تەمەكى قويعىم كەلمەيدى

استانا. قازاقپارات - قازىر جاسىم الپىسقا تاياپ قالدى.

تەمەكى شەككەنىمە قىرىق جىلعا جۋىقتادى. جورا-جولداستان "تەمەكەنى قويمايسىڭ با" دەگەن اقىل-كەڭەسىن ءجيى قۇلاعىم شالادى.

ءبىراق، ءوزىم تەمەكەنى قويعىم كەلمەيدى. بۇل جەردە مەن تەمەكىنى ناسيحات ەتكىم كەلىپ وتىرعان جوق. ونى جاس ۇرپاققا دا ۇگىت ەتكىم كەلمەيدى. لاجى بولسا، مۇنداي جات ادەتتەن بويىن اۋلاق ۇستاعانىن قالايمىن.

دەگەنمەن، مەن تەمەكەنى شەككەننەن ونداي زيان شەگىپ جۇرگەن جوقپىن. دارىگەرلەر ونىڭ دەنساۋلىققا وتە زياندى ەكەنىن ايتادى. قازىر تەمەكىنىڭ سىرتىندا ونىڭ زياندىلىعى جونىندە كوزگە بىردەن تۇسەتىن ۇلكەن ارىپتەرمەن جازىلاتىن بولدى.

وسىنىڭ سالدارىنان كەيبىر جىگىتتەر تەمەكىسىن تاستاپ كەتكەنىن دە بىلەمىن. مەن ول تۋرالى ويلانىپ تا كورمەپپىن. تەمەكىنى قۇشىرلانا شەگىپ، ويعا بەرىلگەندى جاقسى كورەمىن. ءوز ويىم جەتكەن جەرگە دەيىن «الاش ايناسىنداعى» جاڭا ايدار ارقىلى وسى سوزدەرىمنىڭ تۋرالىعىن دالەلدەپ كورمەكپىن.

مەن العاش رەت تەمەكى شەككەندە نەبارى 14 جاستا ەدىم. ۇلكەندەرگە ەلىكتەپ تەمەكى شەگىپ كورگەندى قالادىم. ءسويتىپ ءجۇرىپ جاسىرىنىپ تەمەكى شەگىپ كوردىم. ماعان بىردەن ۇناپ كەتە قويعان جوق.

سوسىن وعان ءبىراز ۋاقىت جولاي قويعان جوقپىن. ال جاسىم 17 گە كەلگەندە مەكتەپتەگى سىنىپتاس بالالار بارلىعى تەمەكىگە اۋەستەنە باستادى. مەن دە سولاردىڭ قاتارىنا قوسىلدىم. وسىلايشا تەمەكىنى تۇراقتى تۇردە تۇتىناتىن ادامداردىڭ ساناتىنا ەنىپ كەتكەندى بايقاماي قالىپپىن.

العاشقىدا ونى اعالارىمنان ۇرلاپ شەگىپ ءجۇردىم. ۋاقىت وتە كەلە وعان ءتۇرلى جەلەۋمەن اتا-انامنان اقشا الاتىن بولدىم. باسقا ماقساتقا اقشا سۇراپ دۇكەنگە كەلگەندە تەمەكى ساتىپ الاتىن ەدىم.

ارينە، مەكتەپ بىتىرگەنشە تەمەكىنى ۇيدەگى ۇلكەندەرگە كورسەتە قويعان جوقپىن. اسكەر قاتارىنا بارىپ كەلدىم. سوندا دا تەمەكى شەككەنىمدى ۇيدەگىلەرگە بىردەن كورسەتۋگە باتىلىم جەتپەدى. دەگەنمەن، كۇندەردىڭ كۇنىندە مەنىڭ تەمەكى شەگىپ جۇرگەنىمدى اكەم اڭعارىپ قويدى.

ۇستىمنەن تەمەكىنىڭ ءيىسى شىعىپ تۇرعانىن اڭعارىپ "تەمەكى شەگىپ ءجۇرسىڭ بە" دەپ سۇرادى. ءوزى تەمەكى شەگىپ كورمەگەن كىسى ەدى. ول كەزدە اكەنىڭ قاس-قاباعىنان جاسقانىپ وسكەن ۇرپاق ەدىك. ۇندەمەي قۇتىلدىم.

"وزىڭە جاقسى بولسا، شەگە بەر" دەدى. باسقا ەشتەڭە دەگەن جوق. تەمەكىنى قويا سالايىن دەسەم، بىرنەشە جىلدان بەرى تۇراقتى تۇردە تۇتىنىپ جۇرگەندىكتەن ول وڭاي بولعان جوق. وسىلاي ءجۇرىپ تەمەكىنى تۇراقتى تۇردە تۇتىنۋعا كوشتىم.

 

ءسويتىپ جۇرگەندە اۋىل اكىمى باسشىسى قىزمەت اتقاراتىن ازاماتپەن جولىقتىم. ءوزى مەنەن 4-5 جاس ۇلكەندىگى بار ەكەن. ول كىسى كۇنىنە 4-5 قوراپ شەگىپ تاستايدى ەكەن. ءبىر تەمەكىنى شەگىپ بولعاننان كەيىن ەكىنشىسىن بىردەن ەزۋىنە قىستىرا باستايدى. ونىڭ سەبەبىن سۇراعاندا جاس كەزىنەن سونداي ادەت بولىپ كەتكەنىن جاسىرا قويعان جوق.

"دەنساۋلىعىڭىزعا زيان ەمەس پە" دەدىم. ەشقانداي زيان تيگىزبەيتىنىن ايتتى. دارىگەرلەرگە دەنساۋلىعىن تەكسەرتىپ كورگەندە ەشقانداي اۋرۋ ەمەس ەكەنىن ايتقان ەكەن. ول كىسى قانشا جىلدان بەرى تەمەكىنى شەگۋىن توقتاتقان ەمەس. وسىنداي جايلار مەنى ويلانتىپ تاستادى. بازبىرەۋلەر ايتقانداي تەمەكى ادام دەنساۋلىعىنا زيان ەمەس شىعار.

تەمەكى قاي كەزدە پايدا بولعان دەگەن ساۋال توڭىرەگىندە ويلانامىز. شىنىندا، قاي كەزدە پايدا بولعان؟ قولداعى دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، ەۋروپالىق جيھانكەزدەر امەريكا قۇرلىعىن اشقان ساتتە سونداعى جەرگىلىكتى تايپالار تەمەكى ءتارىزدى دۇنيەنى تارتىپ جۇرگەن ەكەن.

بەرىدە ول ەۋروپاعا تارالىپ، ودان كەيىن الەمنىڭ بارلىق وڭىرىنە تارالىپ كەتكەنگە ۇقسايدى. ەستۋىمىزشە، ءبىزدىڭ قازاق دالاسىنا وتكەن عاسىردىڭ باستاپقى كەزەڭىندە كەلگەن كورىنەدى. بۇل جايىندا ناقتى ەشتەڭە ايتا الماسپىز.

بىلەتىنىمىز، جاز جايلاۋدا، قىس قىستاۋدا كوشىپ جۇرگەن حالقىمىز تەمەكى شەگىپ كورمەگەن. وتكەن عاسىردىڭ العاشقى كەزەڭىنەن وعان قۇمارلىق كەڭىنەن ەتەك الا باستاعانداي. نە كەرەك، ءبىزدىڭ بۋىن تەمەكى شەگۋگە قۇمار بولىپ ءوستى. ءبىزدىڭ كەيىنگى بۋىن ونى ابدەن ۇيرەنىپ الدى دەۋگە بولادى.

دارىگەرلەر تەمەكى ادامنىڭ اعزاسىنا وتە زياندىلىعىن ايتادى. ارينە، وعان نەگىز بولارلىق دالەلدەر دە بار شىعار. ءبىراق، مەنىڭ وسى كۇنگە دەيىن ەش جەرىم اۋىرىپ كورگەن ەمەس. تەمەكى وكپەگە اسەر ەتەدى دەگەندى ەستىگەن ەدىم. سونى تەكسەرەيىن دەپ دارىگەرگە دە كورىندىم. ولار ءتۇرلى مەديتسينالىق قۇرال-جابدىقتارمەن تەكسەرىپ كوردى. ەشقانداي اقاۋ جوقتىعىن ايتتى.

ايتپاقشى، ۇمىتىپ بارادى ەكەنمىن، مەنىڭ ءبىر تۋىسقان اعام توقسان جاسقا تاياپ دۇنيە سالدى. ول كىسى دە بالا كەزىنەن تەمەكى شەككەن. باقيلىققا وتەرىندە دە ونداي سىرقاتتانعان جوق. تەك كارىلىك سالدارىنان دۇنيەدەن ءوتتى. ول كىسى تەمەكىنىڭ سالدارىنان ەشقانداي اۋرۋعا ۇشىراماعانىن ماعان ايتتى.

ادام اعزاسى دا بىردەي ەمەس شىعار. بىرەۋ ءسال نارسەگە سىرقاتتانىپ قالادى. بولماشى نارسەدەن اۋرۋ جاماپ جاتادى. قۇدايعا شۇكىر، مەنىڭ دەنساۋلىعىما ايتاتىن كىناراتىم جوق. تالاي مارتە سۋىقتا دا قالىپ قويدىم. اپتاپ كۇننىڭ ىستىعىندا دا جۇمىس جاساعانمىن. سوعان بايلانىستى توسەك تارتىپ جاتپاق تۇگىلى ءجاي اشەيىن دە سىرقاتتانىپ كورگەن ەمەسپىن.

دارىگەرلەر تەمەكىنىڭ ادام دەنساۋلىعىنا بايلانىستى زەرتتەۋىن قايتا جۇرگىزسە دەيمىن. ويتكەنى، ءبىز سەكىلدى ادامدار ونىڭ زيانىن كورگەن جوق قوي. بۇل تۇرعىدا ءالى دە ويلاناتىن جايلار بارشىلىق سەكىلدى.

جالپى، تەمەكىنى ءبىز نە ءۇشىن شەگەمىز؟ كەيدە كوڭىلىڭ تومەن ءتۇسىپ، ءبىر نارسەگە الاڭداپ جۇرەمىز. سوندا قۇشىرلانا تارتىپ، تەمەكى ءتۇتىنىن بۋداقتاتىپ جىبەرگەندە بارلىعى ورىن-ورنىنا ءتۇسىپ كەتەتىن ءتارىزدى. وسىدان كەيىن ونىڭ دارىلىك قاسيەتى بار ما دەپ قالامىن. ويتكەنى، ول ادام جۇيكەسىن تىنىشتانۋىنا وڭ اسەرىن تيگىزەدى ەمەس پە؟

ءبىزدىڭ بالا كەزىمىزدەن «تەمەكى زيان» دەگەن قاعيدا سانامىزعا شەگەلەنىپ قالعان. ارينە، ونى تەرىسكە شىعارا قويماسپىز. مەنىڭ ايتپاعىم، تەمەكى تۋرالى قايتادان زەرتتەۋ شارالارى جاسالسا دەيمىن. قايتا تەمەكىنىڭ ادام دەنساۋلىعىنا پايدالى تۇستارى دا بارشىلىق شىعار. ونى كىم بىلگەن؟ ءبىر قىزىعى، وسى تاقىرىپ بويىنشا ءالى كۇنگە دەيىن ەشكىم زەرتتەۋ جاساپ كورمەگەن سەكىلدى. نەگىزىندە تەك ءبىر قاعيداعا سۇيەنە بەرۋگە بولمايدى عوي. «اينانىڭ دا ەكى جاعى بولادى» دەگەن بار ەمەس پە؟ سوندىقتان بۇل تۇرعىدا جان-جاقتى زەرتتەۋ جۇرگىزىلىپ كورسە دەگەن تىلەگىم بار. نەگىزىندە بۇل ويلانارلىق جايت.

تاستانبەك، قىزىلوردا