استانادا ەر ادام «دەكرەتكە» شىقتى

استانا. قازاقپارات - ءبىزدىڭ قوعامدىق سانادا «دەكرەت» ءسوزى «ءسابيدى ومىرگە اكەلگەن انانىڭ بالا كۇتىمىنە بايلانىستى دەمالىسقا شىعۋى» دەگەن ماعىنانى بەرەتىن ۇعىم دەڭگەيىندە قالىپتاسىپ قالعان.

جاي عانا قالىپتاسپاعان، قاتىپ، بەكىپ، ابدەن ورنىعىپ، ءسىڭىستى بولىپ كەتكەن. سوندىقتان دا دەكرەتكە تەك ايەلدەر شىعاتىنداي كورىنەدى. ال دەكرەتكە شىعۋ ءۇشىن مىندەتتى تۇردە بالا تۋۋ كەرەك دەپ ويلايدى جۇرت. ال سول بالانى باعۋ ءۇشىن ەر ادام ەڭبەك دەمالىسىنا شىعۋى مۇمكىن ەكەندىگى كوپ ادامنىڭ ميىنا كىرىپ شىقپايدى.

جاقىندا ءبىر قىزىق وقيعا بولدى. قالالىق «جەدەل جاردەمدە» اعا فەلدشەر بولىپ قىزمەت اتقاراتىن زايىبىم جۇمىستان ادەتتەگىدەن كەش كەلدى. ول جەتكەنشە ۇيگە ءبىر توپ قوناق ءدام تارتىپ جيىلا قالدى. كىرە جامىراسىپ سالەم بەرىسىپ، سالەم الىسىپ جاتىر. قۇربىلارى الدىنان شىعىپ، قارسى الىپ دەگەندەي، مارە- سارە. ىشىندە الىستان ات ارىتىپ كەلگەندەرى بار. كوپتەن جۇزدەسپەگەن. كورىپ كوزايىم بولىپ جاتىر. ءبىر ۋاقىتتا قۇربىلارىنىڭ ءبىرى: ايىندا- جىلىندا ءبىر كەلگەندە وسىنشاما كۇتتىرىپ قايدا ءجۇرسىڭ؟ كەلەتىنىمىزدى ايتىپ ەدىك قوي»، - دەپ قالماسى بار ما؟ !

- وي، سول جۇمىستان شىعا الماي قالدىم. ءبىر جىگىت اياق استىنان «دەكرەتكە» شىعىپ كەتىپ، ورنىنا ادام تاپپاي قالدىم.. . (اعا فەلدشەردىڭ مىندەتى سول - ءبىر اي بويعى جۇمىس كەستەسىن قۇرىپ، سونى قاداعالاۋ) سونىڭ ورنىنا دارىگەر تاپقانشا ءبىراز ۋاقىتىم كەتتى، - دەپ جاتىر زايىبىم.

- نە دەيسىڭ؟ جىگىت «دەكرەتكە» كەتىپ.. . سوق وتىرىكتى! تاپقان سىلتاۋىنىڭ ءتۇرىن، دەدى دە الگى قۇربىسى ال كۇلسىن كەلىپ. ونىڭ ارتىنان ۇيدەگىلەر دە قىران كۇلكى. سىلق- سىلق.. . قارق- قارق.. . ىشەگىن باسىپ، سىلەسى قۇرىپ كۇلىپ جاتىر.

- راس ايتام، نەگە كۇلەسىڭدەر؟ - دەپ ول شىر- پىر.

«ەگىز تۋىپ پا؟ اتىن گيتا مەن زيتا قويسىن» دەپ الىپ تىرقىلدايدى. ەشكىم سەنبەيدى. جۇبايىم ولاردى سەندىرۋگە تىرىسقان سايىن ولار جىرتىلىپ ايىرىلادى. ءبىر جاعى قۇرداستىعىنا باسىپ، ەكىنشى جاعى راسىندا الگى جىگىت «بالا تۋعانداي» ەلەستەپ.. . ءبىرازعا دەيىن كۇلەگەش قوناقتارىمىزدىڭ ەزۋى جيىلمادى.

 ىشەك- سىلەسى قۇرىعان قوناقتارىمىزدى ازەر دەگەندە ناندىردىق. ەڭبەك كودەكسى دەگەن بار، سوندا جازىلعان. ەر ادامدار دا «دەكرەتكە» شىعادى دەپ. ءبارىبىر سەنگىسى كەلمەيدى. يلاندى دەگەنىنىڭ ءوزى: «مۇمكىن، راس شىعار. ءبىراق قۇلاققا جايسىز ەستىلەدى ەكەن. ەر ادام «دەكرەتتە» دەگەن» ، دەپ ءۋاج ايتادى.

سودان از ۋاقىت وتكەندە ءبىر دوسىما ۇيدە بولعان وسى جايدى ايتسام ول دا كۇلەدى. ول دا سەنبەيدى! مىنە، قىزىق. سوندا بارىپ جۇرتتىڭ كوبى «دەكرەت» دەگەندى تەك ايەلگە تەلىپ العانىنا كوزىم جەتتى.

 ءبىزدىڭ ايتىپ وتىرعان كەيىپكەرىمىز ەركىنبەك بايدۋللايەۆ ەسىمدى دارىگەر. استاناداعى «جەدەل جاردەم» ورتالىعىندا بالالار دارىگەرى بولىپ قىزمەت اتقارادى. قۇلىن دا قۇلىن شىرقىراپ، ءتۇن ىشىندە بالاسى اۋىرعان تالاي انانىڭ قاسىنان تابىلىپ، تالاي ءسابيدىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالعان اق حالاتتى ابزال جان. جاس تا بولسا بىلىكتى مامان. وسىمەن ەكىنشى جىل دارىگەر بولىپ قىزمەت ەتىپ كەلەدى. ءوزى 3 جىل بۇرىن باسىنا شاڭىراق كوتەرىپ، باۋىرىنا قازان ۇستاپ، وتاۋ تىككەن ەكەن. جارى - گۇلميرا قۇدايبەرگەنوۆا، ءبىر بالانىڭ اناسى. قازىرگى تاڭدا ق ر ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ قىزمەتكەرى.

ۇلدارى ءالينۇردى 2 جاسقا دەيىن اناسى باققان ەكەن. گۇلميرانىڭ وندىرىستىك قاجەتتىلىككە بايلانىستى جۇمىسقا شىعۋى كەرەك بولعاندىقتان جۇبايى - ەركىنبەك 3 جاسقا دەيىن بالاسىن ءوزى باعۋعا شەشىم قابىلداپدى. سول سەبەپتى 9 ايعا «بالا كۇتىمىنە بايلانىستى دەمالىس» العان. بىزدىڭشە - «دەكرەت» .

ەركىنبەك ءبىرىنشى رەت وسىنداي دەمالىس الىپ تۇرعانىن ايتادى. ءبىراق، بۇرىننان ەر ادامداردىڭ مۇنداي دەمالىسقا شىعۋعا بولاتىنى جايلى بىلەتىنىن دە جاسىرمادى.

ءيا، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك كودەكسىندە ەر ادامداردىڭ دا بالا كۇتىمىنە بايلانىستى دەمالىسقا شىعۋ قۇقىعى قاراستىرىلعان. ماسەلەن وسى كودەكستىڭ 113- بابىنا سايكەس جۇكتى ايەلدەرگە، بالانى (بالالاردى) تۋعان ايەلدەرگە، جاڭا تۋعان بالانى (بالالاردى) اسىراپ العان ايەلدەرگە (ەركەكتەرگە) بالانىڭ تۋىلۋىنا بايلانىستى مىناداي دەمالىستار:

1. جۇكتىلىككە جانە بوسانۋعا بايلانىستى دەمالىس.

2. جاڭا تۋعان بالانى (بالالاردى) اسىراپ العان قىزمەتكەرلەرگە دەمالىس.

3. بالا 3 جاسقا تولعانعا دەيىن ونىڭ كۇتىمىنە بايلانىستى جالاقى ساقتالمايتىن دەمالىس، - بەرىلەدى.

ەركىنبەكتىڭ الىپ جۇرگەن دەمالىسى وسى ءۇشىنشى تارماقتاعى - دەمالىس.

ال، 195-باپتىڭ ءبىرىنشى تارماعىنا سايكەس جالاقى ساقتالمايتىن دەمالىس «اتا- اناسىنىڭ قالاۋى بويىنشا - بالانىڭ اناسىنا نە اكەسىنە» بەرىلەدى.

 بالا كۇتىمى بويىنشا دەمالىس ۋاقىتىندا جۇمىستان ايرىلىپ قالامىن دەپ ۋايىمداماۋىڭىزعا بولادى. ق ر ەڭبەك كودەكسىنىڭ 59-بابىنا سايكەس جۇمىس بەرۋشى ءسىزدى جۇكتىلىك جانە بوسانۋ بويىنشا دەمالىسقا بايلانىستى جۇمىستان شىعارا المايدى. بۇدان باسقا 104-باپقا سايكەس، بالا كۇتىمىنە بايلانىستى دەمالىستا بولعان ۋاقىت ەڭبەك ءوتىلى رەتىندە ەسەپتەلەدى جانە كەزەكتى تولەنەتىن دەمالىس رەتىندە ەسەپتەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

ەگەر ءسىز دەكرەتتىك دەمالىستان ءبىر جىل تولماي شىعۋ تۋرالى شەشىم قابىلداساڭىز تولەم (جورگەك پۇل) ءۇشىن قاۋىپتەنۋ كەرەك ەمەس، جۇمىسقا شىعۋ تولەمدەردى توقتاتۋ سەبەبى بولىپ تابىلمايدى.

 سولاي!

 ەربول جانات