پرەزيدەنتتەردىڭ توسىن ارەكەتتەرى
ال وسى ورايدا كوز الدىڭىزعا ەلەستەتىپ كورىڭىزشى، سىزبەن بىرگە قاتارلاسىپ، دونەر- كەباب جەپ، قولىنداعى كوفەسىن ءىشىپ، كوشەدە پرەزيدەنت كەتىپ بارا جاتسا. ارينە، تاڭعالىپ قارايتىنىڭىز جاسىرىن ەمەس، كۇلىپ امانداسارسىز، بالكىم. ول دا كۇلىمسىرەپ، اماندىق بىلدىرەر.
ارينە، بۇل كۇندەلىكتى ومىردە بولا بەرمەيتىن نارسە عوي. ءبىزدىڭ قاراپايىم حالىق وبلىس اكىمىن بىلاي قويعاندا، اۋدان اكىمىنىڭ كوشەدە حالىقپەن بىرگە كەتىپ بارا جاتقانىن كورمەيدى. ال بۇل ا ق ش- تا ءجيى قايتالانىپ تۇراتىن نارسە. اسىرەسە، پرەزيدەنتتەرگە قاتىستى. وسىدان ەكى- ءۇش اي بۇرىن ا ق ش پرەزيدەنتى باراك وباما توسىن ارەكەتكە باردى. ول ادەتتە اق ءۇي الدىندا وتەتىن باسپا ءسوز ءماسليحاتىنان سوڭ، عيماراتقا قايتا كىرەتىن. بۇل جولى ولاي بولعان جوق. ول اق ءۇي اكىمشىلىگىنىڭ باسشىسى دەنيس ماكدونوۋدى قاسىنا ەرتتى دە، اۋلادان شىعىپ كەتتى. مۇنى كۇتپەگەن وققاعارلارى تۇرا ۇمتىلدى. كوشەگە شىققان باراك وباما كەتىپ بارا جاتقان جۇرتشىلىقپەن امانداسىپ، اق ءۇيدىڭ ماڭايىنداعى «ستارباكس» كافەسىنە بارىپ كىردى. 8 مينۋتتان سوڭ ول دەنيس ماكدونوۋ ەكەۋى كارتون ستاكانعا قۇيىلعان كوفەنى ىشكەن كۇيى كافەدەن قايتا شىقتى. جولاي كوشەدە كەتىپ بارا جاتقان نەمەسە جول جيەگىندەگى ورىندىقتا وتىرعان حالىقپەن تاعى امانداسىپ، قايتادان اق ءۇيدىڭ اۋلاسىنا كىرگەن.
بۇكىل تەلەارنا مەن ب ا ق وكىلدەرى كوشەدە جۇرگەن باراك وبامانىڭ ءجۇرىسىن توسىن ارەكەت رەتىندە مۇقىم دۇنيەگە تاراتىپ جىبەردى. ءبىراق كوستيۋمسىز، اق كويلەكتىڭ جەڭىن قايىرعان كۇيى قايتا عيماراتقا كىرگەن وبامانىڭ وسى قادامى وققاعارلاردى بىردەن ابىگەرگە تۇسىرگەنى جاسىرىن ەمەس. بۇل ءبىر. ەكىنشىدەن وسىعان دەيىن اق ءۇيدىڭ باسشىسى بولعان ا ق ش پرەزيدەنتتەرى بروندالعان «ليمۋزينعا» ءمىنىپ سىرتقا شىعىپ كەتەتىن. ال جاياۋلاتىپ كوشە ارالاپ كەتكەن وبامانىڭ بۇل ارەكەتىن قالاي باعالاۋعا بولادى؟ قاراپايىمدىلىق پا، حالىققا جاقىندىق پا؟ قالاي دەسەك تە، شەتەلدىك، اسىرەسە ا ق ش پرەزيدەنتتەرى مۇنداي ارەكەتكە ءجيى بارادى. دەموكراتيالىق ەركىندىكتىڭ ءبىر جارقىن كورىنىسى بولار، الدە وزىنە ساياسي پيار جاساۋدىڭ ءادىسى شىعار. دەگەنمەن، مۇنى ءارتۇرلى باعالاۋعا بولار. ءبىراق مەملەكەت دارەجەسىندەگى ۇلكەن دارەجەلى شەنەۋنىكتەرگە ارنالعان ارنايى بەلگىلەنگەن حاتتاما بولادى. پرەزيدەنت اكىمشىلىگىندە ارنايى حاتتاما ءبولىمى بار. بۇكىل پرەزيدەنتكە قاتىستى ساپار مەن كەزدەسۋلەردىڭ بارلىعى حاتتامادا اتاپ كورسەتىلەدى. ونىڭ شەگىنەن شىعىپ كەتۋگە بولمايدى، ءبارى وسى حاتتامانىڭ شەڭبەرىندە جۇزەگە اسىرىلادى، ال حاتتامادان تىس ارەكەتتەر دە ورىن الۋى مۇمكىن. ءتىپتى مۇنى مادەنيەتسىزدىك دەپ باعالاۋ دا كەزدەسەدى. ءبىراق باراك وباما اق ءۇيدىڭ اۋلاسىنان شىعىپ كەتىپ، ۆاشينگتوننىڭ +30 گرادۋستىق اپتابىندا «ستارباكس» كافەسىنەن نە سۋسىن ءىشتى؟ مىنا قىزىقتى قاراڭىز، كوشەگە شىعىپ كەتكەن پرەزيدەنتتىنىڭ سوڭىنان جۇگىرىپ جان- جاعىنان قاۋمالاعان وققاعارلارىنان ءوتىپ بارىپ، امەريكالىق ءبىر جۋرناليست «كافەدە نە ءىشتىڭىز؟ دەپ سۇراپ ۇلگەرگەن. سوندا وباما كۇلىمسىرەپ، «جاي، شاي ءىشتىم» دەپ جاۋاپ بەرىپتى.
جالپى، اق ءۇيدىڭ قاۋىپسىزدىك قىزمەتىنىڭ وكىلدەرى شەتەلدىك ب ا ق- تىڭ بىرىنە بەرگەن سۇحباتىندا وبامانىڭ مۇنداي توسىن ارەكەتتەردى ءجيى جاسايتىنىن ايتقان. «سوندىقتان ءبىز پرەزيدەنتتىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن وتە قاتتى الاڭدايمىز» ، - دەيدى قاۋىپسىزدىك وكىلدەرى. ولاردىڭ بۇلاي دەپ پىكىر ايتۋىنىڭ ءجونى بار. ويتكەنى كوشەگە شىعىپ كەتۋ وباما ءۇشىن توسىن ارەكەت ەمەس. اق ءۇي قوجايىنىنىڭ ءاربىر قادامىن قالت جىبەرمەيتىن جۋرناليستەر 2010 - جىلى دا پرەزيدەنتتىڭ قايدا كەتكەنىن بىلمەي قالعان. جۋرناليستەرمەن تۇراقتى باسپا ءسوز ءماسليحاتىن وتكىزەتىن «قارا بالا» ب ا ق وكىلدەرىنە قولىمەن «ءقازىر كەلەمىن» دەگەندەي يشارا تانىتقان كۇيى اق ءۇي الدىنداعى تىكۇشاققا ءمىنىپ، بەلگىسىز باعىتقا ۇشىپ كەتكەن. تۇك تۇسىنبەي اڭتارىلعان كۇيى قالعان جۋرناليستەر باراكتى ەكى ساعات بويى كۇتكەن. باسپاءسوز ءماسليحاتىنىڭ بۇگىن بولمايتىنىن تۇسىنگەن جۋرناليستەر «اياق استىنان وباما قايدا ۇشىپ كەتتى؟ » دەپ زەرتتەۋ جۇرگىزگەن. كەيىننەن انىقتالعانداي، ول ءوزىنىڭ قىزى قاتىسىپ جاتقان فۋتبول ويىنىن كورۋگە بارعان كورىنەدى. «وباما ويىنا كەلگەنىن ىستەيدى عوي» دەر بىرەۋ، ءبىراق امەريكاعا ءبارى جاراسا بەرەدى ەمەس پە؟ دەسەك تە، باراك وبامانىڭ تىرلىگى توسىن. جاقىندا ءبىرقاتار شەتەلدىك ب ا ق اق ۇيدە ول اياعىن ستولىنىڭ ۇستىنە ءجيى قويىپ جۇمىس ىستەيتىنى تۋرالى جازدى. كەيبىر شاعىن جيىندى دا سولاي وتكىزەتىن كورىنەدى. قاراپايىم عانا مىسال، ءسىزدىڭ باسشىڭىز جينالىستى ستولىنىڭ ۇستىنە اياعىن قويىپ وتكىزدى دەلىك. قالاي اسەر ەتەدى؟ امەريكا ادامىنا ءبارىبىر شىعار، ءبىراق بىزگە بۇل مادەنيەتسىزدىك بولىپ كورىنەتىنى اقيقات.
ارينە، مەملەكەت دەڭگەيىندەگى رەسمي كەزدەسۋلەر قاتاڭ حاتتاما نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلادى دەسەك تە، ديپلوماتيالىق الاڭداردا ءارتۇرلى جاعداي ورىن الادى. مىسالى، 2009 - جىلى ۇلى بريتانيانىڭ حانشايىمى II ەليزاۆەتامەن كەزدەسۋ كەزىندە ا ق ش پرەزيدەنتىنىڭ زايىبى ميشەل وباما حاتتاما ءتارتىبىن بۇزعان كورىنەدى، قالاي؟ ديپلوماتيالىق ەتيكالىق ەرەجەگە سايكەس، قاسيەتتى حانشايىمنىڭ قولىن ۇستاۋعا نەمەسە ونى قاپسىرا قۇشاقتاپ، سۇيۋگە بولمايدى. ءبىراق قايتەرسىز، امەريكالىق ەركىندىك كەيدە وسىلاي شەكتەن شىعىپ كەتەدى. دەگەنمەن، ميشەل وبامانىڭ حانشايىمدى قۇشاقتاپ ءوبۋىنىڭ استارىندا سۇيىسپەنشىلىك پەن قۇرمەت جاتىر دەپ قىسقا پايىم جاساۋعا بولار. دەگەنمەن، بۇل ۇلى بريتانيادا ورەسكەل زاڭ بۇزعاندىق بولىپ ەسەپتەلەدى. ءبىراق ديپلوماتياداعى رەسميلىكتى ورەسكەل بۇزۋ ول شەنەۋنىكتىڭ دەڭگەيىنىڭ قانشالىقتى ەكەنىن دە كورسەتەدى. ءبىراق ولاردىڭ كەيبىرى مۇنى قالىپتى قۇبىلىس دەپ ۇعادى. شەتەلدىك ب ا ق 2009 - جىلى ناتو- نىڭ مەرەيتويى كەزىندە يتاليا پرەمەر- ءمينيسترى سيلۆيو بەرلۋسكوني مەن گەرمانيانىڭ فەدەرالدىق كانتسلەرى انگەلا مەركەل كەلىسىلگەن حاتتاماعا سايكەس قىزىل كىلەممەن ءجۇرۋى ءتيىس بولعان. الايدا سول كەزدە بەرلۋسكونيدىڭ ۇيالى تەلەفونى شىلدىر ەتە قالىپ، ول كەرى بۇرىلىپ، مەركەلگە ارقاسىن بەرگەن كۇيى رەين وزەنىنە قاراپ، سويلەسۋىن جالعاستىرا بەرگەن. ارينە، ديپلوماتيالىق ەتيكادان حابارى از ادامعا مۇنىڭ بارلىعى ورەسكەل بولىپ كورىنبەۋى مۇمكىن. ءبىراق ءار كەزدەسۋدىڭ ءوز ءتارتىبى مەن ەتيكالىق زاڭدىلىعى بار.
شەتەلدىك ب ا ق، اسىرەسە، جۋرناليستەر قاۋىمى ۇلكەن دارەجەدەگى كەزدەسۋدەن ءمان ىزدەيدى. پرەزيدەنتتەر ءبىر- بىرىمەن قالاي امانداستى؟ جىلى شىرايلى جاعدايدا اڭگىمە ءوتتى مە؟ كەزدەسۋدەن كەيىنگى كوڭىل كۇي قالاي بولدى؟ مۇنىڭ ءبارىن ب ا ق وكىلدەرى قالت جىبەرمەيدى. مىسالى، كەشە عانا مينسكىدە «ەۋرازيالىق ۇشتىك» ، ەو جانە ۋكراينا مەملەكەتتەرىنىڭ مەملەكەت باسشىلارى كەزدەستى. رەسمي حاتتاماعا سايكەس، ولار ءبىر- بىرىمەن امانداستى. بۇكىل تەلەجۋرناليستەر پۋتين مەن پوروشەنكونىڭ قول الىسۋىنان ساياسي ءمان ىزدەدى. باسقالارمەن كۇلىپ قول الىسا باستاعان پوروشەنكو پۋتينگە كەلگەندە ءتۇسىن سۋىتىپ قويا بەردى. ساياساتتا سالقىنقاندى بولۋدىڭ نە ەكەنىن بىلەتىن پۋتين سىر بەرمەي، كۇلىمسىرەگەن كۇيى قول الدى. ارينە، بۇل كۇلىمدەۋدىڭ استارىندا دا ساياسي ارەكەت جاتقانى بەلگىلى. ءبىراق بۇل باسقا ماسەلە. دەسەك تە بارلىق كەزدەسۋلەر حاتتاماعا نەگىزدەلەدى.
برازيليا پرەزيدەنتى ديلما رۋسسەفف رەسەي پرەمەر- ءمينيسترى دميتري مەدۆەديەۆتى قارسى الۋ كەزىندە حاتتاما ەرەجەلەرىنەن ءسال قيىس كەتكەنىن جازادى جۋرناليستەر. قالاي؟ برازيليانىڭ باسشىسى مەدۆەديەۆتى قارسى الۋ راسىمىندە جانە تۇستەن كەيىنگى كەزدەسۋگە دە ءبىر اياق كيىممەن كەلگەن. كەيىن انىقتالعانىنداي، برازيليا پرەزيدەنتى بىرنەشە كۇن بۇرىن اياعىنىڭ ءبىر باشپايىن شىعارىپ العان كورىنەدى. وسى اياق كيىم سىنعان باشپايعا قولايلى بولىپ شىققان. سوندىقتان بىرنەشە كەزدەسۋدى ءتۇرلى كوستيۋممەن، ءبىراق «ءبىر ءتۇستى اياق كيىممەن» وتكىزۋگە تۋرا كەلگەن.
تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولى ءارتۇرلى. مۇنى ديپلوماتيالىق جولدا، پرەزيدەنتتىڭ ماڭايىندا جۇرگەندەر وتە جاقسى بىلەدى. مىسالى، جاسى 70 تەن اسقان، ۇزاق جىلدار بويى رەسەي پرەزيدەنتىنىڭ كەڭەسشىسى بولعان ۆلاديمير شيەۆچەنكو حاتتاما قىزمەتىنەن حاباردار ادام. ول «پرەزيدەنتتەر داۋىرىندەگى كرەملدىڭ قالىپتى ءومىرى» اتتى كىتاپ جازدى. ءوز تۋىندىسىندا الەمدىك، سونىمەن قاتار ك س ر و مەن رەسەيدى باسقارعان باسشىلارعا، ديپلوماتيالىق سالاداعى حاتتامالىق قىزمەتكە شولۋ جاسايدى.
راس، مەملەكەتتىك سالادا ءتۇرلى توسىن وقيعالار ورىن الىپ جاتادى. مىسالى، بۇكىل الەمنىڭ كۇلكىسىن تۋعىزعان ەلتسيننىڭ بەرليندە ويناپ تۇرعان وركەسترگە ديريجەرلىك ەتۋى راسىندا حاتتامادان تىس ورىن العان ارەكەت.
ەلتسين ديريجەرلىك ەتىپ تۇرعان ساتتە ونىڭ ماڭايىندا تۇرعاندار قۋانا قۋاتتاپ، بارلىعى دا قول شاپالاقتاعانى بەلگىلى. ال كەيىن ولاردىڭ اراسىندا مۇنى «ديپلوماتيالىق ەتيكاعا ساي ارەكەت ەمەس» دەپ وسەكتەگەندەر كوپ بولدى، - دەيدى ۆلاديمير شيەۆچەنكو.
حاتتامالىق كەزدەسۋلەردىڭ ءتارتىبى تۋرالى ۇلكەن كىتاپ جازعان شيەۆچەنكو «ءار پرەزيدەنتتىڭ كەلىسسوزدى جۇرگىزۋ ءتارتىبى دە ءارتۇرلى» ەكەنىن ايتادى. مىسالى، ەلتسين كەزدەسۋلەردى قىسقا قايىرۋعا ۇيرەنگەن. گورباچيەۆ سوزشەڭدىگىمەن جۇرتشىلىققا تانىس، ونىڭ كەزدەسۋلەرى ۇزاققا سوزىلىپ كەتەدى. ايتا كەتەتىن ءبىر جايت، گورباچيەۆ تە، ەلتسين دە كەزدەسۋلەرگە سموكينگ كيىپ كەلۋدى جاقتىرماعان. مۇنداي جاعدايدا ەكىنشى جاقتاعى دەلەگاتسيا باسشىلارى نە كيەدى؟ مۇنىڭ بارلىعى حاتتاما قىزمەتىندەگىلەردىڭ جۇمىسى ارقىلى شەشىلىپ وتىرادى. بۇل دا ۇلكەن ديپلوماتيانى قاجەت ەتەتىن جۇمىس.
ءتىپتى پرەزيدەنت قابىلداۋىنا كەلگەن ۇكىمەت مۇشەلەرىنىڭ دە وتىراتىن ءوز ورنى بار. بۇل بۇلجىتپاي ورىندالاتىن قاعيدا. ونى تەك پرەزيدەنتتەردىڭ ءوزى بۇزۋى مۇمكىن. مىسالى، ەلتسيننىڭ ۆيتسە- پرەمەرى بولعان ستەپاشيندى «نە تاك سەلي» دەپ وزىنە جاقىن ورىندىققا وتىرعىزعانىن كەزىندە ساراپشىلار سان- ساققا جۇگىرتكەن. ۇزاماي ستەپاشين رەسەيدىڭ پرەمەر- ءمينيسترى بولدى. ءۇش پرەزيدەنتتىڭ باسقارۋى كەزىندە كەڭەسشى، حاتتاما ءبولىمىنىڭ باسشىسى بولعان شيەۆچەنكو ەلتسيننىڭ كەزدەسۋگە ءبىر مينۋت تا كەشىگىپ كەلمەيتىنىن ايتادى. ال كەلەسى جاق كەشىكسە، ناليتىن كورىنەدى. «سەندەر كولىكتى دۇرىس، ۋاقىتىندا بەرمەگەن شىعارسىڭدار، نەگە ءالى كۇتىپ تۇرمىز» دەپ رەنىشىن ءبىلدىرىپ تۇرادى ەكەن. ءتىپتى بىردە مىناداي توسىن وقيعا ورىن الا جازداعان. جاپونيانىڭ پرەمەر- ءمينيسترى حوسيموتو كرەملگە كەشىگىپ كەلگەن. ونىڭ سۋرەتكە ءتۇسۋدى جاقسى كورەتىنىن بىلەتىن ەلتسين قولىنا فوتواپپارات الىپ كۇتكەن. ءبىراق حوسيموتو كەشىگە بەرگەن. بۇعان شىداماعان ەلتسين «بولدى، ءبىتتى، ەندى كۇتەتىن ۋاقىت جوق. كەتتىك» دەپ بۇرىلا بەرگەن. مۇنى كورگەن حوسيموتونىڭ حاتتاما ءبولىمىنىڭ قىزمەتكەرلەرى الاڭداپ، ابىرجىپ قويا بەرگەن كورىنەدى. «ال ءبىز ەلتسيننىڭ ازىلدەپ تۇرعانىن بىلدىك، - دەيدى شيەۆچەنكو.
راسىندا، ديپلوماتيالىق قىزمەت دالدىكتى، ناقتىلىقتى، مادەنيەتتىلىكتى تالاپ ەتەدى عوي. بۇل ەڭ قيىن ءارى جاۋاپكەرشىلىگى وتە ۇلكەن جۇمىس. مۇندا ءار ءجۇرىستىڭ، ارەكەتتىڭ، وتىرىس پەن سويلەۋ مانەرىنىڭ ماڭىزى بار. ءبىر عانا مىسال، بۇگىنگى تاڭدا ا ق ش- تا 12 پرەزيدەنتتىڭ ارنايى ورتالىعى بار. مۇندا ءار پرەزيدەنتتىڭ ءوزىنىڭ بيلىك قۇرعان تۇسىنداعى حاتتاما قىزمەتىمەن تانىسۋعا بولادى.
راسىندا، ءار پرەزيدەنت - ءبىر تاريح. دەمەك، ديپلوماتيا - دۇنيەنىڭ كىلتى. ويتكەنى ەل اراسىنداعى تۇيتكىل دە، ماسەلە دە، قالىپتاسقان كۇردەلى جاعداي دا ديپلوماتيالىق حاتتاما، كەلىسسوز ارقىلى شەشىلەدى ەمەس پە؟ ..
بەرىك بەيسەن ۇلى
«ايقىن»
