شىڭعىسحاننىڭ التايلىق قازاق ەكەندىگى بۇلتارتپاس شىندىق
بۇل ماسەلەلەر دە قازىر انىقتالۋ ۇستىندە. ماسەلەن، قازىرگى موڭعوليامەن اراداعى شەكارانى الايىق. «بۋريات پەن موڭعول ءبىر ەل» دەگەن بايلامدار دا ايتىلىپ جاتىر.
بۇل بايلام بويىنشا: شەكارا تۇسكەندە ءبىر حالىق (ورمان جانە دالا بۋرياتتارى بولىپ) ەكىگە ءبولىنىپ قالعان. ايتپەسە، ءتىلى، ءدىنى، ادەت عۇرپى، سالتى، ءداستۇرى بىردەي.
ءبىر عانا مىسال، ەكى ەل دە «ۇلى حۋرال» دەپ سويلەيدى.
ال شىڭعىسحان تۇركى تىلىندە، سونىڭ ىشىندە كونە قىپشاق تىلىندە سويلەگەن دەيدى. ۇلى قۇرىلتايدا بۇرىنعى تەمىرشى شىڭعىسحان بولىپ بەكىتىلىپ ءارى وسىلاي اتالىپ تاريحقا جازىلدى. «شىڭعىس» تەرمينى نەگىزىنەن ول كەزدە بيىكتەن، ەل ۇستىنەن قاراۋ ماعىناسىن بىلدىرسە كەرەك.
قازىرگى قازاق ەلىنىڭ جارتىسىنان كوبىن قۇراپ وتىرعان كوپ رۋ (نايمان، كەرەي، قوڭىرات، جالايىر، مەركىت، قيات، ۋاق، سۋان، ت. ب.) كەزىندە التاي تاۋىنىڭ ارعى بەتىن مەكەندەگەنىن تاريحتان بىلەمىز.
شىنتۋايتىنا كەلگەندە، التايدىڭ ارعى بەتىن (ورقىن، ونون، كەرولەڭ، بايولكە، قوبدا وزەندەرىنىڭ القاپتارى) كونە قازاق جەرىنىڭ اسا زور ءبىر ايماعى دەپ ايتۋعا ابدەن بولادى. بۇل رۋلاردىڭ ءبارى بايىرعى قىپشاق تىلىندە سويلەگەن.
ماسەلەن، اكەسى تەمىرشىنى قوڭىراتقا الىپ بارىپ بورتەگە قۇدا تۇسكەندە ول باسقا ۇلتتىڭ بالاسى بولسا كەۋدەدەن ءارى يتەرەر مە ەدى. سونداي-اق شىڭعىستىڭ ءوزى كەرەيدىڭ توعىرىل حانىنا نەمەسە نايماننىڭ تايان حانىنا بارعاندا، ال كەيىن قاسىنداعى مەركىت، جالايىر، تاعى باسقا تولىپ جاتقان رۋلاردى ءبىر تۋدىڭ استىنا جيناعاندا قاسىنا ەشقانداي اۋدارماشى ۇستاماعان. ياكي، ءبارىنىڭ تۇپكى نەگىزى ءبىر بولعان سوڭ ارينە، ءبىر تىلدە تۇسىنىسكەن عوي.
سول كەزەڭدەردە قازىرگى قازاقتىڭ بارلىق رۋ-تايپاسىنىڭ ءوز حاندارى، بيلەۋشىلەرى بولعانى بەلگىلى. كەيىن قىتايلاردان قىرعىن تاپقان جوڭعاردىڭ ءبىراز بولىگى قازاق دالاسىن باسىپ، ەدىل جاعالاۋىنا قاشىپ كەلىپ پانا تاپسا، ەندى ءبىراز بولىگى (ويرات، حوشاۋتتىڭ ءبىر توبى) التاي اسىپ، جاڭاعى موڭعولدارعا (ياعني، بۋرياتتارعا) كەلىپ قوسىلعان.
بۇل ارادا شىڭعىسحان تۇسىنان قالعان از عانا قازىرگى قازاق رۋلارى دا بار بولاتىن. ءسويتىپ، ءبارى كەزىندە «مىڭداعان قول» جينالعان ايماقتا توعىسىپ (قىتاي جىلناماشىلارى «مينكول»، ال ورىس جاعى «مانگول» دەپ جازعان) ءبىر ەلگە اينالدى. مىڭداعان قول العاشقى رەت ساحارادا ءبىر تۋدىڭ استىنا جينالعان سوڭ بۇكىل كوشپەلى حالىق وسىلاي «مىڭقول» جينالعان جەر دەپ اتاعان. «مىڭقول» تەك اكىمشىلىك اتاۋ العان ءسوز
ماسەلەن، ورىستىڭ زەرتتەۋشى عالىمى، اكادەميك ۆ. فەدوتوۆتىڭ «زاپيسكي و گرانيتساح وكرۋجايۋشيە گوسۋدارستۆامي روسسيي» دەگەن زەرتتەۋ كىتابىندا جازىلعان: (93 بەت، 1997 -جىل).
قۇدا ءتۇسۋ، بەسىك قۇدا بولۋ نەمەسە اتاستىرۋ جايىندا دا ايتا كەتەيىك بۇل - قازاق ەلىنىڭ ەسكىدەن كەلە جاتقان ءداستۇرى. شىڭعىسحاننىڭ اكەسى وسى داستۇرمەن كىشكەنە ۇلىن قوڭىرات تايپاسىنا الىپ كەلگەن. توعىرىل حان جانە ونىڭ اسكەرىمەن ءاربىر جورىققا بارعان سايىن ارالاس-قۇرالاس جۇرگەن ساربازدارى دا بولەك ۇلتتىڭ اسكەرىندەي ەمەس، ەمەن-جارقىن ارالاسىپ، بىرگە سوعىسقان. ارالارىندا پالەندەي ءتىل ايىرماشىلىعى بولماعان. سونىمەن قاتار تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن ماسەلە، جاۋعا شاپقاندا ءبارى دە «ءارۋاق، ءارۋاق» دەپ اتا-بابالارىنىڭ ءارۋاعىن شاقىرىپ، سودان كۇش الىپ، دۇشپانىنا اتويلاپ، زارەسىن ۇشىرعان (ورىس جىلناماشىلارى «ۋرراق» دەپ قاتە جازىپ العان ءارى وسى سوزدەن ولاردىڭ «ۋرا-سى» شىققان).
شىڭعىسحان دا، ونىڭ ءار رۋدان جينالعان مىڭداعان اسكەرى دە كەزىندە ءبىر ۇلت نەمەسە وزدەرىنىڭ ءبىرتۇتاس حالىق ەكەنىن تۇسىنبەگەن.
ءاربىر رۋ جانە تايپالار قىس قىستاۋى، جاز جايلاۋى بولەك بولعاندىقتان، وزدەرىن بولەك ەلدەي سەزىنگەن. ءبىراق ءبارى ءبىر تىلدە، سويلەگەن ادەت-عۇرپى، ءداستۇرى، سالتى، ۇستانىمى بىرەۋ- اق ەكەنىنە ەشكىم سول ۋاقىتتا كوڭىل بولمەگەن. ايتپەسە، ءبارى كەشەگى عۇنداردىڭ، ودان كەيىنگى تونىكوك، بىلگە قاعاننىڭ ۇرپاقتارى ەكەنى شىندىق قوي.
التاي - تۇركىنىڭ تەمىرقازىعى
شىڭعىسحان ورتالىق ازياداعى حورەزم يمپەرياسىن جاۋلاپ العان كەزدەن باستاپ، قالىڭ قول التاي تاۋىنىڭ بەرگى بەتى - نۋ توعايلى، ءشوبى بەلۋاردان كەلەتىن سۋى مول ەرتىستى كورگەننەن كەيىن بۇل ولكەلەردىڭ كەرەمەت ەكەنىن بايقادى. جەتىسۋ القابىن باسىپ وتكەن مەزگىلدە دە بۇل جاقتاردا قىس قىستاۋعا، جاز جايلاۋعا وتە قولايلى ەكەنىن، ءوز جەرىندەي جۋساندى، اق سەلەۋلى ەمەس، گۇل، اتتىڭ جالىنا جەتەرلىكتەي ءتۇرلى قالىڭ ءشوپ وسكەن اسا قۇنارلى اتىراپقا تاپ بولعاندارىن اڭعاردى. كەزىندە شىڭعىسحاننان ىعىسقان نايمان تايپالارىنىڭ ءبىراز بولىگى وسى ايماققا جايعاسىپ تا العان ەدى. شىڭعىسحان قىتايدى، حورەزمدى جاۋلاپ الىپ جاتقان ۋاقىتتا كوپتەگەن رۋلار حاننىڭ قاھارىنان قورقىپ ءبولىنىپ كەتە المادى. شىڭعىسحاننان كەيىنگى حانداردىڭ تۇسىنان باستاپ ولار بىرتىندەپ-بىرتىندەپ التايدان بەرى استى. ءسويتىپ، قازىرگى قازاق دالاسىنا كەڭىنەن جايىلدى. ارعى بەتتە وتە از رۋلار قالدى.
التايدىڭ بەرگى جاعىنا وتكەن رۋ-تايپالار، مۇنداعى ءۇيسىن، سارى ءۇيسىن، دۋلات، قاڭلى، ارعىن، قارا قيدان، قاۋعىراس تايپالارىنا كەلىپ قوسىلدى. بۇلاردىڭ دا ءتىل، ءداستۇر، ادەت-عۇرىپ جاعىنان وزدەرىندەي ەكەنىن كوردى، كەلە-كەلە ءبىر ەلگە اينالىپ، قازاق دەگەن اتاۋ الدى. كەزىندە ۇلى تاريح جاسالعان دالا التايدىڭ ارعى بەتىندە قالدى. ونى جاساعان رۋ-تايپالار بەرى اسىپ كەتتى. ول دالادا بۋريات-موڭعولدار، چجۋردجەندەر (يزين اۋلەتى)، ويرات، حوشوۋىتتىڭ ءبىراز توبى، بىرەن ساران قازاق رۋلارى قالدى. وزدەرى ەش ۋاقىتتا ۇلى جورىققا تۇسپەگەن، قاعانات (يمپەريا) قۇرماعان ەل بارىنە نەگىزسىز يە بولىپ قالدى.
ا. سولوۆيەۆتىڭ «رەچ تەرمينوۆ» (تەرميندەر سويلەيدى)، ۆ. فەدوتوۆتىڭ «زاپيسكي و گرانيتساح وكرۋجايۋشيە گوسۋدارستۆامي روسسيي» كىتابى، ءدالدىڭ سوزدىگى پايدالانىلدى.
بەيسەنعازى ۇلىقبەك، قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى.
«قازاق ادەبيەتى»
