الەمدەگى جەكە ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى

استانا. قازاقپارات - ساياسي عىلىمدا نەگىزگى ورىن الاتىن جانە وتە زور ماسەلەلەردىڭ ءبىرى - جەكە ادامنىڭ قۇقىعى مەن بوستاندىعى.

جەكە ادامنىڭ قۇقىعى دەپ كىسىگە بەلگىلى يگىلىك الۋدى قامتاماسىز ەتەتىن ادامدار مەن مەملەكەت اراسىنداعى ەرەجەلەردىڭ ءوزارا قاتىناستارىن ايتادى.

جەكە ادامنىڭ بوستاندىعىنا كىسىگە ءوز بىلگەنىنشە ىستەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن، مەملەكەت پەن ادامداردىڭ اراقاتىناسىنىڭ پرينتسيپتەرى جاتادى.

بۇل ماسەلەگە ادامدار وتە ەرتەدە نازار اۋدارعان بولاتى. ەجەلگى گرەك فيلوسوفتارى بارلىق ادامدار دۇنيەگە كەلگەندە تەڭ بولىپ تۋادى. سوندىقتان ولاردىڭ ءبارىنىڭ دە تەڭ تابيعي قۇقىعى بار دەگەن ويدى ورىستەتتى.

اريستوتەل بولسا ساياسي قۇقىقتى تابيعي جانە شارتتى قۇقىق ەتىپ ەكىگە ءبولدى. ول تابيعي قۇقىقتى مەملەكەت ورناتقان قۇقىقتان جوعارى قويدى. تابيعي قۇقىق شارتتى قۇقىققا ۇلگى بولۋعا ءتيىس دەپ سانادى. سەبەبى، شارتتى قۇقىق جيىرەك وزگەرىپ وتىرادى جانە ولار ۇكىمەت جۇمىسى مەن ادامدار اراسىنداعى كەلىسىمنىڭ ناتيجەسىندە پايدا بولادى.

ءبىراق فەوداليزم داۋىرىندە ادام قۇقىعى جونىندە مۇلدەم باسقاشا ۇعىم پايدا بولدى. ادام تۋعانىنان تەڭ دەپ ۇيرەتەتىن تابيعي قۇقىق جوققا شىعارىلدى. ال قۇقىقتىڭ ءوزىن حان، پاتشالاردىڭ قول استىنداعى ادامدارعا جاساپ وتىرعان راقىمى دەپ ءتۇسىندىرىلدى. ءار سوسلوۆيەنىڭ وزىنە ءتان قۇقىعى بولدى.

ءبىزدىڭ قازىرگى ۇعىمداعىداي ادام قۇقىعى كاپيتاليزم داۋىرىندە دۇنيەگە كەلگەن ليبەراليزممەن تىعىز بايلانىستى. ليبەرالدار مونارحيانىڭ بيلىگىن پارلامەنت ارقىلى شەكتەپ، سايلاۋ قۇقىعىن كەڭەيتۋدى جانە ساياسي بوستاندىقتى ورىستەتۋدى تالاپ ەتكەن بولاتىن.

جەكە ادام قۇقىعى ماسەلەسىنە اسا زور ۇلەس قوسىپ، تاريحتا وشپەس اتتارىن قالدىرعان ويشىلدارعا ت. گوببس، دج. لوكك، ش. مونتەسكە، ج. ج. رۋسسو، ي. كانت، ت. دجەففەرسون، ت. پەين جانە ت. ب. جاتادى. ولار ادام قۇقىعىنىڭ نەگىزگى قاعيدالارىن ەڭ العاش انىقتاپ، بەلگىلەپ بەردى. وسىلاردىڭ ىشىندەگى ەڭ قۇندىلارى امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ تاۋەلسىزدىك دەكلاراتسياسىنا ەندى.

ا ق ش-تىڭ تاۋەلسىزدىك دەكلاراتسياسىندا كورسەتىلگەندەي، نەگىزگى باپتار كونستيتۋتسيالىق تۇردە 1789 - جىلى فرانسيانىڭ ادام جانە ازاماتتار قۇقىعىنىڭ دەكلاراتسياسىندا دا بەكىتىلدى. ولارمەن سالىستىرعاندا قازىرگى كەزدەگى جەكە ادامنىڭ قۇقىعى تۋرالى ۇعىم اناعۇرلىم اۋقىمدى.

1942 - جىلى 1 - قاڭتاردا گيتلەرشىلدىككە قارسى كواليتسياعا كىرگەن 26 مەملەكەت ناتسيزمگە قارسى ادام ءومىرى، بوستاندىعى، تاۋەلسىزدىگى، ونىڭ قۇقىقتارى مەن ادىلەتتىلىك ءۇشىن كۇرەسۋگە دەكلاراتسيا قابىلدادى.

1948 - جىلى 10 - جەلتوقساندا ب ۇ ۇ باس اسسامبلەياسى ادام قۇقىقتارىنىڭ حالىقارالىق دەكلاراتسياسىن قابىلدادى.

El.kz