قازاق قوعامىنداعى توقال تاقىرىبىنىڭ تولقىنى
وعان دەيىن بۇل تاقىرىپ بىزدە وزىمەن بىردەي قارتايىپ كەلە جاتقان قوساعىنا كوڭىلى تولماي جۇرەتىن ازاماتتارىمىزدىڭ قيالىندا، كەي جاعدايدا وتباسىلاردىڭ اس ۇيىندە تالقىلانىپ ءجۇردى. بۇل تاقىرىپتىڭ «قۇرساۋدان» شىعىپ كەتۋىنە كوممۋنيستىك قوعام دا جول بەرمەدى.
1990 - جىلداردىڭ باسىندا، بوتەن دەپ تاپقاندارىن ىشكە كىرگىزبەيتىن جانە ءوزىم دەگەندەرىن سىرتقا شىعارمايتىن تەمىر قوعامنىڭ كوبەسى سوگىلە باستاعاندا بۇل تاقىرىپ بوتەلكەدەگى جىن ءتارىزدى سىرتقا شىقتى. سىرتقا شىققانى سول ەكەن، ونى اۋىزدىقتاۋعا ەشكىمنىڭ شاماسى جەتپەي قالدى. بىلەتىندەر ەل ورداسىنىڭ الماتىدان استاناعا كوشۋى توقال، سىپايىلاپ ايتقاندا، ەكىنشى حانىمدار مارتەبەسىنىڭ شامالى بولسا دا «وسۋىنە» جول اشتى دەيدى. بۇگىندە توقال تاقىرىبىنىڭ «لەگاليزاتسيالانعانىنا» ، مەملەكەتتىڭ تاسادا كۇن كەشىپ كەلگەن توقال- قازىنالارعا رەسمي كەشىرىم، تاراتىپ ايتقاندا، جاريالىلىق جاساعانىنا 25 - ىلعا تاياپ قالدى. بۇل - توقالدان تۋعان بالالاردىڭ ات جالىن تارتىپ، ازامات بولۋىنا مۇمكىندىك بەرگەن ۋاقىت. سوڭعى كەزدە ب ا ق بەتتەرىندە «توقالدان تۋعان بالالار بايبىشە بالالارى تاراپىنان «زورەكەرلىككە ۇشىراي باستادى» . سوندىقتان ولاردىڭ قۇقىعىن زاڭمەن قاراۋدىڭ كەزى كەلدى» دەگەن سارىنداعى پىكىرلەر ارا- تۇرا بولسا دا ايتىلىپ قالىپ ءجۇر. ال ساياساتتانۋشى دوس كوشىم توقال تاقىرىبىنىڭ بەلەڭ الىپ كەتۋىنە سەبەپكەر بولعان جايتتارعا ارىدان توقتالدى.
كەڭەس وكىمەتىنىڭ وتباسىلىق قۇندىلىقتارى تۋرالى زاڭدارى ءبىر ايەلمەن شەكتەلىپ قالۋدى قولداعانمەن، سونىمەن، ءبىر مەزگىلدە ەكىنشى ايەلگە دە «ارا- تۇرا بارىپ تۇرۋعا» رۇقسات بەرگەن كورىنەدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا ونداي سولقىلداق باپتارعا ءبىزدىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىس- سالتىمىزعا ءدوپ كەلمەگەندىكتەن، قاجەتتىلىك بولمادى. توقال تاقىرىبىنىڭ سونشالىقتى وزەكتى ەكەندىگىن ءبىزدىڭ قوعامعا بىردەن سەزىندىرگەن دە وسى جايت بولسا كەرەك. 1981 -جىلى وتباسىن قۇرىپ، 1990 - جىلداردىڭ باس كەزىندە العاشقى قوساعىمەن زاڭدى نەكەگە تۇرعان دوس كوشىم ەرلى- زايىپتىلاردىڭ اراسىن ەشقانداي زاڭ ەمەس، ءبىر- بىرىنە دەگەن ماحاببات قانا جالعايدى دەگەن ويدى ۇنەمى ايتىپ جۇرەدى ەكەن.
الەمدە ا ق ش- تان وزگە بىردە- ءبىر ەل وتباسىلىق قارىم- قاتىناستى زاڭمەن رەتتەۋگە تىرىسپاعان. «امەريكانىڭ مۇنداي قادامدارعا نە ءۇشىن بارعانىن سول ەلگە جولىم تۇسكەندە ءبىلدىم. ەلدىڭ شالعاي ورنالاسقان پروۆينتسياسىندا ءبىر ەركەكتىڭ ون ايەلمەن نەمەسە ءبىر ايەلدىڭ بەس- التى ەركەكپەن ءبىر مەزگىلدە قاتار تۇرۋى ءتىپتى شەكتەن شىعىپ كەتكەن سوڭ، ونى زاڭمەن رەتتەمەك بولعان» - دەگەن دوس مىرزا بۇل ماسەلەنىڭ اياق استىنان نەگە وزەكتى بولا قالعانىن جانە پارلامەنتتە ءبىر ەمەس، بىرنەشە رەت قارالعانىن قابىلداي المايتىندىعىن ايتتى.
- «توقال بالالارىنىڭ قۇقىعىن زاڭمەن قورعاۋ كەرەك» دەگەندى مەن دە ەستىپ قالامىن. مۇنىڭ استارىندا اكەسىنىڭ مۇراسىنا توقال بالالارى دا دامەتە الادى دەگەن وي جاتىر. بۇل دۇرىس ەمەس. ناعىز اكە بالالارىن ءبولىپ- جارىپ قارامايدى. ودان بولەك، مۇراسىن كىمگە قالاي ءبولىپ بەرەمىن دەسە دە اكەنىڭ ءوز ەركى. بۇكىل بايلىعىن بالالارىنا ەمەس، قوعامدىق قورعا نەمەسە مەملەكەت پايداسىنا اۋدارىپ جاتقاندار جايلى ءجيى ەستيمىز. سوندىقتان وسى ۇساق- تۇيەككە بولا وتباسىلىق قۇندىلىقتارعا وزگەرىس ەنگىزىپ، وعان زاڭمەن ىقپال ەتۋگە اۋرەلەنۋدىڭ قاجەتى جوق. ەرلى- زايىپتىلار اراسىنداعى قارىم- قاتىناس اللادان بەرىلگەن ماحابباتپەن عانا العا جىلجيدى، تامىرلانادى، - دەيدى دوس اعا.
ءاۋ باستا توقال تاقىرىبىنا كەلگەندە تولعان ايداي تولىقسىپ، تولقىپ كەتەتىن ازاماتتارىمىز وزدەرىنىڭ نيەتتەرىن دەموگرافيالىق احۋالعا ۇلكەن سەرپىن الىپ كەلەدى دەپ سەندىرگەن. ءبىراق ءىس جۇزىندە ولاي بولماي شىقتى. قازاق شاڭىراعىنداعى «كوك كورپەلەردىڭ قيمىلىن» كوزدەن تاسا ەتپەي جۇرەتىن ماقاڭ - ماقاش ءتاتىموۆ اعامىز دا توقالدان تۋعان بالالار دەموگرافيالىق وسىمىمىزگە قانشا پايىز اسەر ەتكەنىن ايتا المايدى. 1990 - جىلداردىڭ باس كەزىندە سايابىرسىپ قالعان دەموگرافيالىق ءوسىم 2000 - جىلداردىڭ باسىندا كۇرت ءوستى. توقالداردىڭ ەمەس، بايبىشەلەردىڭ ەسەبىنەن. سەبەبى 2000 - جىلداردان بەرگى كەزدە قازاق وتباسىندا كوپتەن ۇمىتىلىپ كەتكەن بەسىنشى، ارتىنشى بوپەلەردىڭ داۋىسى شىعا باستادى. دەموگراف- عالىم توقالدار تابيعي « ءوسىمدى» 0,1 نەمەسە 1 پايىزعا العا جىلجىتقان شىعار دەسە، ا ح اج بولىمىندەگىلەر كۇنى بۇگىنگە دەيىن «مىناۋ بايبىشەمنەن» نەمەسە «مىناۋ توقالىمنان تۋعان ۇل ەدى» دەپ تىركەلىپ جاتقان ازاماتتاردى كەزدەستىرمەگەنىن، كوپ جاعدايدا توقالدان تۋعاندارعا اناسىنىڭ اتى- ءجونى بەرىلەتىنىن ايتادى. دەمەك، توقال دەگەندە ەكى الاقانىن ىسقىلاپ شىعا كەلەتىن ازاماتارىمىز اراسىندا دۇنيەگە كەلۋىنە سەبەپكەر بولاتىن پەرزەنتتەرىن «لەگاليزاتسيالاۋعا» ءداتى باراتىندارىنىڭ قاتارى نەكەن- ساياق.
اناۋ- مىناۋعا سەلت ەتە قويمايتىن ەر- ازاماتتاردىڭ دا كوزىن وتتاي جاندىرىپ، بايبىشەلەردى بۇيە شاققانداي شورشىتىپ تۇسىرسە دە، توقال تاقىرىبى بۇگىندە كۇيىپ تۇرعانىن مويىنداماسقا شارا جوق. زاڭ رۇقسات بەرمەيدى عوي، ايتپەسە.. . ءبىراق وعان قاراپ جاتقان كىم بار، شىنداپ كەلگەندە، قازىر كوپتەگەن ەر- ازاماتتاردىڭ ەكى، ءتىپتى ۇشتەن ايەلدەرى بار. ءبىراق سولاردىڭ كورگەن كۇنى قالاي؟ مويىنداۋ كەرەك، كوپتەگەن كىشى جارلاردىڭ كۇيەۋى ولارعا كۇندىز ءبىر مەزگىل «قاشىپ- پىسىپ» سوعىپ كەتكەنى بولماسا، بايبىشەنىڭ جانە باسقا دا ءوزىنىڭ تۋىس- تۋمالارىنىڭ بارىنە جاريا تۇردە الىپ جاتقاندارى شامالى.. . دەسەك تە، قازاق توقالدارىنىڭ بۇگىنگى بەت- بەينەسى انىقتالىپ قالدى. توقال تۇلعاسى كەشەگى توقالداردىڭ، ءتىپتى ءوزىمىز جاقسى بىلەتىن ابايدىڭ ايگەرىمىنە دە ۇقسامايدى. ولار جەڭىل ءجۇرىستى ەمەس. تەك.. . تاعدىردىڭ تالكەگىمەن جاستىعىن وزىنەن الدەنەشە جاس ۇلكەن وتباسىلى ازاماتقا ۇرلاتىپ، تاسادا ءومىر سۇرۋگە مويىنسىنعاندار.
«قازاقستاندا كوپ ايەل الۋدى زاڭداستىرۋ قاجەت» دەگەن پىكىرىن وسىدان ءبىر جىل بۇرىن اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترىنىڭ بۇرىنعى ورىنباسارى مارات تولىبايەۆ فەيسبۋكتەگى پاراقشاسىندا جاريالى تۇردە ايتتى.
- اتتارىن ايتقىم كەلمەيدى. مەن سولارعا قاراپ ءتۇسىنىپ وتىرمىن. وسىنداي قارىم- قاتىناستارى بار جانۇيالاردا ەركەك ەكىنشى ايەلدەرىمەن جاقسى تۇرىپ جاتىر. اراسىندا تاتۋ ماحاببات، ءبارى ريزا. وسى قازاقستاندا توقال الۋ دەگەن ماسەلەنى زاڭدى جاساۋ قاجەت ەكەن، - دەيدى الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشاسىندا. جالپى، ورتا ازيا حالىقتارى ەكىنشى، ءۇشىنشى «حانىمدارىنا» «تولىقسىعان توقال» دەپ ەلجىرەپ قاراسا دا، ونىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن بايبىشەسىنەن اسقاقتاتا قويماعان، سىرت كوزگە قاباقتىڭ ۇستىمەن ەمەس، استىمەن قاراعان. ونىڭ تاريحىن شىڭعىس حاننىڭ وتباسىلىق تاجىريبەسىنەن بايقاۋعا بولادى. اتاق- داڭقىنان الەم تىتىركەنگەن اتاقتى قاعاننىڭ كىندىگىنەن قالعان ۇل بالانىڭ سانى بىزگە بەلگىلىدەن الدەقايدا كوپ ەكەنى بەلگىلى. ءبىراق كونە تاريحتا اتاقتى قاعاننىڭ بورتە بايبىشەسىنەن قالعان 4 ۇل - شاعاتاي، ۇگەدەي، جوشى، تولىنىڭ ەسىمدەرى كوبىرەك اتالادى. كەزىندە حان تاعىنا لايىق مۇراگەردىڭ اتىن اتاۋ قاجەت بولعاندا، اتاقتى شىڭعىستىڭ ءوزى بايبىشەنىڭ ىقپالىنان اسا الماي، ۇلەستىڭ قوماقتىسىن دا، حاندىق مۇراگەرلىكتى دە بايبىشەدەن تاراعان ءتورت ۇلىنا باسىمدىق بەرىپ، توقالدارىنان تۋعان بالالاردىڭ تاقتان دامەلەنۋىنە جول بەرمەگەن دەسەدى.
قازاق كورەرمەندەرىنىڭ جۇرەگىنەن جول تاپقان قىتايدىڭ اتاقتى «شىڭعىس حان» فيلمىندەگى باستى كەيىپكەردى شاعاتايدان تاراعان جيىرما ەكىنشى ۇرپاعى سومدادى. دەمەك، مۇقىم ازيا الدىندا مىڭ جىلدان كەيىن باباسىنىڭ ۇرپاعىن اسقاقتاتقان ۇل - بايبىشەدەن تۋعان ۇلدىڭ ۇرپاعى. تاريحشىلار ۇلى قاعاننىڭ ءتورت ۇل تۋعان بايبىشەدەن وزگە ايەلدەرىنەن تاراعان ءۇرىم- بۇ- تاعىنىڭ «حان تۇقىمى» مارتەبەسىنەن ايىرىلىپ، بۇقارالانىپ كەتكەنىن ايتادى.
شىڭعىستىڭ جوشىسىنان تاراعان، كەيىن ەل باسقارعان قازاق حاندارىنان تاراعان ۇرپاق جايلى ءسوز بولعاندا، الدىمەن بايبىشەدەن تاراعاندارى ەسكە تۇسەدى. تاريحتا قانىشەر ابىلاي دەگەن اتپەن قالعان ابىلايدىڭ 16 جاسىندا تۋعان تۇڭعىشى ءابىلمانسۇر (تاريحتا ابىلاي اتىمەن ەستە قالعان) ، ابىلاي حاننىڭ قاسىمى، قاسىم حاننىڭ كەنەسارىسى، ال كەنەسارىنىڭ كۇنىمجان بايبىشەسىنەن تۋعان، ولە- ولگەنشە قولى ورىستىڭ جاعاسىندا وتكەن سىزدىعى بولىپ جالعاسىپ كەتە بەرەدى. ءتىپتى ايگەرىم ارۋ «اباي جولى» ارقىلى پاراساتتىلىق پەن سۇلۋلىقتىڭ سيمۆولىنا اينالسا دا، سەمەي، قاراۋىلدىڭ كونەكوز قارتتارى اقىننىڭ جۇرەگىن جاۋلاپ العان ارۋدىڭ ۇلدارىنان تاراعان ءۇرىم- بۇتاق جايلى ايتا بەرمەيدى، بايبىشە ءدىلدانىڭ ءۇش ۇلى اقىلباي، ءابىش، ماعاۋيا مەن كۇلبادان قىزدى ءجيى اۋىزعا الادى. «27 جاسىندا باقيلىق بولعان ابىشىنەن (ءابدىراحمان) قالعان جالعىز قىزدان تاراعان ۇرپاق بار ما ەكەن، سولار قايدا ءجۇر ەكەن؟ » دەگەن ساۋالدىڭ جاۋابى كەز كەلگەن قازاقتى كۇنى بۇگىنگە دەيىن قىزىقتىراتىنى داۋسىز.
جازۋشى سماعۇل ەلۋباي «بايبىشەدەن تۋعان بالا، توقالدان تۋعان بالا» دەگەن ۇعىمنىڭ بۇرىن دا بولعانىن جانە الداعى ۋاقىتتا دا بولا بەرەتىنىن ايتادى. ونىڭ پايىمداۋىنشا، ءبىزدىڭ ۇلان- بايتاق جەرىمىزدى ساقتاپ قالۋعا بايبىشەدەن تۋعان 4 ۇل عانا ەمەس، ودان كەيىنگى ايەلدەردەن تۋعان 40 ۇلدىڭ ىقپالى كۇشتىرەك بولعان، 40 ۇل اتى تاريحتا قالعان ءتورت ۇلدىڭ توبەگە كوتەرىلۋىنە يىقتاسىپ ءجۇرىپ جاعداي جاساعان.
- «بايبىشەدەن قالعان بالادان تاراعان ۇرپاق قانا اتقا ءمىندى» دەگەن پىكىر ماعان ۇنامايدى. ادام بالاسى ومىرگە كەلگەننەن كەيىن، ونىڭ زاڭ الدىندا دا، قۇداي الدىندا دا قۇقىعى بىردەي. زامان جاڭعىردى دەيمىز. ءبىراق زاماننىڭ اۋانىنا قاراپ، از قازاقتى توقال، بايبىشە بالالارى دەپ بولە- جارا قاراۋىمىز جاراماس، - دەيدى جازۋشى سماعۇل ەلۋباي.
بارشىن ايتجان
«ايقىن»
