قازاق ونەرىنىڭ ساڭلاقتارى: قورقىت اتا

 استانا. قازاقپارات - قورقىت اتا - تۇركى حالىقتارىنا ورتاق ۇلى ويشىل، جىراۋ، قوبىزشى. قورقىت اتا ومىردە ءىزى، ارتىندا ادەبي- مۋزىكا مۇراسى قالعان تاريحي تۇلعا رەتىندە بەلگىلى.

قورقىت اتانىڭ ءومىر سۇرگەن كەزەڭى تۋرالى عىلىمدا ءار ءتۇرلى بولجامدار قالىپتاسقان. الايدا زەرتتەۋلەردىڭ كوپشىلىگى قورقىت اتا سىرداريا بويىندا ءومىر سۇرگەن وعىز- قىپشاق تايپالىق بىرلەستىگىندە 10 - عاسىردىڭ باسىندا دۇنيەگە كەلگەن دەگەن تۇجىرىمعا سايادى. راشيد ءاد- دين «جاميع ات- تاۋاريح» اتتى تاريحي شەجىرەسىندە قورقىت اتانىقايى تايپاسىنان شىققان دەسە، ءابىلعازىنىڭ «تۇرىك شەجىرەسىندە» ونىڭ تەگى بايات ەكەندىگى، وعىزداردىڭ ەلبەگى بولىپ، 95 جاسقا كەلىپ قايتىس بولعاندىعى ايتىلادى. سىر جاعاسىنا جاقىن جەردە قورقىت اتانىڭ زيراتى بولعانىن ءا. ديۆايەۆ، ت. ب. عالىمدار ءوز ەڭبەكتەرىندە اتاپ وتەدى  .

 ءا. قوڭىراتبايەۆتىڭ زەرتتەۋلەرىندە قورقىت اتا 11 - عاسىردىڭ باسىندا دۇنيەدەن وتكەن دەلىنسە، ءا. مارعۇلاننىڭ ەڭبەكتەرىندە ول  7  - 8 - عاسىر ارالىعىندا ءومىر ءسۇردى دەگەن پىكىر ايتىلادى. قازاق فيلوسوفياسى تاريحىندا قورقىت اتا- ەل بىرلىگىن نىعايتقان كەمەڭگەر قايراتكەر، تۇركى دۇنيەتانىمىنىڭ نەگىزىن جاساعان عۇلاما ويشىل، الەمدىك اقىل- وي مادەنيەتىندە وزىندىك ورنى بار فيلوسوف- گۋمانيست رەتىندە كورىنەدى. قورقىت اتا جايىنداعى اڭىزداردان ونىڭ بويىنداعى ءۇش ءتۇرلى ونەر ەرەكشە ايقىندالادى. بىرىنشىدەن، ول وعىز- قىپشاق ۇلىسىنان شىققان ايتۋلى باقسى، ابىز. ەكىنشىدەن   - كۇيشى، قوبىز سارىنىن العاش تۋىنداتۋشى ونەرپاز. ۇشىنشىدەن   - ايگىلى جىراۋ، ونىڭ جىرلارى وعىز- قىپشاق ءومىرىن بەينەلەگەن ادەبي- تاريحي مۇرا. تۇركى حالىقتارىنىڭ فولكلورىنداعى قورقىت اتا تۋرالى اڭىز اڭگىمەلەردىڭ ءبىرى ونىڭ تۋىلۋىنا بايلانىستى. قورقىت - تۇركىلەردىڭ وعىز ۇلىسىنان شىققان اسقان ساۋەگەي، باقسى، كۇيشىلىك، جىرشىلىق ونەرلەرىنىڭ اتاسى بولىپ تابىلادى.

تاريحي دەرەكتەر مەن عىلىمي پايىمداۋلاردى تۇيىندەي كەلە، قورقىت اتانى يسلامدى ءالى تولىق قابىلداماعان تۇركى تايپالارىنىڭ مادەني ءرامىزى دەپ قاراستىرۋعا بولادى. اڭىز اڭگىمەلەردە قورقىت اتا ءوزىنىڭ جەلماياسىنا ءمىنىپ، حالىققا ماڭگىلىك باقىت اكەلەتىن جەرۇيىقتى ىزدەگەن داناگوي ويشىل. زەرتتەۋشى ە. تۇرسىنوۆتىڭ ءتۇسىندىرۋى بويىنشا، بۇل جەردەگى جەلمايا قوبىزدىڭ رامىزدىك بەينەسى بولىپ تابىلادى. ويتكەنى ول ماڭگىلىك ءومىردى قوبىزدىڭ سارىنىنان تابادى. ەڭ اقىرىندا قوبىز كۇيىمەن كوز جۇمىپ، ارتىنداعى ۇرپاقتارىنا ولمەس كۇيلەرىن قالدىرادى. قورقىت اتا جىرلارىنىڭ فيلوسوفيالىق ءمان- ماعىناسىنىڭ التىن دىڭگەگى- الەمدى، تابيعات زاڭدارىن كوركەمدىك تانىم تۇرعىسىنان يگەرۋ. ونىڭ ءومىر سۇيگىشتىك دۇنيەتانىمى كۇندەلىكتى كۇيكى تىرلىكتىڭ شەڭبەرىنەن شىعا ءبىلۋ جانە ادامزات ءۇشىن ءاربىر تىرشىلىك ءساتىنىڭ قۇندى ەكەنىن ەسكەرتۋ، قايتالانباس ۋاقىتتى قادىرلەۋگە شاقىرۋ، سول ارقىلى ءومىردى ماڭگىلىك ەتۋ يدەياسى قورقىت فيلوسوفياسىنىڭ ىرگەتاسىن   قۇرايدى .

قورقىت اتا كۇيلەرى

قورقىت ءوزىنىڭ ۇرپاعىنا ۇلى مۇرا   - قوبىزدىق كۇيلەر - «قورقىت»، «جەلمايا»، «تارعىل تانا»، «ەلىماي»، «ۇشاردىڭ ۇلۋى».

 «ۇشاردىڭ ۇلۋى» - قورقىت اتانىڭ كۇيى. كونەدەن كەلە جاتقان اڭىز- اڭگىمەلەرگە سۇيەنسەك، ، اياعى زاماندا ءبىر زاماندا ءبىر شاڭىراق استىندا جالعىز ۇل بالا جانە اتا- اناسى ءومىر سۇرگەن. ۇل بالانىڭ ءوزىنىڭ قاتتى جاقسى كورگەن ۇشار اتتى ءيتى بولادى. ءبىر كۇنى بالا ءولىپ قالادى دا اتا- اناسى بالانى جەرلەيدى. سول كەزدە ۇشار جوعالىپ كەتەدى. اناسى ونى ىزدەۋگە بارايىن دەسە ونى ۇل بالانىڭ زيراتىنىڭ قاسىندا ۇلىپ جاتقانىن كورەدى. بۇل وقيعانى كورگەن قورقىت اتا «ۇشاردىڭ ۇلۋى» اتتى كۇي شىعارادى.

 «باشپاي» - قورقىت اتانىڭ كۇيى. كونەدەن كەلە جاتقان اڭىز- اڭگىمەلەرگە سۇيەنسەك، قورقىت اتانىڭ قارىنداسى بولعان ەدى. بىردە قارىنداسى وعان تاماق اكەلگەندە، ونىڭ باشپايى قارىنداسىنا تيەدى. سوندا ول «مەنى كومگەندە، باشپايىمدى سىرتقا شىعارىپ كومىڭدەر» ، دەيدى. بۇنى ايتقان سەبەبى: ەرتەدە قازاق حالقى قىزدى ەركەلەتىپ، ونى قۇرمەتتەگەن جانە وعان ەر ادامنىڭ كەز كەلگەن مۇشەسى تيسە ارسىزدىق دەپ ساناپ، سول ادام ءومىر باقي   ۇياتتا ءومىر سۇرەدى.