قالمۇقان يساباي: اباي ءانىن تاسپاعا ءتۇسىرىپ الدىم دا گەتە مۇراجايىنا تابىس ەتتىم

استانا. قازاقپارات - قالمۇقان يساباي، ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى، جازۋشى.

- ءسىز 1943 - 1954 - جىلدار ارالىعىندا گەرمانيادا اسكەري قىزمەتتە بولدىڭىز.

وسى ۋاقىت ارالىعىندا ءبىر قالادا كو-مەندانت بولعان كورىنەسىز. سوعان قاراعاندا ءسىز نەمىس ءتىلىن جاقسى بىلگەن بولدىڭىز عوي.

- 1943 - جىلدىڭ قاڭتارىندا اسكەرگە الىندىم. ارينە، بىردەن مايدانعا بارىپ كىرگىزە سالعان جوق. اسكەري ونەرگە باۋلىدى. سودان 1944 - جىلى رۋمىنيانىڭ شەكاراسىندا ۇلكەن اسكەري وپەراتسيا بولدى. سوعان ارالاستىق. ۇنەمى العى شەپتە جۇردىك. ءاربىر وپەراتسيادا كەڭەس اسكەرى جەڭىسكە جەتىپ وتىردى.

رۋمىنيادان سوڭ ۆەنگريا، چەحوسلوۆاكيا ەلدەرىن ازات ەتتىك. 1945 - جىلدىڭ 28 - ءساۋىرى كۇنى جارالى بولدىم. كوپ ۇزاماي سوعىس ءبىتىپ، گەرمانياداعى اسكەردى قىسقارتا باستادى. سوعىس ونەرىن مەڭگەرگەن ءارى قىل- شىلداعان جاستاردى اسكەر قاتارىندا الىپ قالىپ، ۇلان-بايتاق ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە شاشىپ تاستادى. مەنى تۇركىمەنياعا جىبەردى. ول جەردە ەكى جىلداي قىزمەت اتقارعان سوڭ قايتادان گەرمانياعا اۋىستىردى. سول ەلدە 1954 - جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنا دەيىن قىزمەت ەتتىم.

- سوندا قانداي قىزمەت اتقاردىڭىز؟

- گەرمانيا ەكىگە ءبولىندى. اراسىنا شەكارا قويىلدى. گ د ر-دا ۇكىمەت، اسكەر بولمادى. ءبىزدى سول شەكارانىڭ ءتورت جەرىنەن اشىلعان باقىلاۋ بەكەتتەرىنە قويدى. ادام دا، كولىك تە، پويىز دا تەك سول بەكەتتەردەن ءوتۋى ءتيىس. ۆارتا دەگەن سونداي بەكەتتىڭ بىرىنە مەنى كومەندانت ەتىپ تاعايىندادى. مىندەتىمىز - شەكارادا بولىپ جاتقان وقيعالاردى ورتالىققا جەتكىزىپ وتىرۋ.

- بيىل ۇلى جەڭىسكە 60  جىل تولىپ وتىر. الماتى قالاسىندا جانە ونىڭ ءاربىر اۋداندارىندا ارداگەرلەر كەڭەسى بار. سولارمەن بايلانىستارىڭىز قالاي؟

- ونداي كەڭەستىڭ بارىنان حاباردارمىن. ولار ءبىزدى جىلداپ ىزدەمەيدى دە. اۋداندىق اكىمشىلىكتىڭ توڭىرەگىنەن شىقپايتىن ءبىراز قارتتار بار. اكىمشىلىك سولاردى جاقسى بىلەدى. ءبىر جاققا جولداما بەرسە، سولارعا بەرەدى. سىيلىق، ماراپات تا سولاردان ارتىلمايدى. ءوزى ىزدەنبەگەن ادامدى ولار دا ەلەمەيدى.

- «جىلاماعان بالاعا ەمشەك بەرمەيدىنىڭ» كەرى دەسەڭىزشى...

- ءيا، مىسالى مەن مەدەۋ اۋدانىندا تۇرامىن. ءبىراق ءوز اۋدانىمىزدىڭ اكىمشىلىگى ابىزدىڭ بار-جوعىمىزدان بەيحابار. ال باسقا اۋداننىڭ ارداگەرلەر كەڭەسى تەلەفون ارقىلى حابارلاسىپ، ءتۇرلى جيىن، كەشتەرگە شاقىرىپ جاتادى.

نەگىزى، مەن ارداگەرلەردى ەكى توپقا بولەمىن. ءبىرىنشىسى - قولىنا قارۋ الىپ، سوعىسقاندار. ەكىنشىسى - ءارى سوعىسقا قاتىسىپ، ءارى سوعىستان كەيىن دە قارۋدى قالامعا ايىرباستاپ، 60  جىل بويى قازاق حالقىنىڭ ەرلىگىن، ونىڭ باتىر ۇلدارىن جەتە ناسيحاتتاپ كەلە جاتقان قالامگەرلەر. ولار - بىزدەر، اسكەري جازۋشىلار. ءبىزدى ەشكىم كەرەك ەتپەيدى. ال ءبىر بۇتانىڭ تۇبىندە جاتىپ سوعىسقانىن قايتا-قايتا ايتا بەرەتىندەردى شاقىرا بەرەدى، شاقىرا بەرەدى. ول تاقىرىپ سارقىلىپ ءبىتتى. قازىر ەرلىكتى باسقا قىرىنان ناسيحاتتاۋ كەرەك.

- 1961 - جىلى سۋ ارناسى وتەتىن جەرلەرمەن 500 شاقىرىم جاياۋ ءجۇرىپ، «ارمان ارناسىمەن» دەگەن كۇندەلىك كىتاپ جازىپسىز. بۇعان نە تۇرتكى بولدى؟

- 1959 - جىلى «بايان» اتتى تۇڭعىش اڭگىمەلەر جيناعىم جارىق كوردى. سول كىتاپتىڭ ءبىر داناسىن قانىش ساتبايەۆقا الىپ بارىپ بەرەيىنشى دەگەن وي كەلدى. قابىلداۋىنا كىرىپ ەدىم، بالاشا جورعالادى دا قالدى. كەرىسىنشە، مەن جورعالاۋىم كەرەك ەمەس پە ەدى؟! سوسىن «نە جازىپ ءجۇرسىز؟» دەپ ساۋالدى توتەسىنەن قويدى.

بۇل - سول ۋاقتا مۇحتار اۋەزوۆتەرگە قويىلاتىن سۇراق. ءارى مۇنداي ساۋالعا دايىن دا ەمەس ەدىم. داعدارىپ قالدىم. «قانىش اعا، سوعىسقا قاتىسقانىم بار. 12  جىل اسكەردە قىزمەت ەتكەنىم بار» دەپ ەدىم، «ونى قويشى، ءارقايسىسى ءبىر-ءبىر كىتاپ بولار. سەن ءالى جاسسىڭ عوي. نە جازباق ويىڭدا بار؟» دەدى. مەن ءتىل قاتا الماي، وتىردىم دا قالدىم. ول سىناي قاراپ وتىرىپ: «مەنىڭشە، حالىق نەگە مۇددەلى، سول جونىندە جازۋ كەرەك» دەدى. مەن سول كەزدە حالىق نەگە مۇددەلى ەكەنىن دە بىلمەيمىن. ءبىراق باسىمدى يزەي بەرەمىن. سوسىن «ەرتەڭ وسىندا جينالىس بولادى. سەن سوعان كەلشى» دەدى.

ءسويتتى دە حاتشىسىن شاقىرىپ الىپ: «ەرتەڭگى جينالىستىڭ پرەزيدۋمىنا مىنا جازۋشىنى دا كىرگىز» دەپ بۇيرىق بەردى. ەرتەسىنە الگى جينالىسقا قاتىستىم. سويتسەم، ەرتىس-قاراعاندى كانالىنىڭ قۇرىلىسى جەتى جىلدىق جوسپارعا ەنەيىن دەپ تۇرعاندا بىرەۋلەر ارىز جازىپ، قارسى شىعىپتى. ونىمەن قويماي، گازەتتەرگە ماقالا بەرىپتى.

سول جالعان اقپاراتتى اشكەرەلەپ، كانالدىڭ وتە ءزارۋ ەكەندىگىن دالەلدەۋ ءۇشىن بولىپ جاتقان جيىن ەكەن بۇل. پروتوكول، ستەنوگرامما جازىلدى. جينالىس بىتكەن سوڭ قانەكەڭە جولىعىپ ەدىم.

ول «وسى جينالىستىڭ ماتەريالى ساعان كەرەگى جوق پا؟» دەدى. مەن سۇراۋدىڭ ورنىنا ونىڭ ءوزى ايتىپ تۇرعانىنا تاعى دا ۇيالىپ قالدىم. ساسقانىمنان «ارتىق بولماس ەدى» دەپپىن. حاتشىعا ايتىپ، كوشىرمەسىن بەردى. قانەكەڭنىڭ بۇل ماعان «وسى قۇرىلىسقا قاتىس» دەگەن ەمەۋرىنى-اۋ دەپ ءتۇسىندىم. سودان سۋ ارناسى وتەتىن جەرلەرمەن ءجۇرىپ ءوتتىم. جەتە تانىستىم.

- وسى پاۆلودار مەن قاراعاندىنىڭ اراسىن نەشە كۇندە ءجۇرىپ ءوتتىڭىز؟

- تۋرا ءبىر اي ءجۇردىم. تامىزدىڭ ەكىسى كۇنى ەرتىستەن شىعىپ، قىركۇيەكتىڭ ءبىرى كۇنى قاراعاندىدا بولدىم.

- ءسىز ابايدىڭ «قاراڭعى تۇندە تاۋ قالقىپ» دەگەن ولەڭىن ءمارمار تاسقا قاشاتىپ، گەتەنىڭ يلمەناۋداعى مۇراجايىنا قويىپسىز جانە وسى سوزگە جازىلعان اباي ءانىن تاسپاعا ءتۇسىرىپ، تابىس ەتىپسىز. بۇعان قالاي قول جەتكىزدىڭىز؟

- 1949 - جىلى گەتەنىڭ تۋعانىنا 200  جىل تولدى. ابدەن كۇيرەپ جەڭىلگەن گەرمانيانىڭ توي وتكىزۋگە ماتەريالدىق تا، رۋحاني دا شاماسى جوق ەدى. سوندىقتان مەرەيتويدى وتكىزۋدى كەڭەس وداعى ءوز موينىنا الدى. ءسويتىپ، وسى قايىرىمدىلىعىمەن نەمىس حالقىنىڭ ىنتا-ىقىلاسىن، پەيىل-نيەتىن جاۋلاپ، وزىنە تارتتى. گەتەنىڭ ەڭ ۇلكەن مۇراجايى سول جىلى ۆايمەر قالاسىندا اشىلدى. بۇل راسىمگە بۇكىل نەمىس حالقى جينالدى. ارينە، مەن دە باردىم. ءۇش قاباتتى مۇراجايدىڭ ءىشى-سىرتىن تۇگەل ارالادىم. «شىركىن-اي، گەتەنىڭ اباي اۋدارماسىن تاقتاعا جازىپ، ءىلىپ قويار ما ەدى!» دەگەن وي سوندا كەلدى. سول ويدىڭ جەتەگىمەن وتىز جىل ءجۇردىم. سودان ءبىر كۇنى الگى ولەڭدى ءمارمار تاسقا قاشاتىپ، اباي ءانىن تاسپاعا ءتۇسىرىپ الدىم دا گەتە مۇراجايىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە تابىس ەتتىم.

- بۇل شارانىڭ جۇزەگە اسۋىنا ەكى مەملەكەت باسشىلىعى نەمەسە مادەنيەت مينيسترلىكتەرى ارالاستى ما؟

- جوق. ءبارىن ءوزىم تىندىردىم. ويتكەنى ول مۇراجايدىڭ قىزمەتكەرلەرى كەزىندە قول استىمدا قىزمەت ىستەگەن جىگىتتەر عوي. ايتقانداي، ول مۇراجايدا مەن ءوزىم سالعان ابايدىڭ سۋرەتى جانە قازاقتىڭ كيەلى دومبىراسى دا تۇر. دومبىرادا نەمىس جانە ورىس تىلدەرىندە بىلاي دەپ جازىلعان: «گەتەنىڭ ازياداعى تۇڭعىش اۋدارماشىسى، اقىن ءارى كومپوزيتور اباي مىنا اسپاپتا ويناپ، «تۇنگى كەزبەنىڭ انىنە» ساز شىعارعان».

- ول جادىگەرلەر ءالى كۇنگە دەيىن بار ما؟

- جوق، ويتكەنى مەملەكەتتىك جۇيە، ادامداردىڭ سانا-سەزىمى تۇگەل وزگەردى. مۇراجايعا كەلگەن جاڭا ماماندار: «مىنا تاقتا نەگە تۇر؟ مىنا سۋرەت، اسپاپ نەگە تۇر؟» دەپ الدىرىپ تاستاعان. ءبىراق ولار ونىڭ الدىندا سەمەيگە حابارلاسقان كورىنەدى. سويتسە، اباي قورى مەن مۇراجايىنداعىلار: «بۇعان ءبىزدىڭ قاتىسىمىز جوق. ول ءبىر جەكە ادامنىڭ تىرلىگى» دەپ نەمقۇرايلى جاۋاپ بەرىپتى.

- بەرليندە اباي كوشەسى بار ەكەن. بۇل جونىندە نە ايتاسىز؟

- ءيا، بار. كەزىندە المانيا فەدەراتيۆتىك رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى رومان حەرتسوگپەن كەزدەسىپ، بەرليننەن 2000 - جىلى اباي كوشەسىن اشۋعا دا قول جەتكىزدىك.

- شوڭ ءبي تۋرالى شىعارماڭىزدى وقىرماندار جىلى قابىلدادى. وسى تاقىرىپتى تولىق قامتىپ بولدىم دەپ ويلايسىز با؟ قولىڭىز كىسەندەۋلى كەزدە جازا الماعان تۇستارىڭىز بار شىعار؟

- 1975 - جىلى شوڭ ءبي تۋرالى پوۆەست جازدىم. ءبىراق ول تۋرالى كوپ قىڭىر ءسوز بولدى. «قايداعى ءبىر فەودالدى تاۋىپ الىپسىڭ» دەگەن سولاقاي سىنشىلار دا شىقتى. ءبىراق شوڭ ءبي ولار ايتقانداي فەودال ەمەس ەدى. ماسەلەن، قازاقتىڭ ورتا ءجۇزى سەگىز وكرۋگكە، ال كىشى ءجۇزى ءتورت وكرۋگكە بولىنگەن. ول كەزدە ۇلى ءجۇز قوقان حاندىعىنا قارايتىن. سوندا الگى ون ەكى وكرۋگتىڭ ون ابىرىن شىڭعىسحاننىڭ ۇرپاعى بيلەگەن.

تەك قارادان شىققان شوڭ ءبي عانا ءبىر وكرۋگتى باسقارعان. باسقا بيلەردىڭ بارلىعى گەنەرال-گۋبەرناتورعا پارا بەرىپ، سىي-سىياپات جاساپ وتىرعان. ال شوڭ ءبي ونداي ىزەتتىڭ ءبىرىن دە جاساماعان. بۇل دەرەكتەردىڭ بارلىعى مۇراعاتتا بار. شوڭ باياناۋىل توڭىرەگىنەن تورەلەردى الاستاعان ەكەن. سودان ولار شوڭ بيگە ابدەن وشتەسىپ الادى. جىلقىلارىن بارىمتالاپ كەتەدى. قىسقاسى، قولدان كەلگەن قاستاندىقتارىن جاساپ باعادى. اشۋعا مىنگەن شوڭ ءبي گەنەرال- گۋبەرناتورلارعا حات جازىپ، كازاك-ورىستاردان قۇرالعان قارۋلى جاساق الدىرادى ەكەن. ولار جايلاۋدى كۇزەتەدى. سول جاساقتىڭ وفيتسەرى شوڭ ءبيدىڭ توڭىرەگىندە نە بولىپ جاتىر، سول تۋرالى گەنەرال-گۋبەرناتورعا ءاربىر ون كۇن سايىن راپورت بەرىپ وتىرعان. سول قۇجاتتاردىڭ ءبارى ءبىزدىڭ مۇراعاتتا تۇر. مەن ولاردىڭ بارلىعىمەن تانىسىپ، «شوڭ ءبي» دەگەن تريلوگيا جازدىم. كولەمى 50 باسپا تاباقتان اسادى. قازىر ول دۇنيەنى «ەلوردا» باسپاسىنا تاپسىردىم. كوپ ۇزاماي جارىق كورىپ قالادى.

- قازاقتا «جەر داۋى»، «جەسىر داۋى»، «سايلاۋ داۋى» دەگەن داۋلار كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن ەمەس. ەندى ءبىز اكىم سايلاۋىن وتكىزگەلى وتىرمىز. وسى سايلاۋعا كوزقاراسىڭىز قالاي؟

- ەگەر اكىمدى حالىقتىڭ ءوزى سايلاسا، سوندا ادىلەتتى بولادى. ارى اكىم دە ەلگە تاۋەلدى بولادى. حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن جوقتايدى. ولاردىڭ پىكىرىمەن ساناسادى.

 

- ونىڭىز دۇرىس. ءبىراق قازاقتىڭ جۇزگە، رۋعا بولىنەتىنى بار عوي. ءبىر اۋىلدا قاي رۋ كوپ بولسا، سولاردىڭ مەرەيى ۇستەم بولىپ كەتپەي مە؟

- ءسوز جوق. ول دەرتتەن ءبىز ءالى قۇتىلا قويمادىق. شوڭ ابي اعا سۇلتان بولماستان بۇرىن، سۇيىندىكتىڭ ءتورت ۇلىنان تاراعان ۇرپاقتان «ءتورت ۇلى» دەگەن قوعام قۇرعان. سونداي-اق، ونى ۇساقتاۋعا تىيىم سالعان. ەشكىم سوڭعى اتالارىن اتاپ، بولىنۋگە مۇرسات بەرمەگەن. 1841 -جىلى رەسەيدەن كارتا شىعىپتى. سول كارتادا باياناۋىلدىڭ جەرىن «ءتورت ۇلىنىڭ جەرى» دەپ جازىپ قويعان. ياعني، سول كەزدەگى ورىس ۇكىمەتىنىڭ ءوزى شوڭنىڭ وداعىن مويىنداعان.

- بۇل وداقتىڭ قازىرگى سايلاۋعا قانداي بايلانىسىن ايتقالى وتىرسىز؟

- شوڭ ءبي ءوز زامانىندا ەلدىڭ بولىنۋىنە، رۋ-رۋعا شاشىلماۋىنا قالاي جول بەرمەسە، قازىرگى اكىمدەر دە سولاي ارەكەت جاساۋلارى قاجەت. قازاقتىڭ «بولىنگەندى ءبورى جەيدى» دەگەن قاعيداسىن ۇستانۋلارى كەرەك.

-  اڭگىمەڭىزگە راقمەت.

ەرماحان شايحى ۇلى، «اعىنان جارىلساق»

«ەل»