بولجامدار جوققا شىقتى

استانا. قازاقپارات - ومسك وبلىسىنداعى مەملەكەتتىك تاريحي مۇراعاتتا قازاقتىڭ حانى كەنەسارىنىڭ باسىنا قاتىستى كوپتەگەن اڭىزدار مەن بولجامداردى جوققا شىعاراتىن قۇجات تابىلدى، دەپ جازادى «مەگاپوليس» گازەتى.

 قۇجات ەكسپەديتسيا كەزىندە تابىلعان. ماقالانىڭ اۆتورى استاناداعى گۋميليەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندەگى «الاش» عىلىمي- زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى سۇلتان حان اققۇل ۇلى ومسكىنىڭ بەلگىلى ولكەتانۋشىسى اندرەي پالاشەنكوۆتىڭ (1886-1971) جەكە مۇراعاتىنان العان داپتەردىڭ سارعايىپ كەتكەن ەكى پاراعىنا جاي قارىنداشپەن جازىلعان قۇجاتتى كوپشىلىكتىڭ نازارىنا ۇسىنىپتى.

 «بۇل قولجازبا اياقتالماي قالعان ماقالانىڭ نەمەسە سىلتەمەلەردىڭ نوبايى سەكىلدى. اۆتور كەنەسارىنىڭ تاعدىرى تۋرالى جازباق بولعانعا ۇقسايدى» ، دەيدى ماقالا اۆتورى. بەلگىلى ادەبيەتشى سەرگەي ماركوۆ جازعانداي «باتىس ءسىبىردىڭ باس باسقارماسىندا ساقتالعان كوپ مۇراعاتتاردىڭ اراسىندا شەنەۋنىكتەر بۇلىكشى كەنەسارىنىڭ ءىسىن دە ساقتاعان. «ءىس قۇجاتتارىنىڭ» جانىندا ەرەكشە «قوسىمشاسى» -  ابدەن سارعايىپ كەتكەن ادام باس سۇيەگىنىڭ قاڭقاسى بولعان، ونىڭ ماڭداي تۇسىنا ءمور باسىلعان. بۇل -  ابىلاي حاننىڭ نەمەرەسى كەنەسارى قاسىموۆتىڭ باسى» دەلىنگەن قۇجاتتا.

سۇلتان حان اققۇل ۇلى 1917 - جىلعا، ءتىپتى 1930 - جىلدارعا دەيىن كەنەسارى حاننىڭ باسى ومسكىدە بولعان دەپ پايىمدايدى. ماركوۆتىڭ سوزىنە قاراعاندا ول «بۇلىكشىنىڭ» ىسىنە «ەرەكشە قوسىمشا» رەتىندە تىگىلگەن كەنەسارىنىڭ ءمور باسىلعان باسىن ءوزى كورگەن بولۋ كەرەك.

 الايدا مۋزەيدەن دە، مۇراعاتتان دا بۇل ءىستى تابۋ مۇمكىن بولماعان. عالىمنىڭ پايىمداۋىنشا، «كەنەسارىنىڭ ءىسى» قۇپيا ىستەر قاتارىندا بولۋ مۇمكىن.

 قازىرگى تاڭدا حان كەنەنىڭ ءىسى ءوزىنىڭ «ەرەكشە قوسىمشاسىنسىز» قالعان بولۋى دا ىقتيمال. ەگەر ونى شىنىمەن دە ەرميتاجداعى كۋنستكامەراعا بەرگەن بولسا، وندا حاننىڭ باسى ەتنوستار مەن ادامنىڭ شىعۋ تەگى عىلىمي- زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا، ودان كەيىن الدىمەن رەسەي گوحرانىنا، كەيىن ر ف گوحرانىنا قالاي اۋىستىرىلدى. بۇل تۋرالى «ەكسپرەس ك» گازەتىنە بەرگەن سۇقباتىندا اكادەميك حوروشيلوۆ ايتقان بولاتىن. الايدا ول حان كەنەنىڭ باسى كۋنستكامەراعا قاشان، قالاي قويىلعانى تۋرالى اشىپ ايتا المايدى. ال پالاشەنكوۆقا سىلتەمە جاساي وتىرىپ، ماركوۆتىڭ كەلتىرگەن دەرەگىنە سايكەس، كەناسارى سۇلتاننىڭ باسى قايدا بولسا دا ونى باسقا ادام قالدىقتارىنان ەرەكشەلەپ تۇراتىنى -  «ماڭداي تۇسىنداعى ءمورى» ، دەيدى عالىم.

 «بۇعان دەيىنگى «كەنەسارى حاننىڭ باسىنان ورىس مونارحىنا ارناپ كۇلسالعىش جاسالدى» دەگەن جانتۇرشىگەرلىڭ بولجامدى دا ماركوۆتىڭ كەلتىرگەن دەرەگى جوققا شىعارىپ وتىر» ، دەپ سانايدى سۇلتان حان اققۇل ۇلى.

 «ومسك ەكسپەديتسياسىنىڭ ناتيجەسى ازىرگە وسى تابىسپەن، الايدا وتە ماڭىزدى بولجاممەن شەكتەلىپ تۇر. جوعارىدا ايتىلعان جانە باسقا دا سۇراقتارعا ءالى دە جاۋاپ ىزدەۋ جالعاسا بەرەدى. وسى ىزدەنىسكە ماسكەۋ، پەتەربۋرگ جانە قازاقستان ۇكىمەتى دە ارالاسسا ءجون بولار ەدى. سوندا ك س ر و مۋزەي قورىنىڭ بۇرىنعى ديرەكتورى يۋريي حوروشيلوۆتىڭ «كەنەسارى قاسىم ۇلى مەن ونىڭ اسكەرىنىڭ تۋى رەسەي گوحرانىندا» دەگەن ءسوزى نە راستالىپ، نە جوققا شىعارىلار ەدى» ، دەيدى اۆتور.

 سونداي- اق ونىڭ ايتۋىنشا سول ۋاقىتتا ورىس ءجۇزباسىلارىنىڭ قازاق دالاسىنان اكەتكەن «كادەسىيلارى» ءۇش ءجۇز زاتتان اساتىن كورىنەدى. ەگەر وسى ماسەلەنىڭ باسىن اشۋعا ءتيىستى دەڭگەيدە ارەكەت ەتسەك، ەشقانداي ۋ- شۋسىز -  اق انىق- قانىعىنا جەتۋگە بولاتىنىن ايتادى اۆتور.

 

nur.kz سايتىنان الىندى